СЕЛЕКЦИОННО-ПЛЕМЕННАЯ РАБОТА С КУШУМСКОЙ ПОРОДОЙ ЛОШАДЕЙ В ХОЗЯЙСТВЕ БАЙСЕРКЕ-АГРО

Жасулан Утебаев; Амин Акимбеков; Аскар Джунисов; Ляйла Бупебаева; Кайрат Исхан

doi:10.37884/2-2025/09

Аңдатпа

Көшім жылқы тұқымын жетілдіру бойынша селекциялық асылдандыру жұмыстары асыл тұқымдық және өнімділік қасиеттерін арттыру бағытында жүргізілуде. Шаруашылықта жылқыларды пайдалы тұқым қуалаушылықтың дамуын және шоғырлануын қамтамасыз ете отырып, өсірудің мәдени-табындық әдісінің элементтерін енгізе отырып, құлындарды өсіру ерекшеліктерінің жиынтығы бойынша мақсатты сұрыптау және іріктеу жұмыстарын жүргізеді.

Өзгергіштік, тұқым қуалаушылық және қайталануы сияқты генетикалық сипаттамаларды анықтау селекциялық бағдарламаларды әзірлеуде және селекция нәтижелерін болжауда маңызды рөл атқарады. Генетикалық сипаттамалар популяциялардың математикалық-ықтималдық модельдерін құруда да қолданылады, бұл теориялық зерттеулерге де, практикалық қолдануға да ықпал етеді. Селекцияда генетикалық-статистикалық әдістерді тиімді пайдалану үшін белгілердің тұқымқуалаушылық деңгейі жоғары, қалыпты таралу, үздіксіз өзгергіштік және тұқым қуалаушылықтың аддитивті түрі болуы қажет.

Зерттеу нәтижелері тірі салмақ көрсеткішінің көрсетілген талаптарға барынша сәйкес келетінін көрсетті. Өзгеріс тірі салмақта (айғырларда 2,75, биелерде 9,67) және жіліншік орамы (тиісінше 1,81 және 5,91) байқалды. Тірі салмақ пен кеуде орамы (айғырлар үшін 0,329, биелер үшін 0,337), сондай-ақ жіліншік орамы (0,343 және 0,351) арасында жоғары корреляция анықталды.

Шаруа қожалығының жылқылары айтарлықтай ірі: ересек айғырлардың салмағы 158,4-161,2-189,5-21,0 см, тірі салмағы 542,6 кг, ал ересек биелердің шоқтық биіктігі 153,2 см, қиғаш дене ұзындығы 158,0 см, кеуде орамы 185,4 см, жіліншік орамы 19,3 см, тірі салмағы 482,5 кг.

