ОПРЕДЕЛЕНИЕ СОСТАВА ВИРУСНЫХ БОЛЕЗНЕЙ КЛОНОВЫХ ПОДВОЕВ КОСТОЧКОВЫХ КУЛЬТУР В КАЗАХСТАНЕ И ОСОБЕННОСТИ РАЗМНОЖЕНИЯ IN VITRO ЗДОРОВЫХ РАСТЕНИЙ

Балнур Кабылбекова; Тойгул Нурсейтова; Зарина Юсупова; Ирина Ковальчук; Нина Чуканова; Марина Уразаева; Айгуль Маденова

doi:10.37884/3-2024/10

Аңдатпа

Қазақстандағы тәлімбақ шаруашылығының маңызды міндеттерінің бірі қарапайым ғана емес, вируссыз сертификатталған отырғызу материалын өндіру қажеттілігі болып табылады. Республикада бау-бақша шаруашылығын қайта жарақтандыру мақсатындағы бұл бағыттағы алғашқы қадам – бастапқы аналық екпелерді вируссыз отырғызу материалымен отырғызу. Бұл мәселелерді шешу тәлімбақ шаруашылығына биотехнологиялық жүйелерді әзірлеу және енгізу арқылы мүмкін болды. Мақалада Қазақстандағы сүйекті жеміс дақылдарының клондық тамырсабақтарының вирустық ауруларының құрамы және олардың әртүрлі кезеңдерде клондық микрокөбейту хаттамасын жетілдіру нәтижелері берілген. 9 генотиптен тұратын қара өрік, өрік және шабдалыға арналған клондық тамырсабақтарының коллекциясы 7 вирустың болуына тексерілді. ПТР талдауының нәтижесі бойынша клондық тамыр сабақтарында вирустық аурулар жоқ, ал Plum pox potyvirus (PPV) вирусы жабайы өсетін P. armeniaca өрігінің №3 нысанында анықталды.

Негізгі вирустардан таза өсімдіктер асептикалық in vitro культурасына енгізілді. Тәжірибелер сүйекті жемістердің тамырсабақтарының өркендерін тиімді зарарсыздандыруға 3 және 4 минут экспозицияда 0,2% HgCl₂ сапрофиттік микрофлорадан тиімді тазартатынын көрсетті. Бұл жағдайда қалпына келтіруге қабілетті өсімдіктер саны 70% және 80% құрайды. Экспланттарды культураға енгізу үшін ең жақсы қоректік орта болып MS – 0,2-0,4 мг/л BAP, 2,0 мг/л аскорбин қышқылы, 0,5 мг/л В₁, 0,5 мг/л В₆, 0,5 мг/л РР және 30 мг/л сахароза табылады. In vitro клондық көбею үшін оңтайлы орта – құрамында 0,1 мг/л В₁, 0,5 мг/л В₆, 0,5 мг/л РР, 1 мг/л С дәрумендері, 100 мг/л мезоинозит, 2 мг/л глицин, 0,8 мг/л 6-БАП бар МС қоректік орта. Осы қоректік ортада өсірілген экспланттар конгломераттардың жақсы дамуын және өркеннің биіктігі 1,5-2,5 см диапазонында көрсетті. In vitro культурасына вирустық инфекциялардан тазартылған 7 клондық тамыр сабақтары енгізілді және көбейтілді.

