ҚАРА СЕКСЕУІЛ ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНЕ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ БАҚЫЛАУ ЖҮРГІЗУДІҢ НӘТИЖЕЛЕРІ

Данияр Досманбетов; Біржан Есімбек; Руслан Ахметов; Курманкул Абаева; Жандос Ракымбеков

doi:10.37884/2-2023/35

Аңдатпа

Бұл мақалада қара сексеуіл көшеттеріне фенологиялық бақылау жүргізу нәтижелері ұсынылған. 2018 – 2020 жылдары 6 тәжірибелік учаске салынған аумақ Жамбыл облыстық Табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу басқармасының Қосқұдық орман және жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік мекемесінің мемлекеттік орман қорына қарайды. Қосқұдық орман және жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік мекемесі орман қоры аумағының жалпы ауданы 419,5 мың гектарды құрайды, оның ішінде 269,7 мың га орманмен қамтылған. Аумақ негізінен 300-600 м абсолютті биіктікте жатқан шөлдер деп есептеледі. Зерттелетін аумақтың климаттық ерекшеліктері – өте ұзақ ыстық, құрғақ жаз, суық қыс және 900-ге жететін абсолютті жылдық температура амплитудасын көрететін өткір континентальдылық. Ауаның орташа жылдық температурасы-5-9,80 шегінде. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері аз және 81-170 мм аралығында болады. Қар жамылғысының орташа қалыңдығы 12 см-ден аспайды. Аймақ салыстырмалы ылғалдылықтың өте төмен болуымен сипатталады, ол 40%-ды құрайды. Жамбыл облысының аумағындағы құмдар үлкен аумақты алып жатыр. Рельефтің сипаты бойынша құмдар жазық, бұдырлы, жоталы-бұдырлы және барханды болып бөлінеді. Құрғақ аймақтың қатаң климаттық жағдайлары қара сексеуіл алқаағаштарындағы бірқатар биологиялық ерекшеліктерді анықтайды. Сондықтан жасанды екпелердің өсуі мен жай-күйін зерттеу ерекше практикалық маңызға ие.

Фенологиялық бақылау, сеппелер, алқаағаш, өсімдік, қара сексеуіл, климат, бүршіктердің оянуы, жапырақ

