СОРТОИЗУЧЕНИЕ КАРТОФЕЛЯ В УСЛОВИЯХ ЮГО-ВОСТОКА КАЗАХСТАНА

В.Ф. Красавин; Р.Е. Елешев; Е.М. Алимханов*; А.Т. Айтбаева

doi:10.37884/2-2021/15

Аңдатпа

Өндіріс көлемі, тағамдық құндылығы және тұтыну деңгейі бойынша Қазақстанда картоп басым дақылдардың қатарына жатады. Республикадағы картоптың ауданы 210 мың гектарға жетті, жалпы өнім 4 миллион тоннадан асты. Алайда орташа өнімділік әлі де төмен (18-19 т/га). Картоптың өнімділігін арттыруда жоғары өнімді сорттарды таңдау үлкен маңызға ие. Қазақстан аймақтарының агроклиматтық әлеуеті картоптың алуан түрін өсіруге қолайлы. Бұл жағдайда белгілі бір аймақ үшін қолдануға рұқсат етілген картоп сорттарын қолдану қажет. Картоптың 120-дан астам түрі «Қазақстан Республикасында қолдануға рұқсат етілген селекциялық жетістіктердің мемлекеттік тізіліміне» енгізілген, оның 55%-ы шетелдік асыл тұқымдылар. Қазақстанның оңтүстік-шығысы үшін 30-ға жуық шетелдік сорттар қолдануға мақұлданды. Алайда олардың көпшілігінде экономикалық пайдалы қасиеттер жиынтығы жоқ. Осы аспектіде көптеген құнды белгілерімен ерекшеленетін сорттарды құру қажет. Картоп өсіретін шаруашылықтар үшін өнімділікпен, сапа көрсеткіштерімен және сақтау кезінде сақталумен қатар, сыртқы ортаның зиянды аурулары мен стресс факторларына төзімділігі де маңызды. Сондықтан, картоптың жаңа сорттарының адаптивті қасиеттерін зерттеу және экономикалық құнды белгілерін бағалау бойынша зерттеулер өте өзекті болып табылады, бұл осы жұмысқа жасаланады. Қазақстанның оңтүстік-шығысының тау бөктері аймағында, «Қазақ жеміс-көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС «Қайнар» аймақтық филиалының картоп селекциясы, тұқымы және биотехнологиясы зертханасының ғылыми станциясында әртүрлілік зерттеу картоп өткізілді. 2018-2020 жылдары шетелдік сорттағы картоптың 39 түрі мен шетелдік Аладдин және Невский сорттарынан жасушалық селекция әдісімен алынған 14 өздік клон сыналды. Жидектердің түзілу процесі, өнімділікке, сақталуы және сақтау кезінде түйнектердің сезімталдығы, ыстыққа, құрғақшылыққа, қауіпті ауруларға төзімділіктеріне бағаланды. Картоптың 39 шетелдік сортының ішінен 7 таңдалды. Донцовский және Детскосельский сорттары құрғақшылыққа жоғары төзімділік көрсетті. Буран, Астерикс, Славянка, Янтар және Осень сорттары жоғары ыстыққа төзімділікті көрсетті.

