№ 1 (105) (2025): Ізденістер, нәтижелер

Қазақстанның табын жылқыларының эталоны қазақ жылқы тұқымы болып табылады, олар жыл бойы табындап-тебіндеп бағуға жақсы бейімделген, ет және сүт өнімділігі өте жоғары. Қазақ жылқысы климаттық жағдайларға төзімділігімен ерекшеленеді, олар жайылымдық жүйеге бейімделіп, әртүрлі қоректік жағдайларда жақсы дамиды. Олар жоғары өнімді аталық іздерді, типтер мен тұқымдарды тұқымішілік селекция әдісімен өсіру үшін жоғары құнды асыл тұқымды материал ретінде ұсынылады.

Қазақ биелері жоғары сүтті жануарлар болып табылады, тәулігіне олардың сүттілігі 10,5-11,5 литрге дейін жетеді, ал сүттенудің 105 күнінде 1150-1190 литр сүт береді. Бие сүтінде 1,80-1,90% май, 2,05-2,10% ақуыз және 6,0-6,5% қант бар, бұл сүтті өнімдер өндірісінде үлкен мәнге ие.

2,5 жастағы күзгі қоымдылықтан кейінгі құнандардың тірі салмағы 350-360 кг, ал ұшаның салмағы 188-197 кг болады. Құнандардың ұшасынның морфологиялық ет құрамы 80-81%, сүйек 19-20%, 1 кг-ға 4,0 және 4,5 кг ет құрайды, бұл жылқы етінің жоғары сапасын көрсетеді.

Қымыз және жылқы етін өндіру жоғары рентабельді болып табылады. Қымыз өндірісінің рентабельділігі 24-25% құраса, ет өндірісінің рентабельділігі 57-58% жетеді, бұл қазақ жылқыларының экономикалық тұрғыдан тиімділігін көрсетеді.

Мақаладағы ғылыми-зерттеу жұмыс IRN BR21882201 «Селекция, генетика және биотехнология жаңа әдістерімен құйрықты қойлардың ет өнімдігін жақсарту» тақырыбы бойынша жүргізілуде.

Зерттеу нәтижесі бойынша қазақтың құйрықты қылшық жүнді қой тұқымы қошқарларының орташа жүн жіңішкелігі 23,8±0,04; 25,6±0,03 және 35,6±0,13 микрометрге сәйкестенді. Саулықтарының орташа жүн жіңішкелігі 22,5±0,04; 23,9±0,00; 25,6±0,00 және 27,0±0,14 микрометрді көрсетті.

Құйрықты қылшық жүнді қой тұқымы қошқарларының жүніндегі жайлылық комфорты 86,8; 79,1 және 50,2 пайыз, ал саулықтардың жүніндегі жайлылық комфорты 74,8; 77,4; 85,9 және 90,2 пайыз болды. Бұл көрсеткіш қошқарлардың жүніндегі талшықтардың әркелкі, әрі жуан талшықтардың көбірек екендігін ақындайды.

Қошқарлардың жүн ұзындығы орта есеппен алғанда 83,3 миллиметрді құрады. Бірақ кейбір жүн үлгілерінің ұзындығы 130 миллиметрге дейін жетті. Саулықтардың жүн үлгілерінің орташа ұзындығы 96,9 миллиметрге сәйкестеніп, қошқарлардың орташа жүн ұзындығынан жоғарылау екендігін көрсетті.

Тәжірибеде қолданылған дорпер қошқарларының жүні ең жіңішке (21,6 мкм) және ең қысқа (31,7 мм) болып шықты. Австралиялық ақ қой тұқымының қошқарлары қалың (27,7 мкм) және қысқа (47,5 мм) жүнді көрсетті. Қалыңдалған талшықтардың мөлшері 33,4-19,3% құрады.