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Куприянова М.К. Общая фенология как наука. Региональные эколо- го-географические исследования и инновационные процессы в образовании: материалы всероссийской научно-практической конференции [Текст] / М.К. Куприянова // Екатеринбург: Ч.3, 2006. – С. 112-116.
2. Мерзленко М.Д. Ценность фенологических наблюдении для лесохозяйственного производства [Текст] / М.Д. Мерзленко // Лесной вестник - Forestry Bulletin. (1), 2006. – С. 37-40.
3 Редько Г.И. Петр I об охране природы и использовании природных ресурсовь [Текст] / Г.И. Редько, B.П. Шлапак // Киев: Лебедь, 1993. – 176 с.
4. Минин А.А., Воскова А.В. Гомеостатические реакции растений на современные изменения климата: пространственно-фенологические аспекты [Текст] / А.А. Минин, А.В. Воскова // Онтогенез. Т. 45, № 3, 2014. – С. 162–169.
5. Bock A. Changes in first flowering dates and flowering duration of 232 plant species on the island of Guernsey [Текст] / A. Bock, T.H. Sparks, N. Estrella, N. Jee, A. Casebow, C. Schunk, M. Leuchner, A. Menzel // Global Change Biology. Vol. 20. No 11, 2014. – P. 3508–3519.
6. Primack R.B. Spatial and interspecific variability in phenological responses to warming temperatures [Текст] / R.B. Primack, I. Ibáñez, H. Higuchi, S.D. Lee, A.J. Miller-Rushing, A.M. Wilson, J.A. Silander // Biological Conservation. Vol. 142. No. 11, 2009. —P. 2569–2577.
7. Бардин М.Ю. Особенности наблюдаемых изменений климата на территории северной Евразии по данным регулярного мониторинга и возможные их факторы [Текст] / М.Ю. Бардин, Т.В. Платова, О.Ф. Самохина // Труды Гидрометеорологического центра РФ. № 358, 2015. – С. 13–15.
8. Charles C.D. Herbarium records are reliable sources of phenological change driven by climate and provide novel insights into species’ phenological cueing mechanisms [Текст] / C.D Charles, C.G. Willis, B. Connolly, C. Kelly, A.M. Ellison // American Journal of Botany. Vol. 102. No 10, 2015. – P. 1599–1609.
9. Шульц Г.Э. Общая фенология [Текст] / Г.Э. Шульц // АН СССР, Геогр. о-во СССР. Л.: Наука. Ленингр. отд-ние, 1981. – 188 с.
10. Прокошева И.В. Динамика фенологических процессов в горнотаёжном поясе Вишерского заповедника (Северный Урал) под влиянием климатических изменений [Текст] / И.В. Прокошева // Проблемы экологического мониторинга и моделирования экосистем, Т. XXVIII. №2, 2017. – С. 40–55.
11. Сапельникова И.И. Фенология осенних процессов древесно-кустарниковых видов в Воронежском заповеднике [Текст] / И.И. Сапельникова // Современное состояние фенологии и перспективы её развития: Мат. междунар. научно-практ. конф. —Екатеринбург: ФГБОУ ВПО Урал. гос. пед. ун-т., 2015. – С. 268–275.
12. Танекеева Ш.Т. Баум тоғайында өсіп тұрған ағаш бұталарын зерттеу және оларды жаңарту жұмыстарын жобалау [Текст] / Ш.Т. Танекеева., Б.Т.Мамбетов., А.Т.Жубанышева., Ж.Т. Жорабекова. // Исследования, результаты. –Алматы, 2022. –No. 1 (93). – С. 37-45.
13. Plotnikova L.S. Methodology of phenological observations of introduced woody plants. In Methodology of phenological observations in Botanical Gardens of the USSR [Текст] / L.S. Plotnikova // M.: GBS Publishing House, 1972. 40-46 р. (In Russ.).
14. Ахметов Р.С. Рекомендации по применению физиологически активных композиций влагоадсорбирующих веществ и биостимуляторов роста при создании лесных культур саксаула черного на осушенном дне Аральского моря [Текст] / Р.С. Ахметов, Д.А. Досманбетов, А.Н. Рахимжанов, Ж.С. Дукенов, Ж.К. Ракымбеков, А.Н. Бектурганов, М.А. Уашев// Рекомендация. Алматы, 2022. – 17 с.
15. Досманбетов Д.А. Исследование корневых систем саксаула чёрного в разных возрастных группах [Текст] /Досманбетов Д.А., Мамбетов Б.Т., Майсупова Б.Д., Келгенбаев Н.С., Дукенов Ж.С. // Исследования, результаты. –Алматы, 2018. – №1 (77). С. 165-169.
16. Майсупова Б.Ж. Жоңғар алатауы қылқанды орман жағдайында дендрохронологиялық зерттеу жүргізу [Текст] / Майсупова Б.Ж., Мәмбетов Б.Т., Өтебекова А.Д., Досманбетов Д.А., Ниетбай Т.Е. // Исследования, результаты. –Алматы, 2018. – №1 (77). С. 224-229.
17. Өтебекова А.Д. Исследование корневых систем саксаула чёрного в разных возрастных группах [Текст] / Өтебекова А.Д., Майсупова Б.Ж., Мәмбетов Б.Т., Досманбетов Д.А., Адилбаева Ж.Б. // Исследования, результаты. –Алматы, 2018. – №1 (77). С. 238-242.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2023. ҚАРА СЕКСЕУІЛ ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНЕ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ БАҚЫЛАУ ЖҮРГІЗУДІҢ НӘТИЖЕЛЕРІ. Izdenister natigeler. 2 (98) (Jun. 2023), 352–361. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2023/35.

(1)ҚАРА СЕКСЕУІЛ ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНЕ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ БАҚЫЛАУ ЖҮРГІЗУДІҢ НӘТИЖЕЛЕРІ. Izdenister natigeler 2023, No. 2 (98), 352-361. https://doi.org/10.37884/2-2023/35.

