Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
МАЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ЖӘНЕ ВЕТЕРИНАРИЯ

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИКСОД КЕНЕЛЕРІНІҢ МОЛЕКУЛАЛЫҚ ИДЕНТИФИКАЦИЯСЫ ЖӘНЕ ТРАНСМИССИВТІ ПАТОГЕНДЕРДІ МОНИТОРИНГТЕУ

Абылай Сансызбай 1 , Салтанат Нусупова 1 , Уйнкүл Избанова 2 , Нұр Туханова 2 , Зауре Саякова 3 , Серік Хизат 1

1 "Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті" КеАҚ; 2 «М.Айқымбаев атындағы аса қауіпті инфекциялар ұлттық ғылыми орталығы» ЖШС; 3 «Қазақ ветеринариялық ғылыми-зерттеу институты» ЖШС

doi.org/10.37884/4-2025/04 Бет. 30-39 Қабылданды 05.08.2025 Жарияланды 30.12.2025

Аңдатпа

Трансмиссивті инфекциялардың таралуы көбінесе жануарлар мен адамдар арасында қоздырғыштарды тиімді тасымалдай алатын қан сорғыш эктопаразиттердің белсенділігіне байланысты. Климаттың өзгеруі мен экожүйелердің трансформациясы жағдайында кене арқылы берілетін патогендердің таралуын қадағалау өзекті мәселе болып отыр. Қазақстан аумағының кеңдігі мен табиғи-климаттық аймақтарының әртүрлілігі кене арқылы берілетін инфекциялардың айналымына қолайлы жағдай туғызады. Алайда ел аумағындағы кенелердің молекулалық сипаттамасы әлі де жеткіліксіз деңгейде зерттелген.

Бұл зерттеу аясында Қазақстанның жеті өңірінде кенелер жиналып, ауыл шаруашылығы жануарларынан және табиғи биотоптардан алынған 300-ден астам үлгі талданды. Түрлік сәйкестендіру ПТР әдісімен және митохондриялық маркерлерді (COI және 16S rDNA) секвенирлеу арқылы жүргізілді. Сонымен қатар, Borrelia spp., Rickettsia spp., Anaplasma spp. және Babesia spp. сияқты патогендердің ДНҚ-сын анықтау үшін молекулалық скрининг жасалды.

Зерттеу нәтижесінде Қазақстанда бұрын тіркелмеген кейбір жаңа нұсқалармен қатар, кенелер мен патогендердің жоғары түрлік әртүрлілігі анықталды. Бұл жұмыс векторлық инфекцияларға молекулалық мониторингті кеңейтудің маңыздылығын көрсетіп, елдің ветеринариялық және эпидемиологиялық қауіпсіздігіне елеулі үлес қосады.

кенелер векторлық инфекциялар молекулалық идентификация ПТР диагностикасы зооноздар секвенирлеу

