ТАКСОНОМИЧЕСКОЕ РАЗНООБРАЗИЕ ТЛЕЙ (HEMIPTERA: APHIDOMORPHA), ПОВРЕЖДАЮЩИХ РАСТЕНИЯ СЕМЕЙСТВ AMARANTHACEAE И ASTERACEAE (ARTEMISIA), НА ПАСТБИЩНЫХ ТЕРРИТОРИЯХ ЮГО-ВОСТОЧНОГО КАЗАХСТАНА

Гулайша Әбдраманова; Рустем  Кадырбеков

doi:10.37884/3-2023/07

Аңдатпа

Мақалада Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның жайылымдық аумақтарындағы Amaranthaceae (бұрынғы алабота тұқымдасы) және Asteraceae (Seriphidium туыс тармағының жусандары) тұқымдас өсімдіктеріне зиян келтіретін бітелердің түрлік құрамы туралы мәліметтер келтірілген. Біздің зерттеулеріміз барысында бітелердің 14 туысынан 26 түрі және Aphididae тұқымдасының 2 тұқымдас тармағы: Eriosomatinae (2 түрі), Aphidinae (24) анықталды. бітелердің жинау, өсіру және энтомологиялық түйреуіштерге орнату әдістері қарастырылған. Азықтық өсімдігі, табиғи экожүйелер бойынша таралуы, ареалдың көптігі мен түрлері көрсетілген бітелердің түртармақтық очерктері келтірілген. Анықталған біте түрлерінің биоценотикалық таралуы, трофикалық ерекшеліктері және салыстырмалы саны талданды. Бітелердің жайылым өсімдіктерінің өсуін тежейтін ең зиянды түрлері анықталды. Олар: Brachyunguis harmalae, Xerobion cinae, Aphis craccivora craccivora A. gossypii gossypii, A. fabae, Macrosiphoniella seriphidii. Бұл түрлер өсімдіктерге екі есе зиян келтіре отырып, олардың өсуі мен дамуына кедергі келтіреді және өсімдіктерге қауіпті вирустарды тасымалдайды, бұл олардың өнімділігі мен тұқым шығымдылығының төмендеуіне әкеледі. Жалпы, аридті биоценоздардағы типтік жайылымдық өсімдіктер болып табылатын Amaranthaceae және Asteraceae (Artemisia) тұқымдас өсімдіктерге зиян келтіретін бітелердің түрлік құрамы өте бай және ерекше.

біте, зиянкестер, Amaranthaceae, Asteraceae, Оңтүстік-Шығыс Қазақстан, трофикалық ерекшеліктер, салыстырмалы сан, биоценоздық таралу.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1 Polyphyly of the extinct family Oviparosiphidae and its implications for inferring aphid evolution (Hemiptera, Sternorrhyncha) 2017 journal PLOS ONE: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0174791 Żyła D., Homan A., Wegierek P.
2 Кадырбеков Р.Х. Особенности фауны тлей (Hemiptera: ) Казахстана и Средней Азии // Материалы Международной конференции «Зоологические исследования в Казахстане в XXI веке: перспективы, проблемы, перспективы», 13–16 апреля 2023 года. – Алматы. – 2023. – С. 462–464.
3 Favret C. Aphid Species File. 2023. Version 5.0/5.0) [retrieval date]. <http:/Aphid.Species.File.org>.
4 Кадырбеков Р. Тли (Homoptera, Aphidoidea) гор Казахстана. – Saarbrücken: LAP, 2014 – 442 pp. ISBN 978-3-659-51343-5.
5 Кадырбеков Р.Х. Тли (Hemiptera: Aphidoidea, Phylloxeroidea) Казахстана (Аннотированный список). – Алматы: «ТОО 378», 2017. – 584 с. ISBN 978-601-80591-3-1.
6 Кадырбеков Р.Х. Тли (Homoptera, Aphidinea) пастбищных территорий Юго-Восточного Казахстана // Selevinia. – 2008. – Т. 16. – С. 123–126.
7 Палий В.Ф. Методика изучения фауны и фенологии насекомых. ‒ Воронеж, 1970. ‒ 189 с.
8 Фасулати К.К. Полевое изучение наземных беспозвоночных. - Москва: Высшая школа, 1971. ‒ 424 с.
9 Голуб В.Б., Цуриков М.Н., Прокин А.А. Коллекции насекомых: сбор, обработка, хранение материала. – Москва: КМК, 2012 – 339 с.
10 Кадырбеков Р.Х. Тли (Hemiptera, Aphidomorpha) Казахстана и Средней Азии (Определитель). – Алматы: ИП «Волкова», 2022. – 412 с.
11 Plants on the World Online < http://powo.science.kew.org/>. ‒ 2023.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2023. ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ АУМАҚТАРЫНДА AMARANTHACEAE ЖӘНЕ ASTERACEAE (ARTEMISIA) ТҰҚЫМДАС ӨСІМДІКТЕРІНЕ ЗИЯН КЕЛТІРЕТІН БІТЕЛЕРДІҢ (HEMIPTERA: APHIDOMORPHA) ТАКСОНОМИЯЛЫҚ АЛУАН ТҮРЛІЛІГІ. Izdenister natigeler. 3 (99) (Sep. 2023), 73–81. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2023/07.