Жануарлар мен құстарды азықтандыруда өсіруді қарқындату үшін антибиотиктерді қолдануда жаһандық теріс пікірлер қалыптасуда. Осыған орай антибитоиктерді ауыстыратын, әсіресе табиғи әдістерге негізделген микробқа қарсы немесе өсіруді үдеткіш жаңа препараттарды шығаруда көп зерттеулер жүргізілуде.«Виусид Вет»  препараты антибиотикке балама препарат. Ол тиімді иммуномодулятор, антиоксидант, гепатопротектор және вирусқа, стресске қарсы  тұратын агент. Құрамында молекулалық белсендірілген амин қышқылдары, витаминдер мен микроэлементтер, глицирриз қышқылы бар. Құрамындағы глицеррит қышқылы организм жасушаларының белсенділігі мен репликациясына әсер етпей, құрамында вирустар бар ДНҚ мен РНҚ-ның әртүрлі типтерінің репликациясын тежейді және үзеді. Ол антивирустық, қабынуға қарсы және антиаллергиялық әсерге ие. Алма қышқылы - бос радикалдарды бейтараптандыратын антиоксидант. Тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысатын ең маңызды метаболит. ATФ синтезі арқылы энергия өндірісін ынталандырады. Вирусқа қарсы әсері бар. Глюкозамин дәнекер тінін құрайтын протеогликандардың негізі болып табылады. Ол қабынуға қарсы, антиоксиданттық, гепатопротекторлық және хондропротекторлық әсерге ие, дәнекер тінінің қалпына келуіне ықпал етеді. Аргинин – амин қышқылы, азот оксидінің медиаторы, қан мен лимфаның микроциркуляциясын жақсартады, мочевина деңгейін төмендетеді. Пуриндердің, порфириндердің, креатининнің және фосфолипидтердің синтезіне қатысады. Аскорбин қышқылы (С дәрумені) липидтердің, ақуыздардың және басқа жасуша компоненттерінің  тотығуын тежейтін және зақымданудан қорғайтын антиоксиданттық, антирадиалды қасиеттерге ие. Пиридоксин гидрохлориді (В6 дәрумені) антиденелер мен эритроциттердің синтезіне қажет, ол зат алмасу процестеріне қатысып және оны  жақсартады, иммундық жауапты ынталандырады. Фолий қышқылы (Вc дәрумені) – бір көміртекті топтарды тасымалдауға қатысады, пурин және пиримидиндік негіздердің биосинтезіне қатысады, метионин алмасуына қатысады. Ұрықтың жатырішілік аномалиясын, оның өсуі мен дамуын болдырмайды. Цианокобаламин (В12 дәрумені) – метионин алмасуын қалыпқа келтіреді, бауырдың майлануын болдырмайды, оттегінің тұтынылуын арттырады, ақуыз синтезін ынталандырады.

Мақалада «Виусид Вет» препаратының сұйық түрін етті бағыттағы «Arbor Acres» құс кросына қолдану арқылы  оның өндірістік көрсеткіштерінің артуы көрсетілген.

Зерттеудің мақсаты:

1. Құс басының өміршеңдігін арттыру
2. Жұмыртқан өнімділігін арттыру
3. Инкубациялық жұмыртқа санын арттыру
4. Бастапқы жұмыртқалағыш тауықтардан тәуліктік балапан санын арттыру

Қазақстанда қой шаруашылығы ауыл шаруашылығының жетекші саласы болып табылады. Бұл аумақтың рельефінің сипатына, сондай-ақ ғасырлар бойғы дәстүрлерге байланысты ерекше табиғи-экономикалық және климаттық жағдайларға байланысты. Ежелгі заманнан бері Қазақстанда қой шаруашылығы кең жайылымдық жерлерді пайдалануға негізделген. "Ержан" шаруа қожалығында отарында өсірілетін еділбай тұқымды қойлар жоғары ет-май өнімділігімен, ерте жетілуімен және Қазақстанның оңтүстік-шығысының табиғи-климаттық және жемшөп жағдайларына жақсы бейімделуімен сипатталады. Селекциялық топта аталық қошқарларының орташа салмағы 105-110 кг, жүнді қырқу – 3,2 – 3,5 кг, аналықта тиісінше 73-76 және 2,2 – 2,4 кг құрайды. Еркек козылар туылғаннан бастап өсіп жетілу кезеңіндегі енесінен бөлгенге дейін орташа тәуліктік массасы 290-296 г, ұрғашыда 260-270 грамм. Тірі салмағы мен жүннің класы отар қойының өнімді және асыл тұқымды қасиеттерін жетілдіру кезінде "Ержан" шаруа қожалықта еділбай қойлары үшін таңдау мен іріктеудің маңызды селекциялық белгілері болып табылады. Тірі салмақ бойынша іріктеу жүргізу, нарықтық сұранысты ескере отырып, етке қошқарларды сату кезінде орташа 7-8айлық кезінде немесе 18 айлық кезінде екі мерзім уақытта өткізу ұсынылатыны анықталды.

