ШАРДАРА СУАРУ АЛҚАБЫНЫҢ МАҚТА АУЫСПАЛЫ ЕГІС ДАҚЫЛДАРЫНДАҒЫ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РӨЛІ

Алексей Рау; Есенкуль Калыбекова; Ибрагим Сейтасанов; Сандугаш Зулпибекова; Мейрам Арыстанов

doi:10.37884/1-2024/21

Аңдатпа

Мақалада Түркістан облысындағы Шардара суару алқабының сұр топырақты мақта ауыспалы егісінде жүргізілген зерттеу нәтижелері келтірілген.

Осы жылғы далалық зерттеулер мақта ауыспалы егіс дақылдарын өсірудегі сұр топырақтың, дәнді және көкөніс дақылдарын өсірудегі қоңыр және қара топырақтардың агроресурстық әлеуетін анықтады. Шардара суғару алқабының табиғи-климаттық жағдайы мақта ауыспалы егіс дақылдарын өсіру үшін қолайлы екені анықталды, ауаның орташа жылдық температурасы +12,5°с, температураның 10°С – тан жоғары қосындысы 4600-4800°с-қа тең, радиация жылына 60 ккал/см²/құрайды. Аллювиалды топырақ, егістік қабатының көлемдік массасы – 1,3 – 1,4 г/см³, кеуектілігі 48-50%, сүзу коэффициенті 0,08-0,26 м/тәул., тұз мөлшері-0,2–0,4%, жер асты суларының деңгейі 0,5–3,0 м, минералдылығы 1,2-3,7 г/л.

38731 га алқапта мақта егілді, суару мөлшері 10600-15300 м³/га, өнімділігі 22,2-24,65 ц/га. Суару каналдарының жалпы ұзындығы 91798,2 км құрайды, оның ішінде 12190,0 км шаруашылықтан тыс және 79718,2 км шаруашылықта.

Суармалы егіншіліктегі қиындықтар дренаж желісінің нашар жұмыс істеуінен, магистральдық арналардан сүзілуден, шаруашылықішілік суару жүйелерін ұтымсыз пайдаланудан және басқа да жағымсыз факторлардан туындайды. Соның салдарынан республикада 300 мың гектарға дейін суармалы жер қанағаттанарлықсыз жағдайда, ал бір млн.гектардан астам жер қолданыстағы суару желілерін түбегейлі жақсартуды талап етеді.

мелиорация, жер асты сулары, суару, жер өнімділігі, өнімділік, топырақ құнарлылығы, суару нормасы.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Есполов Т.И. Агропромышленный комплекс Казахстана: экономика водного хозяйства // Алматы, 2007. 370с
2. Соколов А.А. Природные зоны Казахстана // Агрохимическая характеристика почв. СССР. Казахстан и Челябинская область. - М.: Изд-во «Наука», 1968. - С. 9-24.
3. Ресурсосберегающие технологии возделывания сельскохозяйственных культур в Павлодарской области. Рекомендации. - Павлодар: ТОО НПФ «ЭКО», 2015. - 77 с.
4. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта / Б.А. Доспехов. – М.: Агропромиздат, 1985. – 351 с.
5. Сарсенбаев М.Х., Калдарбекова Ж.М. Испаряемость, ее определение и распределение по ландшафтным зонам Казахстана // Гидрометеорология и экология. №3. – Алматы, 2014. РГП «Казгидромет» С. 105 – 112.
6. Кац Д.М. Влияние орошения на грунтовые воды. М., Колос. 1977.
7. Водный баланс орошаемых земель труда ГГИ вып. -199.
8. Материалы Шардаринского производственного участка Туркестанского филиала РГП «Казводхоз».
9. Голодковский Л.И., Голодковская Л.Л. Корневая система люцерны и плодородие почвы. — Ташкент: Фан, 1937. — 51 с.
10. Юдахин Н.Г. Севооборотный фактор повышения урожайности хлопчатника // Сельское хозяйство Киргизии. — 1975. — № 10. — С. 20.
11. Аширбеков М.Ж. Научное обоснование хлопковых севооборотов в условиях серо-зёмно-луговых почв Казахской части Голодной степи: автореф.канд. с.-х.наук.-Алматы, 2000.-24 с.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. ШАРДАРА СУАРУ АЛҚАБЫНЫҢ МАҚТА АУЫСПАЛЫ ЕГІС ДАҚЫЛДАРЫНДАҒЫ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РӨЛІ. Izdenister natigeler. 1 (101) (Mar. 2024), 210–220. DOI:https://doi.org/10.37884/1-2024/21.

(1)ШАРДАРА СУАРУ АЛҚАБЫНЫҢ МАҚТА АУЫСПАЛЫ ЕГІС ДАҚЫЛДАРЫНДАҒЫ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РӨЛІ. Izdenister natigeler 2024, No. 1 (101), 210-220. https://doi.org/10.37884/1-2024/21.