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1 Zeng W. et al. (2025). Molecular survey of Babesia, Theileria, Anaplasma and Ehrlichia in hard ticks from six oblasts of Kazakhstan. Frontiers in Veterinary Science, 12:1533589. https://doi.org/10.3389/fvets.2025.1533589.
  2. 2 Bissenbay A. O. et al. (2020). Genotypes of Lyme disease spirochetes in ticks collected in the Almaty region. Journal of Microbiology, Epidemiology, and Immunobiology, 97(6):535-545. https://doi.org/10.36233/0372-9311 2020 97 6 4 microbiol.crie.ru.
  3. 3 Perfilyeva Y.V., Berdygulova Zh.A., Mashzhan A.S., Zhigailov A.V. et al. (2023). Molecular and seroepidemiological investigation of Сoxiella burnetii and spotted fever group rickettsiae in the southern region of Kazakhstan. Journal of Ticks and Tick-borne Diseases, 14(6):102240. https://doi: 10.1016/j.ttbdis.2023.102240.
  4. 4 T.Nurmakhanov, V. Sadovskaya et al. (2024). Outcome of the entomological monitoring for Crimean-Congo haemorrhagic fever virus in the western and southern regions of Kazakhstan in 2021–2022. Front. Epidemiol., 4. https://doi.org/10.3389/fepid.2024.1310071.
  5. 5 Nava, S., Guglielmone, A. A., & Mangold, A. J. (2009). An overview of systematics and evolution of ticks. Frontiers in bioscience (Landmark edition), 14(8), 2857–2877. https://doi.org/10.2741/3418.
  6. 6 Spernovasilis, N., Markaki, I., Papadakis, M., Mazonakis, N., & Ierodiakonou, D. (2021). Mediterranean Spotted Fever: Current Knowledge and Recent Advances. Tropical medicine and infectious disease, 6(4), 172. https://doi.org/10.3390/tropicalmed6040172.
  7. 7 M.Kuibagarov, R.Makhamed, S.Abdrakhmanov et al. Theileria and Babesia infection in cattle - First molecular survey in Kazakhstan (2020). Ticks and Tick-borne Diseases, 14(Suppl 1):102078. DOI:10.1016/j.ttbdis.2022.102078.
  8. 8 A.Andryushchenko, T.Ayazbayev, A.Richards, S.Pisarcik (2014). Tick identification in Northwestern Kazakhstan using morphological and molecular characteristics. International Journal of Infectious Diseases, 21S, 1-4602024. DOI:10.1016/j.ijid.2014.03.1231.
  9. 9 K.Abdiyeva, N.Turebekov, R.Yegemberdiyeva (2020). Vectors, molecular epidemiology and phylogeny of TBEV in Kazakhstan and central Asia. Parasites & Vectors, 504. DOI:10.1186/s13071-020-04362-1.
  10. 10 Wikipedia-derived summary: Genotypes of Crimean–Congo hemorrhagic fever virus circulating in Kazakhstan (genotype Asia 2). Not peer-reviewed, but widely referenced for geographic distribution data.
  11. 11 Апанаскевич Д.А., Филиппова Н.А. (2007). К идентификации видов и подвидов рода Hyalomma (Acari: Ixodidae) фауны России и сопредельных территорий по личиночной фазе // Паразитология. - Т. 41. - № 4. - С. 268-283.
  12. 12 Toma, L., Mancini, F., Di Luca, M., Cecere, J. G., Bianchi, R., Khoury, C., Quarchioni, E., Manzia, F., Rezza, G., & Ciervo, A. (2014). Detection of microbial agents in ticks collected from migratory birds in central Italy. Vector borne and zoonotic diseases (Larchmont, N.Y.), 14(3), 199–205. https://doi.org/10.1089/vbz.2013.1458
  13. 13 Саякова З.З. (2024). Hyalomma Koch, 1844 туысының иксодты кенелерінің атласы. – Алматы. – 124 с.
  14. 14 Schnittger, L, Ganzinelli, S, Bhoora, R, Omondi, D, Nijhof, AM, and Florin-Christensen, M. (2022). The Piroplasmida Babesia, Cytauxzoon, and Theileria in farm and companion animals: species compilation, molecular phylogeny, and evolutionary insights. Parasitol Res., 121:1207-45. doi: 10.1007/s00436-022-07424-8.
  15. 15 Саякова З.З., Есжанов А.Б., Асылбек А.М., Садовская В.П., Мека-Меченко В.Г., Избанова У.А., Куница Т.Н., Турмағамбетова С.У., Матжанова А.М., Боранбаева А.М., Катуова Ж., Калмакова М.А., Абдрахманов Е.Д., Медетбаева Т.Б. (2020). К фауне и распространению иксодовых (Acari, Ixodidae) клещей юго-западной части Казахстана // Карантинные и зоонозные инфекции в Казахстане. – Алматы. – Вып.2 (41). – С. 97-112.
  16. 16 El Ghassem, A., Abdoullah, B., Deida, J., Ould Lemrabott, M. A., Ouldabdallahi Moukah, M., Ould Ahmedou Salem, M. S., Briolant, S., Basco, L. K., Ould Brahim, K., & Ould Mohamed Salem Boukhary, A. (2023). Arthropod-Borne Viruses in Mauritania: A Literature Review. Pathogens, 12(11), 1370. https://doi.org/10.3390/pathogens12111370