клондық тамырлар, сүйекті жемістер, вирустар, биотехнология, in vitro көбею, қоректік орта, вируссыз материал.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1 Panis, B., Nagel, M., & Van den Houwe, I. (2020). Challenges and prospects for the conservation of crop genetic resources in field genebanks, in in vitro collections and/or in liquid nitrogen. Plants, 9(12), 1634.
2 Zuļģe, N., Kāle, A., Gospodaryk, A., Vēvere, K., & Moročko-Bičevska, I. (2017, May). Establishment of nuclear stock collections for apple and pear in Latvia. In Proceedings of the Latvian Academy of Sciences. Section B. Natural, Exact, and Applied Sciences. (Vol. 71, No. 3, pp. 156-165).
3 Hernández, F., Pinochet, J., Moreno, M. A., Martínez, J. J., & Legua, P. (2010). Performance of Prunus rootstocks for apricot in Mediterranean conditions. Scientia Horticulturae, 124(3), 354-359.
4 Neumüller, M., Mühlberger, L., Siegler, H., Hartmann, W., & Treutter, D. (2012, May). New rootstocks with resistance to Plum pox virus for Prunus domestica and other stone fruit species: the'Docera'and'Dospina'rootstock series. In X International Symposium on Plum and Prune Genetics, Breeding and Pomology 985 (pp. 155-165).
5 Еремин, Г. В., & Еремин, В. Г. (2009). Использование генофонда рода Prunus L. в селекции клоновых подвоев косточковых культур. Биология растений и садоводство: теория, инновации, (131), 90-94.б
6 Hartmann, H. T., Kester, D. E., Davis, F. T., & Geneve, R. L. (2007). Propagation methods and rootstocks for fruit and nut species. In H. T. Hartmann & D. E. Kester (Eds.), Plant propagation: Principal and practice. (pp. 717–757). New York: Pearson Education.
7 Andersen, R., Freer, J., & Robinson, T. (2006). Plum rootstock trial at Geneva: A progress report. New York Fruit Quarterly, 14(1), 27–28.
8 Botu, I., Preda, S., Turcu, E., Achim, G., & Botu, M. (2007). ‘Rival’—A new rootstock for plum. Acta Horticulturae, 732, 253–256.
9 Kumar, A., Rathore, J. P., Iqbal, U., Sharma, A., Nagar, P. K., & Mir, M. M. (2021). Rootstocks of stone fruit crops. Production Technology of Stone Fruits, 131-169.
10 Казыбаева, С. Ж., Уразаева, М. В., & Борисова, А. А. (2021). Современные системы ведения питомниководства республики Казахстан. Плодоводство и ягодоводство России, 66(1), 89-95.
11 Уразаева М., Ефремова Ю., Ормакаев А. Интродуцированные клоновые подвои косточковых / Izdenister natigeler. – 2023. – №2 (98). – С. 143-153. DOI: https://doi.org/10.37884/2-2023/14
12 Certification scheme for almond, apricot, peach and plum. EPPO Bulletin, (2001), 31: 463-478. https://doi.org/10.1111/j.1365-2338.2001.tb01028.x
13 Murashige T., Skoog F. A revised medium for rapid growth and bioassays with tobacco tissue cultures //Physiologia plantarum. – 1962. – Т. 15. – №. 3. – С. 473-497
14 Quoirin M., Lepoivre P. H. Improved media for in vitro culture of Prunus sp //Symposium on Tissue Culture for Horticultural Purposes 78. – 1977. – С. 437-442.
15 Турдиев Т.Т., Ковальчук И. Ю., Успанова Г.К., Чуканова Н.И., Фролов С. Н. Оптимизация клонального микроразмножения для сохранения генофонда растений груши // Вестник КазНУ, Серия биологическая. – 2015. – № 3. – С. 356-362.;
16 Halim, M. A., Alam, M. F., Rahman, M. H., Hossain, M. B., & Uddin, M. B. Sterilization process for In vitro regeneration of Stevia (Stevia rebundiana Bertoni) //International Journal of business, social and scientific research. – 2016. – Т. 4. – №. 4. – Р. 320-323.
17 Беседина Е. Н., Бунцевич Л. Л. Усовершенствования технологии клонального микроразмножения подвоев яблони на этапе введения в культуру in vitro // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета. – 2015. – №. 111. – с. 1-19.
18 Vujović T. et al. In vitro propagation of plum rootstocks //Voćarstvo: Journal of Pomology. – 2018. – Т. 52. – №. 203-204. – С. 91-97.
19 Супрун И.И., Амосова М.А., Лободина В.Е., Аль-Накиб Е.А., Авакимян А.О., Егорова О.В. Оптимизация этапов клонального микроразмножения подвоев косточковых культур // Научные труды СКФНСЦСВВ. – Т.36. 2023г.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СҮЙЕКТІ ДАҚЫЛДАРДЫҢ КЛОНАЛДЫ ТАМЫРСАБАҚТАРЫНЫҢ ВИРУС АУРУЛАРЫНЫҢ ҚҰРАМЫН ЖӘНЕ САУ ӨСІМДІКТЕРДІ IN VITRO ӨСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler. 3(103) (Sep. 2024), 86–97. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2024/10.

(1)ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СҮЙЕКТІ ДАҚЫЛДАРДЫҢ КЛОНАЛДЫ ТАМЫРСАБАҚТАРЫНЫҢ ВИРУС АУРУЛАРЫНЫҢ ҚҰРАМЫН ЖӘНЕ САУ ӨСІМДІКТЕРДІ IN VITRO ӨСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler 2024, No. 3(103), 86-97. https://doi.org/10.37884/3-2024/10.