Мақалада алғаш рет нақты жобалық аумақта ауылшаруашылық жануарларын ұтымды жаю арқылы шалғайдағы жайылымдық жерлерді ұтымды пайдалану және табиғи шабындықтардың өнімділігін арттыру бойынша кешенді зерттеулер жүргізіліп жатқаны, сондай-ақ Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы негізгі жемшөп түрлері көрсетілген. Қазақстанда әр түрлі мөлшердегі белок фракциялары бар, олар қарында бөлінген және бөлінбейтін Жартылай шөлейт жайылымдардың белоктары, жоңышқа шөп ұны, соя дәндері 60-65%, пішен, сабан, жүгері дәндері, соя ұнтағы, жүгері жүгері 31,8-55,3% аралығында ыдырайды.

 Өсімдік тағамдары, соның ішінде дөрекі тағамдарда сіңуі қиын талшықтар көп. Мес қарын ас қорыту бездерінің болмауына байланысты құрғақ заттың қорытылуы ас қорыту ферменттерінің қатысуынсыз жүреді. Талшықтың және басқа да жем заттарының ыдырауына қарыншадағы микроорганизмдер шығаратын ферменттер ықпал етеді. Негізінен тыртықта қарапайымдылар мен бактериялар дамиды. Мес қарын-күйіс қайыратын жануарлардың күрделі асқазанының ең үлкен камерасы, диетаның сіңімді құрғақ затының 70-85% - ы қолданылады, бұл оның маңыздылығын көрсетеді. Мес қарында микроорганизмдер популяциясының үздіксіз дамуы үшін қолайлы ортаны қамтамасыз ететін үлкен ашыту камерасы ретінде қарастыруға болады. Микробиологиялық процестердің оңтайлы жүруі үшін мес қарын қалыпты жағдай жасау маңызды рөл атқарады.

Зәйтүн (Olea europaea L.) - Жерорта теңізі бассейніндегі қоршаған орта жағдайларына жақсы бейімделген дақыл. Дегенмен, соңғы екі онжылдықта зәйтүн майы мен үстел зәйтүніне халықаралық сұраныстың артуы Солтүстік жарты шардың кейбір елдерінде зәйтүн өсірудің кеңеюіне әкелді. Мақалада әр түрлі органоминералды тыңайтқыштардың зәйтүннің өсуіне әсері туралы тәжірибелердің нәтижелері келтірілген. Испандық "Arbequina" және итальяндық "Frantoio", "Leccino" сорттарын зерттеу бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстары "Olives" ЖШС (Түркістан облысы Ордабасы ауданы "Ақбұлақ" т/м) тәжірибелік учаскесіне қойылды. Тәжірибе жылыжайда үш түрлі тығыздығы және әртүрлі тыңайтқыш түрлері бар ацидомизацияланған блоктар әдісімен жасалды. 2021 жылы вермикомпостты қолдану "Arbequina" сортында бақылау нұсқасынан 9,2 (ВН1); 8,8 (ВН2) және 8,3 (ВН3) см, "Frantoio" сортында 10,1 (ВН1); 9,8 (ВН2) және 8,7 (ВН3) см, "Leccino"сортында 10,1 (ВН1); 9,7 (ВН2) және 9,4 (ВН3) см; кальций гуматы мен калий гуматын қолдану сәйкесінше "Arbequina" сортында 6,6 (СН1); 6,2 (СН2); 5,9 (СН3) және 5,6 (РН1); 5,4 (РН2) және 5,0 (РН3) см, "FRANTOIO" сортында 7,4 (СН1); 7,1 (СН2); 6,5 (СН3) және 6,3 (РН1); 5,6 (РН2) және 5,2 (РН3) см, "Leccino" сортында 7,7 (СН1); 6,6 (СН2); 6,2 (CH3) және 6,9 (РН1); 6,4 (РН2) және 6,1 (РН3) см; нитроаммофосканы қолдану сонымен қатар "Arbequina" сортында 7,5 (NA1); 7,1 (NA2) және 6,4 (NA3) см, "Frantoio" сортында 8,9 (NA1); 8,5 (NA2) және 8,3 (NA3) см, "Leccino" сортында 8,3 (NA1); 7,8 (NA2) және 7,3 (NA3) см.