(1)ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ АУМАҚТАРЫНДА AMARANTHACEAE ЖӘНЕ ASTERACEAE (ARTEMISIA) ТҰҚЫМДАС ӨСІМДІКТЕРІНЕ ЗИЯН КЕЛТІРЕТІН БІТЕЛЕРДІҢ (HEMIPTERA: APHIDOMORPHA) ТАКСОНОМИЯЛЫҚ АЛУАН ТҮРЛІЛІГІ. Izdenister natigeler 2023, No. 3 (99), 73-81. https://doi.org/10.37884/3-2023/07.

ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ АУМАҚТАРЫНДА AMARANTHACEAE ЖӘНЕ ASTERACEAE (ARTEMISIA) ТҰҚЫМДАС ӨСІМДІКТЕРІНЕ ЗИЯН КЕЛТІРЕТІН БІТЕЛЕРДІҢ (HEMIPTERA: APHIDOMORPHA) ТАКСОНОМИЯЛЫҚ АЛУАН ТҮРЛІЛІГІ. (2023). Izdenister Natigeler, 3 (99), 73-81. https://doi.org/10.37884/3-2023/07

ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ АУМАҚТАРЫНДА AMARANTHACEAE ЖӘНЕ ASTERACEAE (ARTEMISIA) ТҰҚЫМДАС ӨСІМДІКТЕРІНЕ ЗИЯН КЕЛТІРЕТІН БІТЕЛЕРДІҢ (HEMIPTERA: APHIDOMORPHA) ТАКСОНОМИЯЛЫҚ АЛУАН ТҮРЛІЛІГІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (99), p. 73–81, 2023. DOI: 10.37884/3-2023/07. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/317. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ АУМАҚТАРЫНДА AMARANTHACEAE ЖӘНЕ ASTERACEAE (ARTEMISIA) ТҰҚЫМДАС ӨСІМДІКТЕРІНЕ ЗИЯН КЕЛТІРЕТІН БІТЕЛЕРДІҢ (HEMIPTERA: APHIDOMORPHA) ТАКСОНОМИЯЛЫҚ АЛУАН ТҮРЛІЛІГІ”. 2023. Izdenister Natigeler, no. 3 (99) (September): 73-81. https://doi.org/10.37884/3-2023/07.

“ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ АУМАҚТАРЫНДА AMARANTHACEAE ЖӘНЕ ASTERACEAE (ARTEMISIA) ТҰҚЫМДАС ӨСІМДІКТЕРІНЕ ЗИЯН КЕЛТІРЕТІН БІТЕЛЕРДІҢ (HEMIPTERA: APHIDOMORPHA) ТАКСОНОМИЯЛЫҚ АЛУАН ТҮРЛІЛІГІ” (2023) Izdenister natigeler, (3 (99), pp. 73–81. doi:10.37884/3-2023/07.

[1]“ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ АУМАҚТАРЫНДА AMARANTHACEAE ЖӘНЕ ASTERACEAE (ARTEMISIA) ТҰҚЫМДАС ӨСІМДІКТЕРІНЕ ЗИЯН КЕЛТІРЕТІН БІТЕЛЕРДІҢ (HEMIPTERA: APHIDOMORPHA) ТАКСОНОМИЯЛЫҚ АЛУАН ТҮРЛІЛІГІ”, Izdenister natigeler, no. 3 (99), pp. 73–81, Sep. 2023, doi: 10.37884/3-2023/07.

“ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ АУМАҚТАРЫНДА AMARANTHACEAE ЖӘНЕ ASTERACEAE (ARTEMISIA) ТҰҚЫМДАС ӨСІМДІКТЕРІНЕ ЗИЯН КЕЛТІРЕТІН БІТЕЛЕРДІҢ (HEMIPTERA: APHIDOMORPHA) ТАКСОНОМИЯЛЫҚ АЛУАН ТҮРЛІЛІГІ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (99), Sept. 2023, pp. 73-81, https://doi.org/10.37884/3-2023/07.

“ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ АУМАҚТАРЫНДА AMARANTHACEAE ЖӘНЕ ASTERACEAE (ARTEMISIA) ТҰҚЫМДАС ӨСІМДІКТЕРІНЕ ЗИЯН КЕЛТІРЕТІН БІТЕЛЕРДІҢ (HEMIPTERA: APHIDOMORPHA) ТАКСОНОМИЯЛЫҚ АЛУАН ТҮРЛІЛІГІ”. Izdenister natigeler, no. 3 (99) (September 29, 2023): 73–81. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/317.

1.ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ АУМАҚТАРЫНДА AMARANTHACEAE ЖӘНЕ ASTERACEAE (ARTEMISIA) ТҰҚЫМДАС ӨСІМДІКТЕРІНЕ ЗИЯН КЕЛТІРЕТІН БІТЕЛЕРДІҢ (HEMIPTERA: APHIDOMORPHA) ТАКСОНОМИЯЛЫҚ АЛУАН ТҮРЛІЛІГІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2023 Sep. 29 [cited 2026 Sep. 15];(3 (99):73-81. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/317

1.ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ АУМАҚТАРЫНДА AMARANTHACEAE ЖӘНЕ ASTERACEAE (ARTEMISIA) ТҰҚЫМДАС ӨСІМДІКТЕРІНЕ ЗИЯН КЕЛТІРЕТІН БІТЕЛЕРДІҢ (HEMIPTERA: APHIDOMORPHA) ТАКСОНОМИЯЛЫҚ АЛУАН ТҮРЛІЛІГІ. Izdenister natigeler. 2023;(3 (99):73-81. doi:10.37884/3-2023/07

[1] 1 Polyphyly of the extinct family Oviparosiphidae and its implications for inferring aphid evolution (Hemiptera, Sternorrhyncha) 2017 journal PLOS ONE: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0174791 Żyła D., Homan A., Wegierek P.

[2] 2 Кадырбеков Р.Х. Особенности фауны тлей (Hemiptera: ) Казахстана и Средней Азии // Материалы Международной конференции «Зоологические исследования в Казахстане в XXI веке: перспективы, проблемы, перспективы», 13–16 апреля 2023 года. – Алматы. – 2023. – С. 462–464.

[3] 3 Favret C. Aphid Species File. 2023. Version 5.0/5.0) [retrieval date]. <http:/Aphid.Species.File.org>.

[4] 4 Кадырбеков Р. Тли (Homoptera, Aphidoidea) гор Казахстана. – Saarbrücken: LAP, 2014 – 442 pp. ISBN 978-3-659-51343-5.

[5] 5 Кадырбеков Р.Х. Тли (Hemiptera: Aphidoidea, Phylloxeroidea) Казахстана (Аннотированный список). – Алматы: «ТОО 378», 2017. – 584 с. ISBN 978-601-80591-3-1.

[6] 6 Кадырбеков Р.Х. Тли (Homoptera, Aphidinea) пастбищных территорий Юго-Восточного Казахстана // Selevinia. – 2008. – Т. 16. – С. 123–126.

[7] 7 Палий В.Ф. Методика изучения фауны и фенологии насекомых. ‒ Воронеж, 1970. ‒ 189 с.

[8] 8 Фасулати К.К. Полевое изучение наземных беспозвоночных. - Москва: Высшая школа, 1971. ‒ 424 с.

[9] 9 Голуб В.Б., Цуриков М.Н., Прокин А.А. Коллекции насекомых: сбор, обработка, хранение материала. – Москва: КМК, 2012 – 339 с.

[10] 10 Кадырбеков Р.Х. Тли (Hemiptera, Aphidomorpha) Казахстана и Средней Азии (Определитель). – Алматы: ИП «Волкова», 2022. – 412 с.

[11] 11 Plants on the World Online < http://powo.science.kew.org/>. ‒ 2023.