  17. 17 Kim H. K. (2022). Rickettsia-Host-Tick Interactions: Knowledge Advances and Gaps. Infection and immunity, 90(9), e0062121. https://doi.org/10.1128/iai.00621-21
  18. 18 Kuibagarov, M, Makhamed, R, Zhylkibayev, A, Berdikulov, M, Abdrakhmanov, S, Kozhabayev, M, et al. Theileria and Babesia infection in cattle–first molecular survey in Kazakhstan. Ticks Tick Borne Dis. (2023) 14:102078. doi: 10.1016/j.ttbdis.2022.102078.
  19. 19 Bursali, A., Keskin, A., & Tekin S. (2012). A review of the ticks (Acari: Ixodida) of Turkey: species diversity, hosts and geographical distribution. Exp Appl Acarol. 2012 May;57(1):91-104. https://doi/10.1007/s10493-012-9530-4
  20. 20 Сансызбай А.Р., Саякова З.З., Нусупова С.Т., Избанова У.А., Жуманов К.Т., Туханова Н.Б. (2025). О расширении ареала Hyalomma asiaticum Schulze and Schlottke, 1930 (Acari, Ixodidae) в Казахстане // Ғылым және білім. - № 2-1 (79). – С. 14-24. https://doi.org/10.52578/2305-9397-2025-2-1-14-24.
  21. 21 Dong Z., He B., Wang Z., et al. Human Tacheng Tick Virus 2 Infection, China, 2019 //Emerging Infectious Diseases. 2021. - 27(2): 486–490. DOI: 10.3201/eid2702.191486.
  22. 22 Jia Y., Zhao L., Xu S., et al. Clinical and historical infection of Tacheng tick virus 2: a retrospective investigation //PLOS Neglected Tropical Diseases. 2024. - 18(3): e0012457. PMC11175498.
  23. 23 Akyildiz G., Dincer E., et al. Several tick-borne pathogenic viruses in circulation in Anatolia, Turkey //Pathogens. 2023. - 12(2): 188. DOI: 10.3390/pathogens12020188.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИКСОД КЕНЕЛЕРІНІҢ МОЛЕКУЛАЛЫҚ ИДЕНТИФИКАЦИЯСЫ ЖӘНЕ ТРАНСМИССИВТІ ПАТОГЕНДЕРДІ МОНИТОРИНГТЕУ. Izdenister natigeler. 4 (108) (Dec. 2025), 30–39. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2025/04.
(1)ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИКСОД КЕНЕЛЕРІНІҢ МОЛЕКУЛАЛЫҚ ИДЕНТИФИКАЦИЯСЫ ЖӘНЕ ТРАНСМИССИВТІ ПАТОГЕНДЕРДІ МОНИТОРИНГТЕУ. Izdenister natigeler 2025, No. 4 (108), 30-39. https://doi.org/10.37884/4-2025/04.
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИКСОД КЕНЕЛЕРІНІҢ МОЛЕКУЛАЛЫҚ ИДЕНТИФИКАЦИЯСЫ ЖӘНЕ ТРАНСМИССИВТІ ПАТОГЕНДЕРДІ МОНИТОРИНГТЕУ. (2025). Izdenister Natigeler, 4 (108), 30-39. https://doi.org/10.37884/4-2025/04
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИКСОД КЕНЕЛЕРІНІҢ МОЛЕКУЛАЛЫҚ ИДЕНТИФИКАЦИЯСЫ ЖӘНЕ ТРАНСМИССИВТІ ПАТОГЕНДЕРДІ МОНИТОРИНГТЕУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 4 (108), p. 30–39, 2025. DOI: 10.37884/4-2025/04. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1096. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИКСОД КЕНЕЛЕРІНІҢ МОЛЕКУЛАЛЫҚ ИДЕНТИФИКАЦИЯСЫ ЖӘНЕ ТРАНСМИССИВТІ ПАТОГЕНДЕРДІ МОНИТОРИНГТЕУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 4 (108) (December): 30-39. https://doi.org/10.37884/4-2025/04.
“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИКСОД КЕНЕЛЕРІНІҢ МОЛЕКУЛАЛЫҚ ИДЕНТИФИКАЦИЯСЫ ЖӘНЕ ТРАНСМИССИВТІ ПАТОГЕНДЕРДІ МОНИТОРИНГТЕУ” (2025) Izdenister natigeler, (4 (108), pp. 30–39. doi:10.37884/4-2025/04.
[1]“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИКСОД КЕНЕЛЕРІНІҢ МОЛЕКУЛАЛЫҚ ИДЕНТИФИКАЦИЯСЫ ЖӘНЕ ТРАНСМИССИВТІ ПАТОГЕНДЕРДІ МОНИТОРИНГТЕУ”, Izdenister natigeler, no. 4 (108), pp. 30–39, Dec. 2025, doi: 10.37884/4-2025/04.
“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИКСОД КЕНЕЛЕРІНІҢ МОЛЕКУЛАЛЫҚ ИДЕНТИФИКАЦИЯСЫ ЖӘНЕ ТРАНСМИССИВТІ ПАТОГЕНДЕРДІ МОНИТОРИНГТЕУ”. Izdenister Natigeler, no. 4 (108), Dec. 2025, pp. 30-39, https://doi.org/10.37884/4-2025/04.
“ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИКСОД КЕНЕЛЕРІНІҢ МОЛЕКУЛАЛЫҚ ИДЕНТИФИКАЦИЯСЫ ЖӘНЕ ТРАНСМИССИВТІ ПАТОГЕНДЕРДІ МОНИТОРИНГТЕУ”. Izdenister natigeler, no. 4 (108) (December 30, 2025): 30–39. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1096.
1.ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИКСОД КЕНЕЛЕРІНІҢ МОЛЕКУЛАЛЫҚ ИДЕНТИФИКАЦИЯСЫ ЖӘНЕ ТРАНСМИССИВТІ ПАТОГЕНДЕРДІ МОНИТОРИНГТЕУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Dec. 30 [cited 2026 Sep. 15];(4 (108):30-9. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1096
1.ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИКСОД КЕНЕЛЕРІНІҢ МОЛЕКУЛАЛЫҚ ИДЕНТИФИКАЦИЯСЫ ЖӘНЕ ТРАНСМИССИВТІ ПАТОГЕНДЕРДІ МОНИТОРИНГТЕУ. Izdenister natigeler. 2025;(4 (108):30-39. doi:10.37884/4-2025/04