Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
МАЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ЖӘНЕ ВЕТЕРИНАРИЯ

«ҮЛКЕН АРЫСТАН БАСТЫ», «ЛИНДА» ҚАЗ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ БУДАНДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІЛІК КӨРСЕТКІШТЕРІН БАҒАЛАУ

Ринат Гадиев 1 , Айнур Давлетова 2 , Руслан Шарипов 3 , Кайрлы Есенгалиев 4 , Айман Джумагалиева 5

1 РФ «Башқұрт мемлекеттік аграрлық университеті» ФМББЖ ЖОББМ, Башқұртстан Республикасы, 450001, Уфа қаласы; 2 Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық универстеті, Қазақстан , 090009, Орал; 3 Қазақстан құс өсірушілер одағы, ҚР Құс өсірушілер палатасы, Қазақстан , 010000, Астана; 4 Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық универстеті, Қазақстан, 090009, Орал,; 5 Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық универстеті, Қазақстан, 090009, Орал

doi.org/10.37884/1-2026/02 Бет. 17-27 Қабылданды 14.01.2026 Жарияланды 27.02.2026

Аңдатпа

Мақала Қазақстанның отандық қаз шаруашылығындағы ең перспективалы генотиптердің бірі – «Үлкен арыстан басты» және «Линда» тұқымды қаздардың, сондай-ақ олардың будан түрлерінің шаруашылық-пайдалы белгілері мен экономикалық көрсеткіштеріне жүргізілген кешенді салыстырмалы талдау нәтижелерін ұсынады. Зерттеудің негізгі мақсаты аталық және аналық табындардың, сондай-ақ будандардың өнімділік көрсеткіштерін (тірі салмақтың динамикасы, сақталу деңгейі) және ет өндірісіндегі экономикалық тиімділігін бағалау болып табылады. Қаздардың өнімділік сапасын бағалау бойынша ғылыми зерттеулер Башқұртстан Республикасының Благовар ауданында орналасқан «Башкирская птица» ЖШҚ өндірістік жағдайында жүргізілді. Ғылыми зерттеу барысында зоотехникалық есептің жалпы қабылданған әдістерін қолдана отырып, негізгі өнімділік сипаттамаларына жүйелі бақылау жүргізілді. Құс басының сақталуын бағалау мыналарды қамтиды: құстың өлім жағдайларын күнделікті есепке алу; дараларды мәжбүрлеп шығарып тастауды құжаттау; өнімділік кезеңінің барлық уақытында мониторинг жүргізу. Құстың өсу динамикасын зерттеу асыл тұқымды дараларды ай сайын жеке өлшеу, сондай-ақ дене салмағын тіркеу арқылы жүзеге асырылды. Репродуктивті сапаларды зерттеу жұмыртқаның орташа өнімділігін (басына шаққандағы жұмыртқа салу), жұмыртқа салу қарқындылығының индексін есептеу (жұмыртқа салмағының жем шығынына қатынасы) арқылы жүргізілді. Инкубациялық көрсеткіштерді бағалау (бүкілресейлік құс шаруашылығы және өңдеу технологиялық ғылыми-зерттеу институтының әдістемесі бойынша) мыналарды қамтиды: жұмыртқалардың ұрықтану деңгейі және балапандардың шығу пайызы. Зерттеу нәтижесінде будан қаздардың (♂Үлкен арыстан басты × ♀ Линда) таза тұқымды қаздармен салыстырғанда жоғары өнімділік әлеуетін көрсеткені анықталды. Будандардың тірі салмағы бірінші жылы аталық дараларда 3,0 %-ға, аналық дараларда 11,11 %-ға жоғары болды. Құс басының өсірудің барлық кезеңіндегі сақта луы да (3 аптаға дейін 94,10 %) таза тұқымды дараларға қарағанда жоғары болды. Ет өндірісіндегі будан қаздардың рентабельділік деңгейі 29,54 % құрады, бұл үлкен арыстан басты тұқымынан 10,6 %-ға жоғары. Жүргізілген зерттеу Үлкен арыстан басты және Линда тұқымды қаздардың, сондай-ақ олардың будандарының өнімділік және экономикалық сипаттамаларын бағалауға мүмкіндік берді. Гетерозис әсері байқалған будандар шаруашылыққа пайдалы белгілердің, атап айтқанда, қарқынды өсу мен жоғары тірілей салмақтың оңтайлы үйлесімін көрсетті. Бұл олардың өнеркәсіптік құс шаруашылығында ет өндіру үшін ең тиімді әрі перспективалы нұсқа екенін дәлелдейді

қаздар, Линда тұқымы, будан, жұмыртқалағыштық, жұмыртқа салмағы, қаздардың сақталуы