тұқым өлшемдер тірі салмағы сұрыптау іріктеу селекция корреляция

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Genetic Studies and Breed Diversity of Kazakh Native Horses: A Comprehensive Review // Advances in Life Sciences. — 2024. — Vol. 11, Issue 1. — P. 13–24. — Режим доступа: https://www.als-journal.com/articles/vol11issue1/1113.24/2809.pdf
2. Рзабаев С.С., Жакупов Р.Б. и др. Генетические ресурсы местных продуктивных пород лошадей Актюбинской области и перспектива их развития. — Актобе, 2011. — 22 с.
3. Исхан К. Ж., Демин В. А., Юлдашбаев Ю. А., Баймуканов А. Д. Зоотехнические особенности табунных лошадей // Достижения науки и техники АПК. — 2019. — № 9. — С. 57–60. — Режим доступа: https://cyberleninka.ru/article/n/zootehnicheskie-osobennosti-tabunnyh-loshadey
4. Rzabayev T., Rzabayev S., Rzabayev K. A New Intra-Breed Type "Mamyr-Aktobe" of the Kushum Breed of Horses of the Aktobe Population // Archives of Razi Institute. — 2022. — Vol. 77, No. 6. — P. 2273. — DOI: https://doi.org/10.22092/ari.2022.360058.2539
5. Smith J. Data analysis using Python // Journal of Data Science. – 2023. – Vol. 21, № 3. – P. 45–56. – DOI: 10.1234/jds.2023.21.3.45.
6. Рзабаев С., Рзабаев Т. С. Создаваемые новые генотипы казахских лошадей типа жабе // Ізденістер, нәтижелер = Исследования, результаты. — 2016. — № 3. — С. 73. — Режим доступа: https://rmebrk.kz/magazine/2021#
7. Kargayeva M.T., Ablgazinovich A.K., Mongush S.D., Zhaleluly I.K., Baimukanov D.A. Patterns of Growth and Development of Young Herd Horses of Eurasia // American Journal of Animal and Veterinary Sciences. — 2022. — Vol. 17, № 1. — P. 61–65. — DOI: 10.3844/ajavsp.2022.61.65
8. Баймуканов Д. А., Аубакиров Х. А., Асанбаев Т. Ш., Исхан К. Ж., Акимбеков А. Р., Ускенов Р. Б., Шарапатов Т. С. Мониторинг суточной периодичности и продолжительности отдыха табунных лошадей с помощью ошейников GPS-слежения // Наука и образование. — 2023. — № 1–2 (70). — С. 87–98. — DOI: https://doi.org/10.56339/2305-9397-2023-1-2-87-98
9. Rzabayev T. S., et al. Linebreeding as a system of stock breeding to improve the productive qualities of horses of the Kushum breed // Reproduction in Domestic Animals. — 2022. — Vol. 57, No. 12. — P. 1584–1592. — DOI: https://doi.org/10.1111/rda.14235
10. Sharapatov T., et al. Increasing the milk productivity of Kazakh jabe horses // Brazilian Journal of Biology. — 2023. — Vol. 83. — P. e277915. — DOI: https://doi.org/10.1590/1519-6984.277915

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. БАЙСЕРКЕ-АГРО ШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ӨСІРІЛЕТІН КӨШІМ ЖЫЛҚЫ ТҰҚЫМЫНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ АСЫЛДАНДЫРУ ЖҰМЫСЫ. Izdenister natigeler. 2 (106) (Jun. 2025), 89–101. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2025/09.

(1)БАЙСЕРКЕ-АГРО ШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ӨСІРІЛЕТІН КӨШІМ ЖЫЛҚЫ ТҰҚЫМЫНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ АСЫЛДАНДЫРУ ЖҰМЫСЫ. Izdenister natigeler 2025, No. 2 (106), 89-101. https://doi.org/10.37884/2-2025/09.

БАЙСЕРКЕ-АГРО ШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ӨСІРІЛЕТІН КӨШІМ ЖЫЛҚЫ ТҰҚЫМЫНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ АСЫЛДАНДЫРУ ЖҰМЫСЫ. (2025). Izdenister Natigeler, 2 (106), 89-101. https://doi.org/10.37884/2-2025/09

БАЙСЕРКЕ-АГРО ШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ӨСІРІЛЕТІН КӨШІМ ЖЫЛҚЫ ТҰҚЫМЫНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ АСЫЛДАНДЫРУ ЖҰМЫСЫ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (106), p. 89–101, 2025. DOI: 10.37884/2-2025/09. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/951. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ БАЙСЕРКЕ-АГРО ШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ӨСІРІЛЕТІН КӨШІМ ЖЫЛҚЫ ТҰҚЫМЫНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ АСЫЛДАНДЫРУ ЖҰМЫСЫ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 2 (106) (June): 89-101. https://doi.org/10.37884/2-2025/09.

“ БАЙСЕРКЕ-АГРО ШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ӨСІРІЛЕТІН КӨШІМ ЖЫЛҚЫ ТҰҚЫМЫНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ АСЫЛДАНДЫРУ ЖҰМЫСЫ” (2025) Izdenister natigeler, (2 (106), pp. 89–101. doi:10.37884/2-2025/09.

[1]“ БАЙСЕРКЕ-АГРО ШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ӨСІРІЛЕТІН КӨШІМ ЖЫЛҚЫ ТҰҚЫМЫНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ АСЫЛДАНДЫРУ ЖҰМЫСЫ”, Izdenister natigeler, no. 2 (106), pp. 89–101, Jun. 2025, doi: 10.37884/2-2025/09.

“ БАЙСЕРКЕ-АГРО ШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ӨСІРІЛЕТІН КӨШІМ ЖЫЛҚЫ ТҰҚЫМЫНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ АСЫЛДАНДЫРУ ЖҰМЫСЫ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (106), June 2025, pp. 89-101, https://doi.org/10.37884/2-2025/09.

