ОЗДОРОВЛЕНИЕ И РАЗМНОЖЕНИЕ КЛОНОВЫХ ПОДВОЕВ И СОРТОВ СЛИВЫ И ВИШНИ В КУЛЬТУРЕ ТКАНЕЙ В СОЧЕТАНИИ С ТЕРМОТЕРАПИЕЙ

Светлана Долгих; Молдир Саршаева; Акерке Ташкенбаева

doi:10.37884/3-2025/11

Аңдатпа

Вирустық аурулар жеміс дақылдарына айтарлықтай зиян келтіреді, көбінесе көшеттерді пайдалануды экономикалық тұрғыдан тиімсіз етеді немесе аналық бақтар мен бақтарда өсімдіктердің өліміне әкеледі. Вирустық инфекциялардың алдын-алудағы ең бастысы-өнеркәсіптік плантацияларды сауықтырылған отырғызу материалымен отырғызу. Сауықтырылған отырғызу материалын өндіру бірнеше кезеңнен тұрады. Бастапқы өсімдіктер ретінде жоғары өнімділікпен ерекшеленетін сорттарға тән өсімдіктер таңдалады. Бастапқы өсімдіктерді таңдағаннан кейін оларды вирустық инфекцияға және сауықтыруға (егер тестілеу ауруды анықтаса) және көбеюге тестілеу жүргізіледі. Бастапқы өсімдіктерді сауықтыру термотерапия, in vitro культурасы, химиотерапия және оларды біріктіру әдістерімен жүзеге асырылады. Мақалада шөптік индикаторлар мен RT-ПТР әдісімен шырынды вирустарды диагностикалау, термотерапиямен бірге апикальды меристема культурасы әдісімен қара өрік пен шие сорттары мен телітушілерін сауықтыру туралы мәліметтер келтірілген. Культураға енгізілген апекс тіндерін зарарсыздандырудан, регенерациядан, пролиферациядан (көбеюден) және ризогенезден (in vitro тамырланудан) клондық микрокөбейту технологиясының кезеңдері пысықталды. Монохроматикалық жарықтың in vitro өсімдік тінінің регенерация процестеріне әсері көрсетілген. In vitro мәдениетіне қара өріктің екі сорты өсімдіктер мен телітушісі, шиенің екі сорты және телітушісі енгізілді. Сүйекті жемісті дақылдардың әр сорттары мен телітушілерінің формалары үшін тіндер культурасына енгізу кезінде экспланттарды зарарсыздандыру шарттары, культураға in vitro енгізу, микроклондалған өсімдіктерді микрокөбейту және тамырлау кезеңдеріндегі қоректік орталардың құрамы оңтайландырылды. Термотерапия режимі пысықталды. Қызыл және көк жарық диодты шамдардың сүйекті дақылдардың сорттары мен телітушілерінің көбеюіне оң әсері анықталды. Ex vitro культурасында ВЦ-13 және ВВА-1 клондық телітушілердің вируссыз прибазистік аналық өсімдіктері алынды.

шие қара өрік вирустық диагностика апикальды меристема культурасы термотерапия клондық микрокөбейту монохроматикалық жарық ex vitro бейімделу