ҚАРА СЕКСЕУІЛ ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНЕ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ БАҚЫЛАУ ЖҮРГІЗУДІҢ НӘТИЖЕЛЕРІ. (2023). Izdenister Natigeler, 2 (98), 352-361. https://doi.org/10.37884/2-2023/35

ҚАРА СЕКСЕУІЛ ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНЕ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ БАҚЫЛАУ ЖҮРГІЗУДІҢ НӘТИЖЕЛЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (98), p. 352–361, 2023. DOI: 10.37884/2-2023/35. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/268. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАРА СЕКСЕУІЛ ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНЕ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ БАҚЫЛАУ ЖҮРГІЗУДІҢ НӘТИЖЕЛЕРІ”. 2023. Izdenister Natigeler, no. 2 (98) (June): 352-61. https://doi.org/10.37884/2-2023/35.

“ҚАРА СЕКСЕУІЛ ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНЕ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ БАҚЫЛАУ ЖҮРГІЗУДІҢ НӘТИЖЕЛЕРІ” (2023) Izdenister natigeler, (2 (98), pp. 352–361. doi:10.37884/2-2023/35.

[1]“ҚАРА СЕКСЕУІЛ ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНЕ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ БАҚЫЛАУ ЖҮРГІЗУДІҢ НӘТИЖЕЛЕРІ”, Izdenister natigeler, no. 2 (98), pp. 352–361, Jun. 2023, doi: 10.37884/2-2023/35.

“ҚАРА СЕКСЕУІЛ ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНЕ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ БАҚЫЛАУ ЖҮРГІЗУДІҢ НӘТИЖЕЛЕРІ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (98), June 2023, pp. 352-61, https://doi.org/10.37884/2-2023/35.

“ҚАРА СЕКСЕУІЛ ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНЕ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ БАҚЫЛАУ ЖҮРГІЗУДІҢ НӘТИЖЕЛЕРІ”. Izdenister natigeler, no. 2 (98) (June 29, 2023): 352–361. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/268.

1.ҚАРА СЕКСЕУІЛ ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНЕ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ БАҚЫЛАУ ЖҮРГІЗУДІҢ НӘТИЖЕЛЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2023 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2 (98):352-61. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/268

1.ҚАРА СЕКСЕУІЛ ОРМАН ЕКПЕЛЕРІНЕ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ БАҚЫЛАУ ЖҮРГІЗУДІҢ НӘТИЖЕЛЕРІ. Izdenister natigeler. 2023;(2 (98):352-361. doi:10.37884/2-2023/35

[1] 1. Куприянова М.К. Общая фенология как наука. Региональные эколо- го-географические исследования и инновационные процессы в образовании: материалы всероссийской научно-практической конференции [Текст] / М.К. Куприянова // Екатеринбург: Ч.3, 2006. – С. 112-116.

[2] 2. Мерзленко М.Д. Ценность фенологических наблюдении для лесохозяйственного производства [Текст] / М.Д. Мерзленко // Лесной вестник - Forestry Bulletin. (1), 2006. – С. 37-40.

[3] 3 Редько Г.И. Петр I об охране природы и использовании природных ресурсовь [Текст] / Г.И. Редько, B.П. Шлапак // Киев: Лебедь, 1993. – 176 с.

[4] 4. Минин А.А., Воскова А.В. Гомеостатические реакции растений на современные изменения климата: пространственно-фенологические аспекты [Текст] / А.А. Минин, А.В. Воскова // Онтогенез. Т. 45, № 3, 2014. – С. 162–169.

[5] 5. Bock A. Changes in first flowering dates and flowering duration of 232 plant species on the island of Guernsey [Текст] / A. Bock, T.H. Sparks, N. Estrella, N. Jee, A. Casebow, C. Schunk, M. Leuchner, A. Menzel // Global Change Biology. Vol. 20. No 11, 2014. – P. 3508–3519.