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. Akhtar M.F., Shafiq M., Ali I. (2021). Improving gander reproductive efficacy in the context of globally sustainable goose production //Ani mals. Т. 12. №. 1. С. 44. https://doi.org/10.3390/ani12010044.
  2. Азаубаева Г.С. (2017). Оценка племенной ценности гусей с использованием показателей естественной резистентности //Вестник Курганской ГСХА. №. 4 (24). С. 10-16. https://cyberleninka.ru/article/n/otsenka-plemennoy-tsennosti-gusey-s-ispolzovaniem-pokazateley estestvennoy-rezistentnosti.pdf.
  3. Буяров В.С. (2019). Оценка племенных качеств сельскохозяйственной птицы яичного направления продуктивности (обзор) //Вест ник аграрной науки. №. 4 (79). С. 46-55. https://cyberleninka.ru/article/n/otsenka-plemennyh-kachestv-selskohozyaystvennoy-ptitsy-yaichnogo napravleniya-produktivnosti-obzor.
  4. Fisinin V.I. (2017). The creation of high-yield animal and poultry breeds and crosses //Herald of the Russian Academy of Sciences. Т. 87. №. 2. С. 111-114. https://doi.org/10.1134/S1019331617020101.
  5. Гадиев, Р.Р. (2025). Адаптационные качества гусей белой китайской породы в условиях Республики Башкортостан // Вестник Баш кирского государственного аграрного университета. № 1 (73). С. 60–65. DOI 10.31563/1684-7628-2025-73-1-60-65.
  6. Гальперн И.Л., Перинек О.Ю. (2019). Методы создания яично-мясного кросса кур с повышенными показателями качества биотехно логической и пищевой продукции для фермерских и приусадебных хозяйств //Известия Санкт-Петербургского государственного аграр ного университета. №. 4 (57). С. 105-111. DOI 10.24411/2078-1318-2019-14105.
  7. Гильманова Г.Э. (2023). Эффективность использования кормовой добавки «Гепалан» при кормлении взрослых гусей //Journal of Agriculture and Environment. Т. 35. №. 7. https://doi.org/10.23649/JAE.2023.35.4.
  8. Харитонов В.В., Федосова М.С. (2018). ОРГАНИЗАЦИЯ ВЫРАЩИВАНИЯ ГУСЕЙ В ПОДСОБНЫХ И ФЕРМЕРСКИХ ХОЗЯЙ СТВАХ //Аграрный вестник Верхневолжья. №. 3. С. 84-90. https://avv-ivgsha.ucoz.ru/vet-3-2018.pdf#page=15.
  9. Хафизова Г., Гадиев Р., Косилов В. (2024). Конверсия корма у гусей родительского стада при использовании в составе их рациона нуклеостима //Вестник Ошского государственного университета. Сельское хозяйство: агрономия, ветеринария и зоотехния. №. 1. С. 143 149. https://doi.org/10.52754/16948696_2024_1(6)_20.
  10. Кашапова Р.А., Гайфуллина А.Р., Гадиев Р.Р., Хазиев Д.Д. (2025). Инкубационные качества яиц гусей родительского стада крупной серой породы при включении в рацион гуминовых веществ // Птица и птицепродукты. № 1. С. 15–18. https://doi.org/10.30975/2073-4999 2025-27-1-15-18.
  11. Kozák, J. (2021). Goose production and goose products / J. Kozák // World’s Poultry Science Journal. Vol. 77. № 2. Pр. 403–414. https://doi. org/10.1080/00439339.2021.1885002.
  12. Khaziev D. et al. (2022). The Influence of Geese Age on Their Productive and Reproductive Qualities //American Journal of Animal and Vet erinary Sciences. Т. 17. №. 1. С. 89-96. https://doi.org/10.3844/ajavsp.2022.89.96.
  13. Khaziev D. et al. (2023). Egg‐laying capacity of parent flock geese at different stocking densities //Animal Science Journal. 2023. Т. 94. №. 1. С. e13831. https://doi.org/10.1111/asj.13831.
  14. Машкина Е.И. (2019). Экономические аспекты технологии выращивания гусей в фермерском хозяйстве // Вектор экономики. №. 6. С. 151-156. http://www.vectoreconomy.ru.
  15. Мусин, А.Г., Татлыбаева Е.Б., Гадиев Р.Р. (2025). Факторы, влияющие на содержание витамина Е в рационах сельскохозяйственной птицы // Известия Оренбургского государственного аграрного университета. №. 2 (112). С. 311–317. DOI https://doi.org/10.37670/2073-0853-2025-112-2-311-317.
  16. Мельникова Т.В., Бакирова Г.А., Безрукова А.Н., Ізмұқан А.Ж., Мусина Г.Ш., Джамалов Г.А. (2024). Особенности бактериальной обсемененности патматериала сельскохозяйственных кур // Ізденістер, нәтижелер –Исследования, результаты. №4(104). С. 33-47. ISSN 2304-3334. https://doi.org/10.37884/4-2024/04.
  17. Ройтер Я.С., Соловьев В.Ю. (2024). Оценка и отбор гусей по мясным формам телосложения //Эффективное животноводство. №. 2 (192). С. 48-49. https://cyberleninka.ru/article/n/otsenka-i-otbor-gusey-po-myasnym-formam-teloslozheniya.
  18. Panel E.A. et al. (2023). Welfare of ducks, geese and quail on farm //EFSA journal. Т. 21. №. 5. С. 1-157. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2023.7992