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1 Борисова А. А. РОЛЬ И ЗНАЧЕНИЕ СЕРТИФИКАЦИИ ПОСАДОЧНОГО МАТЕРИАЛА В САДОВОДСТВЕ РОССИИ //САДОВОДСТВО И ВИНОГРАДАРСТВО. – 2010. – №. 4. – С. 22-24.
2 Уразаева М., Ефремова Ю., Ормакаев А. ИНТРОДУЦИРОВАННЫЕ КЛОНОВЫЕ ПОДВОИ КОСТОЧКОВЫХ //Izdenister natigeler. – 2023. – №. 2 (98). – С. 143-153. https://doi.org/10.37884/2-2023/14
3 Кабылбекова Б., Нурсейтова Т., Юсупова З., Ковальчук И., Чуканова Н., Уразаева М., Маденова А. ОПРЕДЕЛЕНИЕ СОСТАВА ВИРУСНЫХ БОЛЕЗНЕЙ КЛОНОВЫХ ПОДВОЕВ КОСТОЧКОВЫХ КУЛЬТУР В КАЗАХСТАНЕ И ОСОБЕННОСТИ РАЗМНОЖЕНИЯ IN VITRO ЗДОРОВЫХ РАСТЕНИЙ//Izdenister natigeler. – 2024. – №. 3 (103). – С. 86-97.https://doi.org/10.37884/3-2024/10
4 Минаев В. А., Верзилин А. В., Высоцкий В. А. ЭФФЕКТИВНОСТЬ КЛОНАЛЬНОГО МИКРОРАЗМНОЖЕНИЯ И КАЧЕСТВО ОЗДОРОВЛЕННОГО ПОДВОЙНОГО МАТЕРИАЛА ЯБЛОНИ //Садоводство и виноградарство. – 2005. – №. 4. – С. 12-14.
5 Кухарчик Н.В., Кастрицкая М.С., Колбанова Е.В. и др. РАЗМНОЖЕНИЕ ПЛОДОВЫХ, ЯГОДНЫХ РАСТЕНИЙ, ВИНОГРАДА И ХМЕЛЯ В КУЛЬТУРЕ IN VITRO.-Минск.- изд. «Колорград».- 2021.-397 с.
6 Min-Rui Wang, Zhen-Hua Cui, Jing-Wei Li, Xin-Yi Hao &Qiao-Chun Wang. IN VITRO THERMOTHERAPY- BASED METHODS FOR PLANT VIRUS ERADICATION//Plant Methods 14, 87.-2018
7 Barba M, Ilardi V, Pasquini G. CONTROL OF POME AND STONE FRUIT VIRUS DISEASES. In: Loebenstein G, Katis NI, editors. Advances in virus research, vol.91. Burling ton: Academic Press, 2015. P.47-83
8 EPPO Standards - Certification schemes -PM 4/27(1) Pathogen-tested material of Malus, Pyrus and Cydonia // EPPO Bulletin. - 1999. -Vol. 29, № 3. - P. 239-252.
9 Лукичева Л. А., Митрофанова О. В., Лесникова-Седошенко Н. П. ОЗДОРОВЛЕНИЕ СОРТОВ ВИШНИ (PRUNUS CERASUS L.) И СЛИВЫ (PRUNUS DOMESTICA L.) ОТ ВИРУСОВ С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ БИОТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ ПРИЕМОВ //Биология растений и садоводство: теория, инновации. – 2007. – №. 127. – С. 27-34.
10 Долгих С.Г. Рекомендации «ТЕХНОЛОГИЯ ПРОИЗВОДСТВА БЕЗВИРУСНОГО ПОСАДОЧНОГО МАТЕРИАЛА ПЛОДОВЫХ, ЯГОДНЫХ КУЛЬТУР И ВИНОГРАДА».- 2020.- 57 с.
11 Упадышев М. Т. и др. ДИАГНОСТИКА ВИРУСОВ СЕМЕЧКОВЫХ И КОСТОЧКОВЫХ КУЛЬТУР МЕТОДАМИ ИФА И ПЦР. – 2008.
12 Rwahnih M. A. et al. MOLECULAR VARIABILITY OF APPLE CHLOROTIC LEAF SPOT VIRUSIN DIFFERENT HOSTS AND GEOGRAPHICAL REGIONS //Journal of Plant Pathology. – 2004. – С. 117-122.
13 Murashige T., Skoog F. A REVISED MEDIUM FOR RAPID GROWTH AND BIO ASSAYS WITH TOBACCO TISSUE CULTURES //Physiologia plantarum. – 1962. – Т. 15. – №. 3.
14 Nitsch J. P., Nitsch C. HAPLOID PLANTS FROM POLLEN GRAINS //Science. – 1969. – Т. 163. – №. 3862. – С. 85-87.
15 White P. R. THE CULTIVATION OF ANIMAL AND PLANT CELLS //(No Title). – 1963.
16 Gamborg O. L., Miller R. A., Ojima K. NUTRIENT REQUIREMENTS OF SUSPENSION CULTURES OF SOYBEAN ROOT CELLS //Experimental cell research. – 1968. – Т. 50. – №. 1. – С. 151-158.
17 Anderson W. C. ROOTING OF TISSUE CULTURED RHODODENDRONS. – 1978.
18 Lloyd G., McCown B. COMMERCIALLY-FEASIBLE MICROPROPAGATION OF MOUNTAIN LAUREL, KALMIA LATIFOLIA, BY USE OF SHOOT-TIP CULTURE. – 1980.
19 Quoirin M., Lepoivre P. H. ImprOVED MEDIA FOR IN VITRO CULTURE OF PRUNUS SPECIES //Symposium on Tissue Culture for Horticultural Purposes 78. – 1977. – С. 437-442.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ТЕРМОТЕРАПИЯНЫ ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ҰЛПА КУЛЬТУРАСЫНДА ҚАРА ӨРІК ПЕН ШИЕНІҢ КЛОНДЫҚ ТЕЛІТУШІСІ МЕН СОРТТАРЫН САУЫҚТЫРУ ЖӘНЕ КӨБЕЙТУ. Izdenister natigeler. 3 (107) (Sep. 2025), 123–135. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2025/11.