Ауыл шаруашылығының, әсіресе мал шаруашылығының саласында пайда болатын өңделмеген көң қалдықтары қазіргі таңда экологиялық тұрғыдан маңызды мәселелердің бірі болып табылады. Сондықтан да мал шаруашылығы қалдықтарын тиімді пайдалану өзекті міндеттердің бірі болып саналады. Бұл мақалада сиыр көңі негізіндегі көң негізгі субстрат болып табылады және оның сапалық қасиеттеріне зертханалық талдау жұмыстары жасалған. Сиыр көңі және органикалық қалдықтар (тағам қалдықтары, жапырақ түсімдері) пайдаланылатын вермикомпостты (биогумус) зерттеу бойынша тәжірибелер жүргізілді.

Сиыр көңінің құрамында макро - және микроэлементтердің мол мөлшері бар екендігі анықталды. Вермикомпосттау үдерісі нәтижесінде вермикомпостта N-азот, P-фосфор, K-калий, Mg-магний, Ni-никель, Cd-кадмий, Zn-цинк, Cu-медь, Cr-хром сияқты элементтердің теңгерімді мөлшері анықталды. Бұл элементтер өсімдіктер үшін маңызды элементтер саналады. Вермикомпосттау үдерісінде калифорниялық қызыл жауын құрттары маңызды рөл атқарады. Олар токсиндер мен патогендік микроорганизмдерді өз денелеріне сіңіріп, олардың әсерін жояды және органикалық қалдықтардан қоректік заттармен байытылған копролиттер шығарады. Алынған вермикомпостты (биогумус) талдау үшін ультракүлгін спектрометриялық әдіс және индуктивті байланысқан плазмалық оптикалық-эмиссиялық спектрометрия әдісі қолданылды.

Жұмыстың мақсаты технологиялық калифорниялық қызыл жауын құрттарының биоресурстарын ұтымды пайдаланудың теориялық және қолданбалы аспектілерін зерттеу, сондай-ақ органикалық қалдықтардың микробтық қауымдастығының вермикомпосттаудың ғылыми негіздерін әзірлеу және топырақ құнарлылығын қалпына келтіру әлеуетін бағалау болып табылады.

Зерттеу 2021-2023 жылдары Алматы облысындағы Саймасай агропаркі мен "ҚазЕӨҒЗИ" ЖШС тәжірибелік учаскелерінде өткізілді.

267 сұрыптық үлгідегі бастапқы селекциялық материалды зерттеу және анықтау үшін дәнді-бұршақты дақылдар жинағы құрылды, оның ішінде: 79 асбұршақ үлгісі.

Өсімдік ауруларымен күресудің тиімді стратегиясы патогендерді, соның ішінде олардың биологиясын, экологиясын және өзгергіштігін мұқият білуді талап етеді. Бұршақ дақылдарының аурулары өнімділікті, демек, фермерлердің кірістерін айтарлықтай төмендетеді. Саңырауқұлақ өсімдіктерінің қоздырғыштары бүкіл әлемде бұршақ дақылдарында айтарлықтай шығындар тудыратыны хабарланды. Бұршақ дақылдарының ең көп таралған саңырауқұлақ қоздырғыштары: қарапайым тамыр шірігі (Aphanomyces euteiches), тамыр шірігі (Pythium ultimum and Rhizoctonia solani), фузариоз ауруы (Fusarium oxysporum f. sp. pisi және Phoma medicaginis var. pinodella), аскохитоз (Ascochyta pisi).

Қазақстанның оңтүстік-шығысында кездесетін аурулардың спектрі мен таралу және даму дәрежесі анықталды, сол арқылы аскохитоз, фузариум және тамыр шірігі дәнді-бұршақты дақылдардың ең көп таралған аурулары болып табылады.

Дәнді-бұршақты дақылдар сорттарының аурулар кешеніне төзімділік бағаланды, табиғи фонда 2021-2023 жылдары 79  асбұршақ үлгісін құрады. Сондай-ақ, жоғарыда аталған аурулардың қоздырғыштарының спораларымен жасанды егу жүргізілді және асбұршақ сорттарының оларға төзімділігі бағаланды. Жасанды инфекциялық фонда зерттелген кейінгі селекциялық бағдарламаларға арналған 25 асбұршақ үлгісінің бірқатар жоғары төзімді сорттары анықталды және бұршақ дақылдарының жоғары төзімді сорттарының коллекциясы жасалды.