  19. Martsev A. (2020). Origin and exterior features analysis of geese breeds genealogical groups in Russian gene pool herd //E3S Web of Conferences. – EDP Sciences. – Т. 203. – С. 01025. https://doi.org/10.1051/e3sconf/202020301025.
  20. Yan X. et al. (2023). Slaughter performance of the main goose breeds raised commercially in China and nutritional value of the meats of the goose breeds: A systematic review //Journal of the Science of Food and Agriculture. Т. 103. №. 8. С. 3748-3760. https://doi.org/10.1002/jsfa.12244.
  21. Yin L.Y. et al. (2017). Effects of stocking density on growth performance, feather growth, intestinal development, and serum parameters of geese //Poultry science. Т. 96. №. 9. С. 3163-3168. https://doi.org/10.3382/ps/pex136.
  22. Huang J. et al. (2023). Effect of crossbreeding and sex on slaughter performance and meat quality in Xingguo gray goose based on multiomics data analysis //Poultry Science. Т. 102. №. 8. С. 102753. https://doi.org/10.1016/j.psj.2023.102753.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. «ҮЛКЕН АРЫСТАН БАСТЫ», «ЛИНДА» ҚАЗ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ БУДАНДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІЛІК КӨРСЕТКІШТЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 28, 1(109) (Feb. 2026), 17–27. DOI:https://doi.org/10.37884/1-2026/02.
(1)«ҮЛКЕН АРЫСТАН БАСТЫ», «ЛИНДА» ҚАЗ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ БУДАНДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІЛІК КӨРСЕТКІШТЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2026, 28 (1(109), 17-27. https://doi.org/10.37884/1-2026/02.
«ҮЛКЕН АРЫСТАН БАСТЫ», «ЛИНДА» ҚАЗ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ БУДАНДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІЛІК КӨРСЕТКІШТЕРІН БАҒАЛАУ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(1(109), 17-27. https://doi.org/10.37884/1-2026/02
«ҮЛКЕН АРЫСТАН БАСТЫ», «ЛИНДА» ҚАЗ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ БУДАНДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІЛІК КӨРСЕТКІШТЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 1(109), p. 17–27, 2026. DOI: 10.37884/1-2026/02. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1209. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ «ҮЛКЕН АРЫСТАН БАСТЫ», «ЛИНДА» ҚАЗ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ БУДАНДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІЛІК КӨРСЕТКІШТЕРІН БАҒАЛАУ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (1(109): 17-27. https://doi.org/10.37884/1-2026/02.
“ «ҮЛКЕН АРЫСТАН БАСТЫ», «ЛИНДА» ҚАЗ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ БУДАНДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІЛІК КӨРСЕТКІШТЕРІН БАҒАЛАУ” (2026) Izdenister natigeler, 28(1(109), pp. 17–27. doi:10.37884/1-2026/02.
[1]“ «ҮЛКЕН АРЫСТАН БАСТЫ», «ЛИНДА» ҚАЗ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ БУДАНДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІЛІК КӨРСЕТКІШТЕРІН БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 1(109), pp. 17–27, Feb. 2026, doi: 10.37884/1-2026/02.
“ «ҮЛКЕН АРЫСТАН БАСТЫ», «ЛИНДА» ҚАЗ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ БУДАНДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІЛІК КӨРСЕТКІШТЕРІН БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 1(109), Feb. 2026, pp. 17-27, https://doi.org/10.37884/1-2026/02.
“ «ҮЛКЕН АРЫСТАН БАСТЫ», «ЛИНДА» ҚАЗ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ БУДАНДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІЛІК КӨРСЕТКІШТЕРІН БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler 28, no. 1(109) (February 27, 2026): 17–27. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1209.
1.«ҮЛКЕН АРЫСТАН БАСТЫ», «ЛИНДА» ҚАЗ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ БУДАНДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІЛІК КӨРСЕТКІШТЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Feb. 27 [cited 2026 Sep. 15];28(1(109):17-2. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1209
1.«ҮЛКЕН АРЫСТАН БАСТЫ», «ЛИНДА» ҚАЗ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ БУДАНДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІЛІК КӨРСЕТКІШТЕРІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2026;28(1(109):17-27. doi:10.37884/1-2026/02