(1)ТЕРМОТЕРАПИЯНЫ ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ҰЛПА КУЛЬТУРАСЫНДА ҚАРА ӨРІК ПЕН ШИЕНІҢ КЛОНДЫҚ ТЕЛІТУШІСІ МЕН СОРТТАРЫН САУЫҚТЫРУ ЖӘНЕ КӨБЕЙТУ. Izdenister natigeler 2025, No. 3 (107), 123-135. https://doi.org/10.37884/3-2025/11.

ТЕРМОТЕРАПИЯНЫ ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ҰЛПА КУЛЬТУРАСЫНДА ҚАРА ӨРІК ПЕН ШИЕНІҢ КЛОНДЫҚ ТЕЛІТУШІСІ МЕН СОРТТАРЫН САУЫҚТЫРУ ЖӘНЕ КӨБЕЙТУ. (2025). Izdenister Natigeler, 3 (107), 123-135. https://doi.org/10.37884/3-2025/11

ТЕРМОТЕРАПИЯНЫ ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ҰЛПА КУЛЬТУРАСЫНДА ҚАРА ӨРІК ПЕН ШИЕНІҢ КЛОНДЫҚ ТЕЛІТУШІСІ МЕН СОРТТАРЫН САУЫҚТЫРУ ЖӘНЕ КӨБЕЙТУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (107), p. 123–135, 2025. DOI: 10.37884/3-2025/11. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/963. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ТЕРМОТЕРАПИЯНЫ ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ҰЛПА КУЛЬТУРАСЫНДА ҚАРА ӨРІК ПЕН ШИЕНІҢ КЛОНДЫҚ ТЕЛІТУШІСІ МЕН СОРТТАРЫН САУЫҚТЫРУ ЖӘНЕ КӨБЕЙТУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 3 (107) (September): 123-35. https://doi.org/10.37884/3-2025/11.

“ТЕРМОТЕРАПИЯНЫ ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ҰЛПА КУЛЬТУРАСЫНДА ҚАРА ӨРІК ПЕН ШИЕНІҢ КЛОНДЫҚ ТЕЛІТУШІСІ МЕН СОРТТАРЫН САУЫҚТЫРУ ЖӘНЕ КӨБЕЙТУ” (2025) Izdenister natigeler, (3 (107), pp. 123–135. doi:10.37884/3-2025/11.

[1]“ТЕРМОТЕРАПИЯНЫ ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ҰЛПА КУЛЬТУРАСЫНДА ҚАРА ӨРІК ПЕН ШИЕНІҢ КЛОНДЫҚ ТЕЛІТУШІСІ МЕН СОРТТАРЫН САУЫҚТЫРУ ЖӘНЕ КӨБЕЙТУ”, Izdenister natigeler, no. 3 (107), pp. 123–135, Sep. 2025, doi: 10.37884/3-2025/11.

