Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
СУ, ЖЕР ЖӘНЕ ОРМАН РЕСУРСТАРЫ

АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ЖАСАНДЫ ТҮРДЕ ҚҰРЫЛҒАН ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНІҢ ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІН БАҒАЛАУ

Булхайыр Мамбетов 1 , Данияр Досманбетов 2 , Бағила Майсупова 2 , Ерқанат Каспакбаев 2 , Анар Жубанышева 2

1 "Қазақ жеміс-көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты" ЖШС; 2 «Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті» КЕАҚ

doi.org/10.37884/2-2023/31 Бет. 315-327 Қабылданды 29.03.2023 Жарияланды 29.06.2023

Аңдатпа

Мақалада қара сексеуіл екпелерінің жолақаралық кеңістігіндегі ауа температурасының (маусым-шілде) деректері, әртүрлі жастағы екпелердің және қорғалмаған ашық кеңістіктегі топырақтан алынған кескіндердің жалпы сипаттамасы және әртүрлі жастағы қара сексеуілдің жолақаралық кеңістігіндегі әртүрлі өсімдіктер мен олардың биіктігінің табиғи жаңару көрсеткіштерінің динамикасы келтірілген.

Зерттеулер ҚР АШМ 2015-2017 жылдары арналған 212 Бағдарламасы бойынша, кіші жоба: «Арал теңізінің құрғаған түбіндегі орман мелиоративтік қорғаныштық екпелерді зерттеу, олардың топырақ түзілу процестеріне әсері және жайылымдық орман алқаптарын құру бойынша ғылыми негіздерді әзірлеу» бөлігінде орындалған.

Жолақаралық кеңістікте әртүрлі өсімдіктердің 9 түрі өседі. Орман алқаағаштарының жасы ұлғайған сайын  қара сексеуіл екпелерінің жолақаралық кеңістігіндегі өсімдіктер биіктіктерінің орташа көрсеткіштері артады. Қара сексеуіл екпелерінің жолақаралық кеңістігі аралығында шөптесін өсімдіктердің табиғи жаңаруына әсер ететін микроклимат жақсарады, олардың өсуі мен саны орман белдеулерінен тікелей қашықтығына байланысты: алқаптардан 5- метр аймақта орта есеппен 55-68 данаға дейін (әр түрлі шөптер), олардың саны 15 м және одан да көп аралықтарда азайғандығы анықталды.

Сынақ алаңдарында өсімдіктердің ең көп кездесетін 4 түрі – қара сексеуіл (Haloxylon aphyllum), жапырақты сорқаңбақ (Kalidium foliatum), арам сораң (Salsola tragus) және климакоптера (Climacoptera) анықталды.

Әртүрлі жолақаралық кеңістігіндегі өсімдіктердің сандық көрсеткіштерін салыстыратын болсақ, 35 м аралықта олардың саны көбірек, ал 60 м-лік жолақаралық кеңістікте олар 30-40% төмендейді.