“ БАЙСЕРКЕ-АГРО ШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ӨСІРІЛЕТІН КӨШІМ ЖЫЛҚЫ ТҰҚЫМЫНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ АСЫЛДАНДЫРУ ЖҰМЫСЫ”. Izdenister natigeler, no. 2 (106) (June 30, 2025): 89–101. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/951.

1.БАЙСЕРКЕ-АГРО ШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ӨСІРІЛЕТІН КӨШІМ ЖЫЛҚЫ ТҰҚЫМЫНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ АСЫЛДАНДЫРУ ЖҰМЫСЫ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];(2 (106):89-101. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/951

1.БАЙСЕРКЕ-АГРО ШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ӨСІРІЛЕТІН КӨШІМ ЖЫЛҚЫ ТҰҚЫМЫНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ АСЫЛДАНДЫРУ ЖҰМЫСЫ. Izdenister natigeler. 2025;(2 (106):89-101. doi:10.37884/2-2025/09

[1] 1. Genetic Studies and Breed Diversity of Kazakh Native Horses: A Comprehensive Review // Advances in Life Sciences. — 2024. — Vol. 11, Issue 1. — P. 13–24. — Режим доступа: https://www.als-journal.com/articles/vol11issue1/1113.24/2809.pdf

[2] 2. Рзабаев С.С., Жакупов Р.Б. и др. Генетические ресурсы местных продуктивных пород лошадей Актюбинской области и перспектива их развития. — Актобе, 2011. — 22 с.

[3] 3. Исхан К. Ж., Демин В. А., Юлдашбаев Ю. А., Баймуканов А. Д. Зоотехнические особенности табунных лошадей // Достижения науки и техники АПК. — 2019. — № 9. — С. 57–60. — Режим доступа: https://cyberleninka.ru/article/n/zootehnicheskie-osobennosti-tabunnyh-loshadey

[4] 4. Rzabayev T., Rzabayev S., Rzabayev K. A New Intra-Breed Type "Mamyr-Aktobe" of the Kushum Breed of Horses of the Aktobe Population // Archives of Razi Institute. — 2022. — Vol. 77, No. 6. — P. 2273. — DOI: https://doi.org/10.22092/ari.2022.360058.2539

[5] 5. Smith J. Data analysis using Python // Journal of Data Science. – 2023. – Vol. 21, № 3. – P. 45–56. – DOI: 10.1234/jds.2023.21.3.45.

[6] 6. Рзабаев С., Рзабаев Т. С. Создаваемые новые генотипы казахских лошадей типа жабе // Ізденістер, нәтижелер = Исследования, результаты. — 2016. — № 3. — С. 73. — Режим доступа: https://rmebrk.kz/magazine/2021#

[7] 7. Kargayeva M.T., Ablgazinovich A.K., Mongush S.D., Zhaleluly I.K., Baimukanov D.A. Patterns of Growth and Development of Young Herd Horses of Eurasia // American Journal of Animal and Veterinary Sciences. — 2022. — Vol. 17, № 1. — P. 61–65. — DOI: 10.3844/ajavsp.2022.61.65

[8] 8. Баймуканов Д. А., Аубакиров Х. А., Асанбаев Т. Ш., Исхан К. Ж., Акимбеков А. Р., Ускенов Р. Б., Шарапатов Т. С. Мониторинг суточной периодичности и продолжительности отдыха табунных лошадей с помощью ошейников GPS-слежения // Наука и образование. — 2023. — № 1–2 (70). — С. 87–98. — DOI: https://doi.org/10.56339/2305-9397-2023-1-2-87-98

[9] 9. Rzabayev T. S., et al. Linebreeding as a system of stock breeding to improve the productive qualities of horses of the Kushum breed // Reproduction in Domestic Animals. — 2022. — Vol. 57, No. 12. — P. 1584–1592. — DOI: https://doi.org/10.1111/rda.14235

[10] 10. Sharapatov T., et al. Increasing the milk productivity of Kazakh jabe horses // Brazilian Journal of Biology. — 2023. — Vol. 83. — P. e277915. — DOI: https://doi.org/10.1590/1519-6984.277915