картоп, сорт, үлгі, зерттеу, бейімдеу, шаруашылық-құнды белгілер, өнімділік.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Kartofel [Potato]. Shpaara D. M: OOO «DLV Agrodelo», 2010. - 458 s.
2. Karmanov S.N., Kiryuhin V.P., Korshunov V.A. Urozhaj i kachestvo kartofelya [Yield and quality of potatoes]. M: Rosselhozizdat [In Russian].
3. Gosudarstvennyj reestr selekcionnyh dostizhenij, dopushchennyh k ispolzovaniyu v Respublike Kazahstan (sorta rastenij) [State register of selection achievements admitted for use in the Republic of Kazakhstan (plant varieties)]. Nur-Sultan [In Russian].
4. Sharipova D.S., Ajtbaev T.E. Vliyanie razlichnyh vidov sevooborota na porazhennost vrednymi organizmami i produktivnost kartofelya na yugo-vostoke Kazahstana [Influence of different types of crop rotation on pest infestation and potato productivity in the south-east of Kazakhstan ]. Almaty: «Іzdenіster, natizheler - Issledovaniya, rezultaty» [In Russian].
5. Bakunov A.L., Dmitrieva N.N., Milekhin A.V., Rubcov S.L. Harakteristika sortov kartofelya po urozhajnosti i adaptivnoj sposobnosti v usloviyah zasuhi [Characteristics of potato varieties in terms of yield and adaptive ability in drought conditions]. Tomsk: Izvestiya Samarskogo nauchnogo centra RAN [In Russian].
6. Sharipova D.S., Ajtbaev T.E., Tazhibaev T.S.Vliyanie mineralnyh udobrenij na kachestvo i sohranyaemost kartofelya [Influence of mineral fertilizers on the quality and preservation of potatoes]. Almaty: Sb.tr. Mezhd. nauchno-prakt.konf.: Novaya strategiya nauchno-obrazovatelnyh prioritetov v kontekste razvitiya APK, posv. 85-letiyu Kazahskogo nacional'nogo agrarnogo universiteta [In Russian].
7. Tokbergenova ZH.A., Lim Hak-Taj, Babaev S.A., Ajtbaev T.E., Amrenov B.R. Rezutaty ekologicheskogo ispytaniya sortov kartofelya yuzhno-korejskoj selekcii v usloviyah yugo-vostoka Kazahstana [The results of ecological testing of potato varieties of South Korean selection in the south-east of Kazakhstan]. Almaty: «Іzdenіster, natizheler - Issledovaniya i rezultaty» [In Russian].
8. Ertaeva B.A., Ajtbaev T.E., Tazhіbaev T.S. Kazakhstandyk oontustik-shygysi zhagdayindagy zhasushalyq suryptau adіsіmen alyngan kartop sorttarynyn onіmdіlіgі [Productivity of potato varieties obtained by cell sorting in the south-east of Kazakhstan]. Almaty: «Vestnik KazNAU «Іzdenіster-nәtizheler, Issledovaniya i rezul'taty» [In Kazakh].
9. Metodika gosudarstvennogo sortoispytaniya selskohozyajstvennyh kultur (kartofel, ovoshchnye i bahchevye kultury) [Methodology for state variety testing of agricultural crops (potatoes, vegetables and melons)]. Moscow: «Kolos» [In Russian].
10. Krasavin V.F., Fedoseev V.A. Ekologicheskoe sortoispytanie sortov kartofelya v Kazahstane [Ecological variety testing of potato varieties in Kazakhstan]. – Kainar: Chaglinka [In Russian].
11. Metodicheskie ukazaniya po provedeniyu issledovanij po hraneniyu kartofelya [Methodical instructions for conducting research on the storage of potatoes.]. Moscow [In Russian].

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2021. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА КАРТОП СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 2 (90) (Jun. 2021), 149–160. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2021/15.

(1)ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА КАРТОП СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler 2021, No. 2 (90), 149-160. https://doi.org/10.37884/2-2021/15.

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА КАРТОП СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ. (2021). Izdenister Natigeler, 2 (90), 149-160. https://doi.org/10.37884/2-2021/15

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА КАРТОП СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (90), p. 149–160, 2021. DOI: 10.37884/2-2021/15. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/44. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА КАРТОП СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ”. 2021. Izdenister Natigeler, no. 2 (90) (June): 149-60. https://doi.org/10.37884/2-2021/15.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА КАРТОП СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ” (2021) Izdenister natigeler, (2 (90), pp. 149–160. doi:10.37884/2-2021/15.

[1]“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА КАРТОП СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ”, Izdenister natigeler, no. 2 (90), pp. 149–160, Jun. 2021, doi: 10.37884/2-2021/15.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА КАРТОП СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (90), June 2021, pp. 149-60, https://doi.org/10.37884/2-2021/15.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА КАРТОП СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ”. Izdenister natigeler, no. 2 (90) (June 30, 2021): 149–160. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/44.