ШАРДАРА СУАРУ АЛҚАБЫНЫҢ МАҚТА АУЫСПАЛЫ ЕГІС ДАҚЫЛДАРЫНДАҒЫ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РӨЛІ. (2024). Izdenister Natigeler, 1 (101), 210-220. https://doi.org/10.37884/1-2024/21

ШАРДАРА СУАРУ АЛҚАБЫНЫҢ МАҚТА АУЫСПАЛЫ ЕГІС ДАҚЫЛДАРЫНДАҒЫ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РӨЛІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 1 (101), p. 210–220, 2024. DOI: 10.37884/1-2024/21. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/475. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ШАРДАРА СУАРУ АЛҚАБЫНЫҢ МАҚТА АУЫСПАЛЫ ЕГІС ДАҚЫЛДАРЫНДАҒЫ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РӨЛІ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 1 (101) (March): 210-20. https://doi.org/10.37884/1-2024/21.

“ШАРДАРА СУАРУ АЛҚАБЫНЫҢ МАҚТА АУЫСПАЛЫ ЕГІС ДАҚЫЛДАРЫНДАҒЫ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РӨЛІ” (2024) Izdenister natigeler, (1 (101), pp. 210–220. doi:10.37884/1-2024/21.

[1]“ШАРДАРА СУАРУ АЛҚАБЫНЫҢ МАҚТА АУЫСПАЛЫ ЕГІС ДАҚЫЛДАРЫНДАҒЫ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РӨЛІ”, Izdenister natigeler, no. 1 (101), pp. 210–220, Mar. 2024, doi: 10.37884/1-2024/21.

“ШАРДАРА СУАРУ АЛҚАБЫНЫҢ МАҚТА АУЫСПАЛЫ ЕГІС ДАҚЫЛДАРЫНДАҒЫ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РӨЛІ”. Izdenister Natigeler, no. 1 (101), Mar. 2024, pp. 210-2, https://doi.org/10.37884/1-2024/21.

“ШАРДАРА СУАРУ АЛҚАБЫНЫҢ МАҚТА АУЫСПАЛЫ ЕГІС ДАҚЫЛДАРЫНДАҒЫ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РӨЛІ”. Izdenister natigeler, no. 1 (101) (March 29, 2024): 210–220. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/475.

1.ШАРДАРА СУАРУ АЛҚАБЫНЫҢ МАҚТА АУЫСПАЛЫ ЕГІС ДАҚЫЛДАРЫНДАҒЫ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РӨЛІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Mar. 29 [cited 2026 Sep. 15];(1 (101):210-2. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/475

1.ШАРДАРА СУАРУ АЛҚАБЫНЫҢ МАҚТА АУЫСПАЛЫ ЕГІС ДАҚЫЛДАРЫНДАҒЫ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РӨЛІ. Izdenister natigeler. 2024;(1 (101):210-220. doi:10.37884/1-2024/21

[1] 1. Есполов Т.И. Агропромышленный комплекс Казахстана: экономика водного хозяйства // Алматы, 2007. 370с

[2] 2. Соколов А.А. Природные зоны Казахстана // Агрохимическая характеристика почв. СССР. Казахстан и Челябинская область. - М.: Изд-во «Наука», 1968. - С. 9-24.

[3] 3. Ресурсосберегающие технологии возделывания сельскохозяйственных культур в Павлодарской области. Рекомендации. - Павлодар: ТОО НПФ «ЭКО», 2015. - 77 с.

[4] 4. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта / Б.А. Доспехов. – М.: Агропромиздат, 1985. – 351 с.

[5] 5. Сарсенбаев М.Х., Калдарбекова Ж.М. Испаряемость, ее определение и распределение по ландшафтным зонам Казахстана // Гидрометеорология и экология. №3. – Алматы, 2014. РГП «Казгидромет» С. 105 – 112.

[6] 6. Кац Д.М. Влияние орошения на грунтовые воды. М., Колос. 1977.

[7] 7. Водный баланс орошаемых земель труда ГГИ вып. -199.

[8] 8. Материалы Шардаринского производственного участка Туркестанского филиала РГП «Казводхоз».

[9] 9. Голодковский Л.И., Голодковская Л.Л. Корневая система люцерны и плодородие почвы. — Ташкент: Фан, 1937. — 51 с.

[10] 10. Юдахин Н.Г. Севооборотный фактор повышения урожайности хлопчатника // Сельское хозяйство Киргизии. — 1975. — № 10. — С. 20.

[11] 11. Аширбеков М.Ж. Научное обоснование хлопковых севооборотов в условиях серо-зёмно-луговых почв Казахской части Голодной степи: автореф.канд. с.-х.наук.-Алматы, 2000.-24 с.