“ТЕРМОТЕРАПИЯНЫ ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ҰЛПА КУЛЬТУРАСЫНДА ҚАРА ӨРІК ПЕН ШИЕНІҢ КЛОНДЫҚ ТЕЛІТУШІСІ МЕН СОРТТАРЫН САУЫҚТЫРУ ЖӘНЕ КӨБЕЙТУ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (107), Sept. 2025, pp. 123-35, https://doi.org/10.37884/3-2025/11.

“ТЕРМОТЕРАПИЯНЫ ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ҰЛПА КУЛЬТУРАСЫНДА ҚАРА ӨРІК ПЕН ШИЕНІҢ КЛОНДЫҚ ТЕЛІТУШІСІ МЕН СОРТТАРЫН САУЫҚТЫРУ ЖӘНЕ КӨБЕЙТУ”. Izdenister natigeler, no. 3 (107) (September 30, 2025): 123–135. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/963.

1.ТЕРМОТЕРАПИЯНЫ ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ҰЛПА КУЛЬТУРАСЫНДА ҚАРА ӨРІК ПЕН ШИЕНІҢ КЛОНДЫҚ ТЕЛІТУШІСІ МЕН СОРТТАРЫН САУЫҚТЫРУ ЖӘНЕ КӨБЕЙТУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Sep. 30 [cited 2026 Sep. 15];(3 (107):123-35. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/963

1.ТЕРМОТЕРАПИЯНЫ ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ҰЛПА КУЛЬТУРАСЫНДА ҚАРА ӨРІК ПЕН ШИЕНІҢ КЛОНДЫҚ ТЕЛІТУШІСІ МЕН СОРТТАРЫН САУЫҚТЫРУ ЖӘНЕ КӨБЕЙТУ. Izdenister natigeler. 2025;(3 (107):123-135. doi:10.37884/3-2025/11

[1] 1 Борисова А. А. РОЛЬ И ЗНАЧЕНИЕ СЕРТИФИКАЦИИ ПОСАДОЧНОГО МАТЕРИАЛА В САДОВОДСТВЕ РОССИИ //САДОВОДСТВО И ВИНОГРАДАРСТВО. – 2010. – №. 4. – С. 22-24.

[2] 2 Уразаева М., Ефремова Ю., Ормакаев А. ИНТРОДУЦИРОВАННЫЕ КЛОНОВЫЕ ПОДВОИ КОСТОЧКОВЫХ //Izdenister natigeler. – 2023. – №. 2 (98). – С. 143-153. https://doi.org/10.37884/2-2023/14

[3] 3 Кабылбекова Б., Нурсейтова Т., Юсупова З., Ковальчук И., Чуканова Н., Уразаева М., Маденова А. ОПРЕДЕЛЕНИЕ СОСТАВА ВИРУСНЫХ БОЛЕЗНЕЙ КЛОНОВЫХ ПОДВОЕВ КОСТОЧКОВЫХ КУЛЬТУР В КАЗАХСТАНЕ И ОСОБЕННОСТИ РАЗМНОЖЕНИЯ IN VITRO ЗДОРОВЫХ РАСТЕНИЙ//Izdenister natigeler. – 2024. – №. 3 (103). – С. 86-97.https://doi.org/10.37884/3-2024/10

[4] 4 Минаев В. А., Верзилин А. В., Высоцкий В. А. ЭФФЕКТИВНОСТЬ КЛОНАЛЬНОГО МИКРОРАЗМНОЖЕНИЯ И КАЧЕСТВО ОЗДОРОВЛЕННОГО ПОДВОЙНОГО МАТЕРИАЛА ЯБЛОНИ //Садоводство и виноградарство. – 2005. – №. 4. – С. 12-14.