[6] 6. Primack R.B. Spatial and interspecific variability in phenological responses to warming temperatures [Текст] / R.B. Primack, I. Ibáñez, H. Higuchi, S.D. Lee, A.J. Miller-Rushing, A.M. Wilson, J.A. Silander // Biological Conservation. Vol. 142. No. 11, 2009. —P. 2569–2577.

[7] 7. Бардин М.Ю. Особенности наблюдаемых изменений климата на территории северной Евразии по данным регулярного мониторинга и возможные их факторы [Текст] / М.Ю. Бардин, Т.В. Платова, О.Ф. Самохина // Труды Гидрометеорологического центра РФ. № 358, 2015. – С. 13–15.

[8] 8. Charles C.D. Herbarium records are reliable sources of phenological change driven by climate and provide novel insights into species’ phenological cueing mechanisms [Текст] / C.D Charles, C.G. Willis, B. Connolly, C. Kelly, A.M. Ellison // American Journal of Botany. Vol. 102. No 10, 2015. – P. 1599–1609.

[9] 9. Шульц Г.Э. Общая фенология [Текст] / Г.Э. Шульц // АН СССР, Геогр. о-во СССР. Л.: Наука. Ленингр. отд-ние, 1981. – 188 с.

[10] 10. Прокошева И.В. Динамика фенологических процессов в горнотаёжном поясе Вишерского заповедника (Северный Урал) под влиянием климатических изменений [Текст] / И.В. Прокошева // Проблемы экологического мониторинга и моделирования экосистем, Т. XXVIII. №2, 2017. – С. 40–55.

[11] 11. Сапельникова И.И. Фенология осенних процессов древесно-кустарниковых видов в Воронежском заповеднике [Текст] / И.И. Сапельникова // Современное состояние фенологии и перспективы её развития: Мат. междунар. научно-практ. конф. —Екатеринбург: ФГБОУ ВПО Урал. гос. пед. ун-т., 2015. – С. 268–275.

[12] 12. Танекеева Ш.Т. Баум тоғайында өсіп тұрған ағаш бұталарын зерттеу және оларды жаңарту жұмыстарын жобалау [Текст] / Ш.Т. Танекеева., Б.Т.Мамбетов., А.Т.Жубанышева., Ж.Т. Жорабекова. // Исследования, результаты. –Алматы, 2022. –No. 1 (93). – С. 37-45.

[13] 13. Plotnikova L.S. Methodology of phenological observations of introduced woody plants. In Methodology of phenological observations in Botanical Gardens of the USSR [Текст] / L.S. Plotnikova // M.: GBS Publishing House, 1972. 40-46 р. (In Russ.).

[14] 14. Ахметов Р.С. Рекомендации по применению физиологически активных композиций влагоадсорбирующих веществ и биостимуляторов роста при создании лесных культур саксаула черного на осушенном дне Аральского моря [Текст] / Р.С. Ахметов, Д.А. Досманбетов, А.Н. Рахимжанов, Ж.С. Дукенов, Ж.К. Ракымбеков, А.Н. Бектурганов, М.А. Уашев// Рекомендация. Алматы, 2022. – 17 с.

[15] 15. Досманбетов Д.А. Исследование корневых систем саксаула чёрного в разных возрастных группах [Текст] /Досманбетов Д.А., Мамбетов Б.Т., Майсупова Б.Д., Келгенбаев Н.С., Дукенов Ж.С. // Исследования, результаты. –Алматы, 2018. – №1 (77). С. 165-169.

[16] 16. Майсупова Б.Ж. Жоңғар алатауы қылқанды орман жағдайында дендрохронологиялық зерттеу жүргізу [Текст] / Майсупова Б.Ж., Мәмбетов Б.Т., Өтебекова А.Д., Досманбетов Д.А., Ниетбай Т.Е. // Исследования, результаты. –Алматы, 2018. – №1 (77). С. 224-229.

[17] 17. Өтебекова А.Д. Исследование корневых систем саксаула чёрного в разных возрастных группах [Текст] / Өтебекова А.Д., Майсупова Б.Ж., Мәмбетов Б.Т., Досманбетов Д.А., Адилбаева Ж.Б. // Исследования, результаты. –Алматы, 2018. – №1 (77). С. 238-242.