Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті
Мәзір
Мақала жіберу
МАЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ЖӘНЕ ВЕТЕРИНАРИЯ

ҚАЗАҚ ЖЫЛҚЫСЫНЫҢ ЖАБЫ ТИПІМЕН ЖҮРГІЗІЛГЕН АСЫЛТҰҚЫМДЫҚ ЖҰМЫСЫ

Амин Акимбеков 1 ORCID , Кайрат Исхан 2 ORCID , 3 ORCID , Жасулан Отебаев 2 ORCID , Ләйлім Құрманғали 3 ORCID , Muhatai Gemingguli 4 ORCID

1 «Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті»; 2 "Қазақ ұлттық аграрлық ғылыми-зерттеу университеті" КеАҚ; 3 С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық ғылыми-зерттеу университеті; 4 ҚХР «Тарим университеті

doi.org/10.37884/3-2025/01 Бет. 5-13 Қабылданды 11.07.2025 Жарияланды 30.09.2025

Аңдатпа

Мақалада жыл бойы жайылымда бағу кезінде Жабы типі қазақ жылқыларын тұқымды таза  өсіру  арқылы селекциялық-асылдандыру жұмыстарының нәтижелері берілген. Жабы типті жылқылар жергілікті қазақ жылқыларының арасында тірі салмағының жоғарылығымен және салыстырмалы түрде үлкен дене өлшемдерімен ерекшеленеді. Жабы типі айғырлары табиғаттың алуан түрлі жағдайларында – Қазақстанның даласынан шөлейт аймақтарына дейін өнімді бағыттағы жергілікті табындағы жылқыларды жақсартушы ретінде өзін танытты.

         Таза тұқымды жылқыларды өсіру кезінде жабе жылқыларының генетикалық ерекшеліктеріне негізделе отырып, тек жеке тамаша жылқыларды ғана емес, сондай-ақ үлкен асылтұқымдық құндылыққа ие кейбір генотиптер де қалыптастырылды.

         Тұқымның жетілдіру ұрпағының әр буынында дамып келе жатқан өнімділіктің генетикалық әлеуеті жоғары жылқыларды көбейту және өсіру арқылы қол жеткізілді және шаруашылықтарда жылқыларды аталық із бойынша өсіру, мақсатты іріктеу және жұптау әдістері арқылы жүзеге асырылды.

тірі салмақ экстерьер аталық із дене өлшемдері өзгергіштік селекция іріктеу жұптау

Қаржыландыру немесе алғыс

Авторы выражают благодарность “Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан” за финансовую поддержку научно-исследовательского проекта по НТП BR22887106 «Применение молекулярно-генетических методов для оптимизации управления генетическими ресурсами лошадей и разработка инновационных технологий для продуктивного коневодства». Авторы заявляют, что конфликта интересов нет.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1. Рзабаев С. С., Жакупов Р.Б., Рзабаев Т.С., Рзабаев К.С. Генетические ресурсы местных продуктивных пород лошадей Актюбинской области и перспективы их развития. Актобе, 2011. - с.22.
  2. 2. Акимбеков А.Р. Казахские лошади типа жабе (селетинский заводской тип). Алматы, 2017. - 143 с.
  3. 3. Нечаев И.Н. Новая порода лошадей в Казахстане. Коневодство и конный спорт. 2003. – №12. - с. 9-14.
  4. 4. Жазылбеков Н.А., Кинеев М.А., Ашанин А.И. Кормление сельскохозяйственных животных, птиц и технология приготовления кормов. Алматы, 2008. - 436 с.
  5. 5. Исхан К.Ж., Данабаев Г.И. Создание иртышского заводского типа мугалжарской породы лошадей и линии Замана, Бакайа. Алматы, 2024. - 66 с.
  6. 6. Инструкция по бонитировке (оценке) местных пород лошадей мясо-молочного направления продуктивности. Астана, 2020. - 30 с.
  7. 7. Баймуканов Д.А., Тарчков Т.Т., Алентаев А.С., Юлдашбаев Ю.А. Основы генетики и биометрии. Алматы, 2018. - 128 с.
  8. 8. Аубакиров Х.А. Биометрия. ЖОО арналған окулық. Алматы, 2011. - 467 б.
  9. 9. К.Ж.Исхан, Р.Б. Ускенов, А.Р. Акимбеков, Д.А.Баймуканов, Ю.А. Юлдашбаев, К.А.Орыналиев. Иртышский заводской тип мугалжарской породы и линии Замана, Бакайа. Ізденістер, нәтижелер –Исследования, результаты. No4(104) 2024, 16-24.
  10. 10. Бейшова И., Гриценко Д., Шамекова М., Пожарский А., Ульянова Т., & Ковальчук А. Изучение генетического разнообразия отечественных пород лошадей с использованием полногеномного анализа SNP. Izdenister Natigeler, (3 (99), 48–58. 2023. https://doi.org/10.37884/3-2023/05
  11. 11. Sharapatov T., Assanbayev T., Shauyenov S., Aubakirov K., Iskhan, K. Increasing the milk productivity of Kazakh jabe horses | Aumento da produtividade de leite de cavalos kazakh jabe. Brazilian Journal of Biology, 2023, 83, e277915, https://doi.org/10.1590/1519-6984.277915
  12. 12. Akimbekov A.R., Uskenov R.B., Iskhan K.Z., Sharapatov T.S., Baimukanov, D.A. Creation of Smart Farms in the Herd Horse Breeding of Kazakhstan (Results of using Trackers). Online Journal of Biological Sciences, 2023, 23(1), pp. 44–49, https://doi.org/10.3844/ojbsci.2023.44.49
  13. 13. Baimukanov A.D., Aubakirov K.A., Kargayeva M.T., Yuldashbayev Y.A., Baimukanov D.A. Productivity of Horse and Camel Breeds from the Arid Zone of the Republic of Kazakhstan. Online Journal of Biological Sciences, 2023, 23(4), pp. 402–410, https://doi.org/10.3844/ojbsci.2023.402.410