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СҮЙЕКТІ ДАҚЫЛДАРДЫҢ КЛОНАЛДЫ ТАМЫРСАБАҚТАРЫНЫҢ ВИРУС АУРУЛАРЫНЫҢ ҚҰРАМЫН ЖӘНЕ САУ ӨСІМДІКТЕРДІ IN VITRO ӨСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН АНЫҚТАУ. (2024). Izdenister Natigeler, 3(103), 86-97. https://doi.org/10.37884/3-2024/10

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СҮЙЕКТІ ДАҚЫЛДАРДЫҢ КЛОНАЛДЫ ТАМЫРСАБАҚТАРЫНЫҢ ВИРУС АУРУЛАРЫНЫҢ ҚҰРАМЫН ЖӘНЕ САУ ӨСІМДІКТЕРДІ IN VITRO ӨСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3(103), p. 86–97, 2024. DOI: 10.37884/3-2024/10. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/696. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СҮЙЕКТІ ДАҚЫЛДАРДЫҢ КЛОНАЛДЫ ТАМЫРСАБАҚТАРЫНЫҢ ВИРУС АУРУЛАРЫНЫҢ ҚҰРАМЫН ЖӘНЕ САУ ӨСІМДІКТЕРДІ IN VITRO ӨСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН АНЫҚТАУ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 3(103) (September): 86-97. https://doi.org/10.37884/3-2024/10.

“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СҮЙЕКТІ ДАҚЫЛДАРДЫҢ КЛОНАЛДЫ ТАМЫРСАБАҚТАРЫНЫҢ ВИРУС АУРУЛАРЫНЫҢ ҚҰРАМЫН ЖӘНЕ САУ ӨСІМДІКТЕРДІ IN VITRO ӨСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН АНЫҚТАУ” (2024) Izdenister natigeler, (3(103), pp. 86–97. doi:10.37884/3-2024/10.

[1]“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СҮЙЕКТІ ДАҚЫЛДАРДЫҢ КЛОНАЛДЫ ТАМЫРСАБАҚТАРЫНЫҢ ВИРУС АУРУЛАРЫНЫҢ ҚҰРАМЫН ЖӘНЕ САУ ӨСІМДІКТЕРДІ IN VITRO ӨСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН АНЫҚТАУ”, Izdenister natigeler, no. 3(103), pp. 86–97, Sep. 2024, doi: 10.37884/3-2024/10.

“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СҮЙЕКТІ ДАҚЫЛДАРДЫҢ КЛОНАЛДЫ ТАМЫРСАБАҚТАРЫНЫҢ ВИРУС АУРУЛАРЫНЫҢ ҚҰРАМЫН ЖӘНЕ САУ ӨСІМДІКТЕРДІ IN VITRO ӨСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН АНЫҚТАУ”. Izdenister Natigeler, no. 3(103), Sept. 2024, pp. 86-97, https://doi.org/10.37884/3-2024/10.

“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СҮЙЕКТІ ДАҚЫЛДАРДЫҢ КЛОНАЛДЫ ТАМЫРСАБАҚТАРЫНЫҢ ВИРУС АУРУЛАРЫНЫҢ ҚҰРАМЫН ЖӘНЕ САУ ӨСІМДІКТЕРДІ IN VITRO ӨСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН АНЫҚТАУ”. Izdenister natigeler, no. 3(103) (September 30, 2024): 86–97. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/696.

1.ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СҮЙЕКТІ ДАҚЫЛДАРДЫҢ КЛОНАЛДЫ ТАМЫРСАБАҚТАРЫНЫҢ ВИРУС АУРУЛАРЫНЫҢ ҚҰРАМЫН ЖӘНЕ САУ ӨСІМДІКТЕРДІ IN VITRO ӨСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Sep. 30 [cited 2026 Sep. 15];(3(103):86-97. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/696

1.ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СҮЙЕКТІ ДАҚЫЛДАРДЫҢ КЛОНАЛДЫ ТАМЫРСАБАҚТАРЫНЫҢ ВИРУС АУРУЛАРЫНЫҢ ҚҰРАМЫН ЖӘНЕ САУ ӨСІМДІКТЕРДІ IN VITRO ӨСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler. 2024;(3(103):86-97. doi:10.37884/3-2024/10

[1] 1 Panis, B., Nagel, M., & Van den Houwe, I. (2020). Challenges and prospects for the conservation of crop genetic resources in field genebanks, in in vitro collections and/or in liquid nitrogen. Plants, 9(12), 1634.