[5] 5 Кухарчик Н.В., Кастрицкая М.С., Колбанова Е.В. и др. РАЗМНОЖЕНИЕ ПЛОДОВЫХ, ЯГОДНЫХ РАСТЕНИЙ, ВИНОГРАДА И ХМЕЛЯ В КУЛЬТУРЕ IN VITRO.-Минск.- изд. «Колорград».- 2021.-397 с.

[6] 6 Min-Rui Wang, Zhen-Hua Cui, Jing-Wei Li, Xin-Yi Hao &Qiao-Chun Wang. IN VITRO THERMOTHERAPY- BASED METHODS FOR PLANT VIRUS ERADICATION//Plant Methods 14, 87.-2018

[7] 7 Barba M, Ilardi V, Pasquini G. CONTROL OF POME AND STONE FRUIT VIRUS DISEASES. In: Loebenstein G, Katis NI, editors. Advances in virus research, vol.91. Burling ton: Academic Press, 2015. P.47-83

[8] 8 EPPO Standards - Certification schemes -PM 4/27(1) Pathogen-tested material of Malus, Pyrus and Cydonia // EPPO Bulletin. - 1999. -Vol. 29, № 3. - P. 239-252.

[9] 9 Лукичева Л. А., Митрофанова О. В., Лесникова-Седошенко Н. П. ОЗДОРОВЛЕНИЕ СОРТОВ ВИШНИ (PRUNUS CERASUS L.) И СЛИВЫ (PRUNUS DOMESTICA L.) ОТ ВИРУСОВ С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ БИОТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ ПРИЕМОВ //Биология растений и садоводство: теория, инновации. – 2007. – №. 127. – С. 27-34.

[10] 10 Долгих С.Г. Рекомендации «ТЕХНОЛОГИЯ ПРОИЗВОДСТВА БЕЗВИРУСНОГО ПОСАДОЧНОГО МАТЕРИАЛА ПЛОДОВЫХ, ЯГОДНЫХ КУЛЬТУР И ВИНОГРАДА».- 2020.- 57 с.

[11] 11 Упадышев М. Т. и др. ДИАГНОСТИКА ВИРУСОВ СЕМЕЧКОВЫХ И КОСТОЧКОВЫХ КУЛЬТУР МЕТОДАМИ ИФА И ПЦР. – 2008.

[12] 12 Rwahnih M. A. et al. MOLECULAR VARIABILITY OF APPLE CHLOROTIC LEAF SPOT VIRUSIN DIFFERENT HOSTS AND GEOGRAPHICAL REGIONS //Journal of Plant Pathology. – 2004. – С. 117-122.

[13] 13 Murashige T., Skoog F. A REVISED MEDIUM FOR RAPID GROWTH AND BIO ASSAYS WITH TOBACCO TISSUE CULTURES //Physiologia plantarum. – 1962. – Т. 15. – №. 3.

[14] 14 Nitsch J. P., Nitsch C. HAPLOID PLANTS FROM POLLEN GRAINS //Science. – 1969. – Т. 163. – №. 3862. – С. 85-87.

[15] 15 White P. R. THE CULTIVATION OF ANIMAL AND PLANT CELLS //(No Title). – 1963.

[16] 16 Gamborg O. L., Miller R. A., Ojima K. NUTRIENT REQUIREMENTS OF SUSPENSION CULTURES OF SOYBEAN ROOT CELLS //Experimental cell research. – 1968. – Т. 50. – №. 1. – С. 151-158.

[17] 17 Anderson W. C. ROOTING OF TISSUE CULTURED RHODODENDRONS. – 1978.

[18] 18 Lloyd G., McCown B. COMMERCIALLY-FEASIBLE MICROPROPAGATION OF MOUNTAIN LAUREL, KALMIA LATIFOLIA, BY USE OF SHOOT-TIP CULTURE. – 1980.

[19] 19 Quoirin M., Lepoivre P. H. ImprOVED MEDIA FOR IN VITRO CULTURE OF PRUNUS SPECIES //Symposium on Tissue Culture for Horticultural Purposes 78. – 1977. – С. 437-442.