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]Акимбеков , А. et al. 2025. ҚАЗАҚ ЖЫЛҚЫСЫНЫҢ ЖАБЫ ТИПІМЕН ЖҮРГІЗІЛГЕН АСЫЛТҰҚЫМДЫҚ ЖҰМЫСЫ. Izdenister natigeler. 3 (107) (Sep. 2025), 5–13. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2025/01.
(1)Акимбеков , А.; Исхан , К.; Кажгалиев , Н.; Отебаев, Ж.; Құрманғали , Л.; Gemingguli , M. ҚАЗАҚ ЖЫЛҚЫСЫНЫҢ ЖАБЫ ТИПІМЕН ЖҮРГІЗІЛГЕН АСЫЛТҰҚЫМДЫҚ ЖҰМЫСЫ. Izdenister natigeler 2025, No. 3 (107), 5-13. https://doi.org/10.37884/3-2025/01.
Акимбеков , А., Исхан , К., Кажгалиев , Н., Отебаев, Ж., Құрманғали , Л., & Gemingguli , M. (2025). ҚАЗАҚ ЖЫЛҚЫСЫНЫҢ ЖАБЫ ТИПІМЕН ЖҮРГІЗІЛГЕН АСЫЛТҰҚЫМДЫҚ ЖҰМЫСЫ. Izdenister Natigeler, 3 (107), 5-13. https://doi.org/10.37884/3-2025/01
АКИМБЕКОВ , Амин; ИСХАН , Кайрат; КАЖГАЛИЕВ , Нурлыбай; ОТЕБАЕВ, Жасулан; ҚҰРМАНҒАЛИ , Ләйлім; GEMINGGULI , Muhatai. ҚАЗАҚ ЖЫЛҚЫСЫНЫҢ ЖАБЫ ТИПІМЕН ЖҮРГІЗІЛГЕН АСЫЛТҰҚЫМДЫҚ ЖҰМЫСЫ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (107), p. 5–13, 2025. DOI: 10.37884/3-2025/01. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/986. Acesso em: 30 oct. 2026.
Акимбеков , Амин, Кайрат Исхан, Нурлыбай Кажгалиев, Жасулан Отебаев, Ләйлім Құрманғали, and Muhatai Gemingguli. 2025. “ҚАЗАҚ ЖЫЛҚЫСЫНЫҢ ЖАБЫ ТИПІМЕН ЖҮРГІЗІЛГЕН АСЫЛТҰҚЫМДЫҚ ЖҰМЫСЫ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (107) (September): 5-13. https://doi.org/10.37884/3-2025/01.
Акимбеков , А. (2025) “ҚАЗАҚ ЖЫЛҚЫСЫНЫҢ ЖАБЫ ТИПІМЕН ЖҮРГІЗІЛГЕН АСЫЛТҰҚЫМДЫҚ ЖҰМЫСЫ”, Izdenister natigeler, (3 (107), pp. 5–13. doi:10.37884/3-2025/01.
[1]А. Акимбеков, К. Исхан, Н. Кажгалиев, Ж. Отебаев, Л. Құрманғали, and M. Gemingguli, “ҚАЗАҚ ЖЫЛҚЫСЫНЫҢ ЖАБЫ ТИПІМЕН ЖҮРГІЗІЛГЕН АСЫЛТҰҚЫМДЫҚ ЖҰМЫСЫ”, Izdenister natigeler, no. 3 (107), pp. 5–13, Sep. 2025, doi: 10.37884/3-2025/01.
Акимбеков , Амин, et al. “ҚАЗАҚ ЖЫЛҚЫСЫНЫҢ ЖАБЫ ТИПІМЕН ЖҮРГІЗІЛГЕН АСЫЛТҰҚЫМДЫҚ ЖҰМЫСЫ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (107), Sept. 2025, pp. 5-13, https://doi.org/10.37884/3-2025/01.
Акимбеков , Амин, Кайрат Исхан, Нурлыбай Кажгалиев, Жасулан Отебаев, Ләйлім Құрманғали, and Muhatai Gemingguli. “ҚАЗАҚ ЖЫЛҚЫСЫНЫҢ ЖАБЫ ТИПІМЕН ЖҮРГІЗІЛГЕН АСЫЛТҰҚЫМДЫҚ ЖҰМЫСЫ”. Izdenister natigeler, no. 3 (107) (September 30, 2025): 5–13. Accessed October 30, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/986.
1.Акимбеков А, Исхан К, Кажгалиев Н, Отебаев Ж, Құрманғали Л, Gemingguli M. ҚАЗАҚ ЖЫЛҚЫСЫНЫҢ ЖАБЫ ТИПІМЕН ЖҮРГІЗІЛГЕН АСЫЛТҰҚЫМДЫҚ ЖҰМЫСЫ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Sep. 30 [cited 2026 Oct. 30];(3 (107):5-13. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/986
1.Акимбеков А, Исхан К, Кажгалиев Н, Отебаев Ж, Құрманғали Л, Gemingguli M. ҚАЗАҚ ЖЫЛҚЫСЫНЫҢ ЖАБЫ ТИПІМЕН ЖҮРГІЗІЛГЕН АСЫЛТҰҚЫМДЫҚ ЖҰМЫСЫ. Izdenister natigeler. 2025;(3 (107):5-13. doi:10.37884/3-2025/01