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА КАРТОП СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2021 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];(2 (90):149-60. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/44

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА КАРТОП СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 2021;(2 (90):149-160. doi:10.37884/2-2021/15

[1] 1. Kartofel [Potato]. Shpaara D. M: OOO «DLV Agrodelo», 2010. - 458 s.

[2] 2. Karmanov S.N., Kiryuhin V.P., Korshunov V.A. Urozhaj i kachestvo kartofelya [Yield and quality of potatoes]. M: Rosselhozizdat [In Russian].

[3] 3. Gosudarstvennyj reestr selekcionnyh dostizhenij, dopushchennyh k ispolzovaniyu v Respublike Kazahstan (sorta rastenij) [State register of selection achievements admitted for use in the Republic of Kazakhstan (plant varieties)]. Nur-Sultan [In Russian].

[4] 4. Sharipova D.S., Ajtbaev T.E. Vliyanie razlichnyh vidov sevooborota na porazhennost vrednymi organizmami i produktivnost kartofelya na yugo-vostoke Kazahstana [Influence of different types of crop rotation on pest infestation and potato productivity in the south-east of Kazakhstan ]. Almaty: «Іzdenіster, natizheler - Issledovaniya, rezultaty» [In Russian].

[5] 5. Bakunov A.L., Dmitrieva N.N., Milekhin A.V., Rubcov S.L. Harakteristika sortov kartofelya po urozhajnosti i adaptivnoj sposobnosti v usloviyah zasuhi [Characteristics of potato varieties in terms of yield and adaptive ability in drought conditions]. Tomsk: Izvestiya Samarskogo nauchnogo centra RAN [In Russian].

[6] 6. Sharipova D.S., Ajtbaev T.E., Tazhibaev T.S.Vliyanie mineralnyh udobrenij na kachestvo i sohranyaemost kartofelya [Influence of mineral fertilizers on the quality and preservation of potatoes]. Almaty: Sb.tr. Mezhd. nauchno-prakt.konf.: Novaya strategiya nauchno-obrazovatelnyh prioritetov v kontekste razvitiya APK, posv. 85-letiyu Kazahskogo nacional'nogo agrarnogo universiteta [In Russian].

[7] 7. Tokbergenova ZH.A., Lim Hak-Taj, Babaev S.A., Ajtbaev T.E., Amrenov B.R. Rezutaty ekologicheskogo ispytaniya sortov kartofelya yuzhno-korejskoj selekcii v usloviyah yugo-vostoka Kazahstana [The results of ecological testing of potato varieties of South Korean selection in the south-east of Kazakhstan]. Almaty: «Іzdenіster, natizheler - Issledovaniya i rezultaty» [In Russian].

[8] 8. Ertaeva B.A., Ajtbaev T.E., Tazhіbaev T.S. Kazakhstandyk oontustik-shygysi zhagdayindagy zhasushalyq suryptau adіsіmen alyngan kartop sorttarynyn onіmdіlіgі [Productivity of potato varieties obtained by cell sorting in the south-east of Kazakhstan]. Almaty: «Vestnik KazNAU «Іzdenіster-nәtizheler, Issledovaniya i rezul'taty» [In Kazakh].

[9] 9. Metodika gosudarstvennogo sortoispytaniya selskohozyajstvennyh kultur (kartofel, ovoshchnye i bahchevye kultury) [Methodology for state variety testing of agricultural crops (potatoes, vegetables and melons)]. Moscow: «Kolos» [In Russian].

[10] 10. Krasavin V.F., Fedoseev V.A. Ekologicheskoe sortoispytanie sortov kartofelya v Kazahstane [Ecological variety testing of potato varieties in Kazakhstan]. – Kainar: Chaglinka [In Russian].

[11] 11. Metodicheskie ukazaniya po provedeniyu issledovanij po hraneniyu kartofelya [Methodical instructions for conducting research on the storage of potatoes.]. Moscow [In Russian].