қара сексеуіл, жолақаралық кеңістік, микроклимат, қоршаған орта, жерсіну, шөптесін өсімдіктер, топырақтың түзілуі.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1. Глобальное потепление. Доклад ГРИНПИС Изд. МГУ, 2003г.
  2. 2. Chen, Zhuoa, Gao, Xina, Gao X.; Lei, Jiaqianga Dust emission and transport in the Aral Sea region, Geoderma Volume 428, September 2022, 116177.
  3. 3. Xiangye Zhang, Hailong Liu, Hui Chen. Changes of vegetation and its forces drivinginthe Aral SeaBasin of Central Asia, E3S Web of Conferences 269, 01013 (2021) https://doi.org/10.1051/e3sconf/202126901013, EEAPHS 2021.
  4. 4. Кокаральская плотина. http://ru.wikipedia.org/wiki/Кокаральская_плотина.
  5. 5. [www.e-kyzylorda.kz/rus/Events/news/regnews/Pages/050610_4.aspx Официальный портал акимата Кызылординской области].
  6. 6. Н.Ж. Бакиров, А.Х. Хамзаев, З.Б. Новицкий Лесные насаждения на осушенном дне Аральского моря «Известия вузов. Лесной журнал». 2020. № 2 С 51-59, DOI: 10.37482/0536-1036.
  7. 7. Novitskiy, Z.B. (2012). Phytomelioration in the Southern Aralkum. In Breckle SW., Wucherer W., Dimeyeva L., Ogar N. (Eds.), Aralkum - a Man-Made Desert. Ecological Studies (Analysis and Synthesis), 218. Springer, Berlin, Heidelberg. https://doi.org/10.1007/978-3-642-21117-1_1636 Центральноазиатский журнал исследований водных ресурсов (2021) 7(1): 1-36.
  8. 8. Танекееева Ш., Мамбетов Б.Т., Жубанышева А., Жорабекова Ж.Т Баум тоғайында өсіп тұрған ағаш бұталарын зерттеу және оларды жаңарту жұмыстарын жобалау. «Исследования и результаты», 2022, №1, (093), ISSN 2304-3334, C 37-45.
  9. 9. Каверин В.С., кандидат с.-х. наук, Шахматов П.Ф., научный сотрудник, Алека В.П., младший научный сотрудник, Исмаилов Г.М., соискатель. Рекомендации по созданию лесомелиоративных насаждений на тяжёлых засолённых землях осушенного дна Аральского моря, Алматы, 2011, c. 15.
  10. 10. Мамбетов Б.Т., Букейханов А.Н., Майсупова Б.Ж., Досманбетов Д.А., Келгенбаев Н.Т., Дукенов Ж.С. Рекомендации по созданию лесопастбищных угодий на ОДАМ. Алматы, 2017. C. 18.
  11. 11. IFAS. (2016). Report on IFSAS Project «Phytomelioration of Absolute Wastelands in the North-Eastern Coast of the Aral Sea». p.20.
  12. 12. Шахматов П. Ф., Каверин В. С., Алека В.П., Изучение искусственных мелиоративных насаждений на осушенном дне Аральского моря. Карельский научный журнал. 2016. Т. 5. № 3(16) с. 86-88.
  13. 13. Meirman, G., Dimeyeva, L., Dzhamantykov, K., Wucherer, W., Breckle, S.-W. (2001) Seeding experiments on the Dry Aral Sea Floor for Phytomelioration. In Breckle SW., Veste M., Wucherer W. (Eds.), Sustainable Land Use in Deserts. Springer, Berlin, Heidelberg. https://doi.org/10.1007/978-3-642-59560-8_33 (Accessed on November 4, 2022).
  14. 14. R.Indoitua, G.Kozhoridzea, M.BatyrbaevabI, Vitkovskay, N.Orlovskya, D.Blumbergc, L.Orlovskya Dust emission and environmental changes in the dried bottom of the Aral Sea Aeolian Research, Volume 17, June 2015, Pages 101-115.
  15. 15. T.Berdimbetov, Zhu-Guo Ma, Chen Liang, Impact of Climate Factors and Human Activities on Water Resources in the Aral Sea Basin Timur Sana Ilyas Hydrology 2020, 7(2), 30; https://doi.org/10.3390/hydrology7020030.
  16. 16. Досманбетов Д.А 1., Мамбетов Б.Т2., Майсупова Б.Д2., Келгенбаев Н.С2., Дукенов Ж.С2. Исследование корневых систем саксаула чёрного в разных возрастных группах. Ізденістер, нәтижелер. Исследования, результаты, 2018. - №1(77).– С. 165-169.
  17. 17. Майсупова Б.Д., Б.Т. Мамбетов, Ж.Ш. Шоманов, Д.А. Досманбетов2. Определение динамики влажности почвы за вегетационный период в зависимости от обработки и механического состава почв. Ізденістер, нәтижелер. Исследования, результаты, 2019. - №3. – С. 336-342.
  18. 18. Иванов В.Б. Методика полевых ландшафтных исследований. – Изд. Ленинградского университета, 2008г.
  19. 19. Huang, Shuangyana, Chen, Xia, Chang, Cuna Liu, Tiea, Huang, Yuea, Zan, Chanjuana, Ma, Xiaotinga, De Maeyer, Philipped, Impacts of climate change and evapotranspiration on shrinkage of Aral Sea, Van de Voorde Science of The Total Environment, Volume 845, November 2022, 157203.
  20. 20. Xiangye Zhang, Hailong Liu, Hui Chen. Changes of vegetation and its forces drivinginthe Aral SeaBasin of Central Asia. E3S Web of Conferences 269, 01013 (2021) https://doi.org/10.1051/e3sconf/202126901013 EEAPHS 2021

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2023. АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ЖАСАНДЫ ТҮРДЕ ҚҰРЫЛҒАН ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНІҢ ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2 (98) (Jun. 2023), 315–327. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2023/31.
(1)АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ЖАСАНДЫ ТҮРДЕ ҚҰРЫЛҒАН ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНІҢ ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2023, No. 2 (98), 315-327. https://doi.org/10.37884/2-2023/31.
АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ЖАСАНДЫ ТҮРДЕ ҚҰРЫЛҒАН ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНІҢ ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІН БАҒАЛАУ. (2023). Izdenister Natigeler, 2 (98), 315-327. https://doi.org/10.37884/2-2023/31
АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ЖАСАНДЫ ТҮРДЕ ҚҰРЫЛҒАН ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНІҢ ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (98), p. 315–327, 2023. DOI: 10.37884/2-2023/31. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/247. Acesso em: 15 sep. 2026.
“АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ЖАСАНДЫ ТҮРДЕ ҚҰРЫЛҒАН ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНІҢ ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІН БАҒАЛАУ”. 2023. Izdenister Natigeler, no. 2 (98) (June): 315-27. https://doi.org/10.37884/2-2023/31.
“АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ЖАСАНДЫ ТҮРДЕ ҚҰРЫЛҒАН ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНІҢ ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІН БАҒАЛАУ” (2023) Izdenister natigeler, (2 (98), pp. 315–327. doi:10.37884/2-2023/31.
[1]“АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ЖАСАНДЫ ТҮРДЕ ҚҰРЫЛҒАН ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНІҢ ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІН БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, no. 2 (98), pp. 315–327, Jun. 2023, doi: 10.37884/2-2023/31.
“АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ЖАСАНДЫ ТҮРДЕ ҚҰРЫЛҒАН ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНІҢ ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІН БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (98), June 2023, pp. 315-27, https://doi.org/10.37884/2-2023/31.
“АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ЖАСАНДЫ ТҮРДЕ ҚҰРЫЛҒАН ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНІҢ ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІН БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler, no. 2 (98) (June 29, 2023): 315–327. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/247.
1.АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ЖАСАНДЫ ТҮРДЕ ҚҰРЫЛҒАН ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНІҢ ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2023 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2 (98):315-27. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/247
1.АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ЖАСАНДЫ ТҮРДЕ ҚҰРЫЛҒАН ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНІҢ ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2023;(2 (98):315-327. doi:10.37884/2-2023/31