[2] 2 Zuļģe, N., Kāle, A., Gospodaryk, A., Vēvere, K., & Moročko-Bičevska, I. (2017, May). Establishment of nuclear stock collections for apple and pear in Latvia. In Proceedings of the Latvian Academy of Sciences. Section B. Natural, Exact, and Applied Sciences. (Vol. 71, No. 3, pp. 156-165).

[3] 3 Hernández, F., Pinochet, J., Moreno, M. A., Martínez, J. J., & Legua, P. (2010). Performance of Prunus rootstocks for apricot in Mediterranean conditions. Scientia Horticulturae, 124(3), 354-359.

[4] 4 Neumüller, M., Mühlberger, L., Siegler, H., Hartmann, W., & Treutter, D. (2012, May). New rootstocks with resistance to Plum pox virus for Prunus domestica and other stone fruit species: the'Docera'and'Dospina'rootstock series. In X International Symposium on Plum and Prune Genetics, Breeding and Pomology 985 (pp. 155-165).

[5] 5 Еремин, Г. В., & Еремин, В. Г. (2009). Использование генофонда рода Prunus L. в селекции клоновых подвоев косточковых культур. Биология растений и садоводство: теория, инновации, (131), 90-94.б

[6] 6 Hartmann, H. T., Kester, D. E., Davis, F. T., & Geneve, R. L. (2007). Propagation methods and rootstocks for fruit and nut species. In H. T. Hartmann & D. E. Kester (Eds.), Plant propagation: Principal and practice. (pp. 717–757). New York: Pearson Education.

[7] 7 Andersen, R., Freer, J., & Robinson, T. (2006). Plum rootstock trial at Geneva: A progress report. New York Fruit Quarterly, 14(1), 27–28.

[8] 8 Botu, I., Preda, S., Turcu, E., Achim, G., & Botu, M. (2007). ‘Rival’—A new rootstock for plum. Acta Horticulturae, 732, 253–256.

[9] 9 Kumar, A., Rathore, J. P., Iqbal, U., Sharma, A., Nagar, P. K., & Mir, M. M. (2021). Rootstocks of stone fruit crops. Production Technology of Stone Fruits, 131-169.

[10] 10 Казыбаева, С. Ж., Уразаева, М. В., & Борисова, А. А. (2021). Современные системы ведения питомниководства республики Казахстан. Плодоводство и ягодоводство России, 66(1), 89-95.

[11] 11 Уразаева М., Ефремова Ю., Ормакаев А. Интродуцированные клоновые подвои косточковых / Izdenister natigeler. – 2023. – №2 (98). – С. 143-153. DOI: https://doi.org/10.37884/2-2023/14

[12] 12 Certification scheme for almond, apricot, peach and plum. EPPO Bulletin, (2001), 31: 463-478. https://doi.org/10.1111/j.1365-2338.2001.tb01028.x

[13] 13 Murashige T., Skoog F. A revised medium for rapid growth and bioassays with tobacco tissue cultures //Physiologia plantarum. – 1962. – Т. 15. – №. 3. – С. 473-497

[14] 14 Quoirin M., Lepoivre P. H. Improved media for in vitro culture of Prunus sp //Symposium on Tissue Culture for Horticultural Purposes 78. – 1977. – С. 437-442.

[15] 15 Турдиев Т.Т., Ковальчук И. Ю., Успанова Г.К., Чуканова Н.И., Фролов С. Н. Оптимизация клонального микроразмножения для сохранения генофонда растений груши // Вестник КазНУ, Серия биологическая. – 2015. – № 3. – С. 356-362.;

[16] 16 Halim, M. A., Alam, M. F., Rahman, M. H., Hossain, M. B., & Uddin, M. B. Sterilization process for In vitro regeneration of Stevia (Stevia rebundiana Bertoni) //International Journal of business, social and scientific research. – 2016. – Т. 4. – №. 4. – Р. 320-323.

[17] 17 Беседина Е. Н., Бунцевич Л. Л. Усовершенствования технологии клонального микроразмножения подвоев яблони на этапе введения в культуру in vitro // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета. – 2015. – №. 111. – с. 1-19.

[18] 18 Vujović T. et al. In vitro propagation of plum rootstocks //Voćarstvo: Journal of Pomology. – 2018. – Т. 52. – №. 203-204. – С. 91-97.

[19] 19 Супрун И.И., Амосова М.А., Лободина В.Е., Аль-Накиб Е.А., Авакимян А.О., Егорова О.В. Оптимизация этапов клонального микроразмножения подвоев косточковых культур // Научные труды СКФНСЦСВВ. – Т.36. 2023г.