Мақалада Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданының аумағында, Қарағанды қаласынан шығысқа қарай 35 шақырымдай түзу сызықта орналасқан Күмісқұдық және Кузнецк көмір кеніштерінің төмен сұрыпты қоңыр көмірінен бөлініп алынған Microbacterium, Brevundimonas, Pseudomonas, Streptomyces, Bacillus тектес микроағзалардың ферментативті белсенділігін зерттеу нәтижелері берілген.

Ферментативті белсенділікті зерттеу үшін NaCl әртүрлі концентрациясы бар селективті ортада өсуге бейім тұзға төзімді 10 штамм іріктеліп алынды. Қоңыр көмірден бөлініп алынған штамдардың көпшілігі целлюлаза, каталаза және пектиназаны түзуге қабілетті. Тұзға төзімді барлық штамдар №5 Microbacterium ginsengiterrae штамын қоспағанда, Гетчинсон ортасында жоғары целлюлазалық белсенділік көрсетті. Барлық зерттелген штамдар пектиназа өндіруге қабілетті, бұл топырақтағы өсімдік қалдықтарының ыдырау процесінде жаңа штамдарды қолдануда маңызы зор. Microbacterium ginsengiterrae №4, Microbacterium ginsengiterrae №5, Brevundimonas vesicularis №11, Brevundimonas nasdae №12, Brevundimonas vesicularis №19, Pseudomonas mandelii №25, Streptomyces parvus №26 штамдары жоғары каталазалық белсенділік көрсетсе, Streptomyces parvus №27 және Brevundimonas vesicularis №28 штамдарының каталазалық белсенділігі орташа болды.

Алынған нәтижелер тұзға төзімді микроағзалардан барлық сипаттамалары сортаң топырақтарда ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін арттыру үшін қажет және тұзданған топырақтарды биоремедиациялауға, органикалық қалдықтар мен көмір қалдықтарын өңдеуге бағытталған биотехнологиялық үрдістерде экологиялық маңызды микробиологиялық биопрепараттар құрастыруда құнды болып табылады.

Гибридті тұқымдарды өндірудегі маңызды фактор - бұл МС аналық компонент өсірудегі егіс көлемін барынша тиімді пайдалану. Бірақ жеткілікті тозаңдандырғыш компоненттері болмаса, тозаңдану және ұрықтандыру процестері сәтті болмайды. Құрамдас бөліктердің арақатынасы ұлғайған кезде және МС формасы алып жатқан жолақтар кеңейген сайын пайдалы аумақты пайдалану пайызы артады. Бірақ компоненттің МС жолағы тым кең болмауы мүмкін, өйткені бұл қалыпты тозаңдануды қиындатады, ал гибридті тұқымдардың саны азаяды, сондықтан зауыттық дақылдардағы гетероздың әсері төмендейді.

 Біздің зерттеулеріміздің негізгі мақсаты өнімділікті арттыруға және тұқым материалының сапасын жақсартуға бағытталған құрамдас бөліктерді орналастырудың негізгі схемаларын және тұқым шаруашылығының оңтайлы әдістерін әзірлеу және ғылыми негіздеу болды.

Мақалада Болашақ буданының тұқымын көбейту ұсақ мөлдекті далалық тәжірибелер негізінде Алматы облысы жағдайында тұқым материалының өнімділігін арттыруға және сапасын жақсартуға тұқым шаруашылығының оңтайлы тәсілдері мен компоненттерін орналастыру схемаларының әсері зерттелді. Буданның тұқымдық егіс алқабын фенологиялық бақылау жұмыстарын талдау нәтижесінде компонентердің синхронды өсу фазаларының дамуы, олардың биологиялық ерекшеліктеріне, сондай-ақ вегетация кезіндегі метеорологиялық жағдайлар айтарлықтай әсер ететіндігін көрсетті.

Талдау негізінде компоненттер бойынша тұқымдарды өсірудің ең қолайлы тәсілдері 16:4 және 6:2 қатынасында өсіру тиімдірек екендігі байқалды.

Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы қант қызылшасы дақылдарындағы өсімдіктердің өсуі мен дамуы үшін қолданылатын биопрепараттың әсері зерттелді.

Зертханалық жағдайда "Константа", "Ақсу", "Руслан", "Веста" және "Айшолпан" гибрид сорттарының өнгіштігі және өну энергиясы анықталды. Нәтижесінде "Константа" гибридті (31±2,0% және 91±3,0 %) жоғары өну көрсеткіштерін көрсетті.

Церкоспороз және тамыр шірігі ауруларының ең төменгі көрсеткіштері көрсетті. Танапты 2 -ші қайтара өңдейтін нұсқада «Гуапсин плюс» 3 л/га+3 л/га + «Трихофит плюс» 3 л/га+3 л/га, «Константа» - 19,4 % және «Айшолпан» –  19,2 %.  Осы биопрепаратты жеке-жеке қолданғанда «Гуапсин плю»с 3 л/га+3 л/га және «Трихофит плюс» 3 л/га+3 л/га препаратымен дақылдарды 2-ші қайтара өңдеу кезінде тиісінше 20,8-20,2 %, және 24,2 - 20,1% құрады.

Қанттылық мөлшері «Гуапсин плюс» 3 л/га+3 л/га + «Трихофит плюс» 3 л/га+3 л/га препараттарымен 2 рет өңдеумен орташа қанттылықтың «Константа» -19,5%, «Айшолпан» гибридінде-18,4%  артқандығын көрсетті. Яғни биопрепараттарды бақылаумен салыстырғанда тиісінше 1,9 және 0,9 % - ға есе көбірек болғаны анықталды.

Биопрепарат тамыр дақылдарының өнімділігі мен қанттылығын арттыруға, қант қызылшасы өсімдіктерінің биомассасын жақсартады, жапырақ тақтасының ауданын ұлғайтуға, өсімдіктердің өсуі мен даму кезеңдерінің өтуін жеделдетуге, тамыр шірігі пен церкоспороздың зақымдануын азайтуға ықпал етті. Тұқымдардың тез өнуін, пісуді жеделдетуді, өсімдіктерді аяздан және басқа да қолайсыз жағдайлардан қорғалғаны анықталды.

Егін жинағаннан кейін шіріп кетудің алдын алу және жемістердің қауіпсіздігі мен сапасын Жинаудан кейінгі шіріктің алдын алу және жемістердің қауіпсіздігі мен сапасын жақсарту үшін антагонистік ашытқыларды қамтитын биофунгицидтік қорғанысы бар синтетикалық фунгицидтерге балама технологиялар әзірленуде.

Жұмыстың мақсаты көгерген жеміс-көкөніс дақылдарының егін жинаудан кейінгі ауруларының алдын алу үшін биологиялық бақылау құралы ретінде Metschnikowia pulcherrima ең тиімді штаммын табу болды. Жұмыста Оңтүстік Қазақстандағы бау-бақша шаруашылығының алма және алмұрт эписферасынан бөлініп алынған Metschnikowia pulcherrima антагонистік ашытқысының 8 штаммы зерттелді.

Мақсатты штаммдар картоп декстроза агарында (PDA) және алма жемісінің фрагменттеріне жасанды түрде түсірілген жаралардағы Rhizopus stolonifer, Aspergillus niger және Botrytis Cinerea зең саңырауқұлақтарына қарсы in vitro антагонистік әрекеттер үшін өлшенді және биоқабықша түзілу белсенділігі өлшенді. M. pulcherrima MP3 штаммы жоғары антагонистік белсенділікті және жасанды алма жараларында биологиялық бақылау тиімділігін, сонымен қатар салыстырмалы түрде жоғары биоқабықша түзу белсенділігін көрсетті.

Бұл зерттеудің нәтижелері M.pulcherrima MP3 штаммы көгеруден кейінгі егін жинаудан кейінгі аурулардың алдын алу үшін қолдануға болатын өте тиімді биологиялық бақылау құралы екенін анық көрсетті. Бұл M. pulcherrima MP3 штаммы жемістер мен көкөністерді саңырауқұлақ қоздырғыштарынан егін жинаудан кейін қорғау үшін коммерциялық өнім ретінде әзірленуі мүмкін.

Бұл мақалада Алматы қаласындағы Момышұлы көшесі мен Райымбек даңғылы қиылысындағы қалаішілік көпірге, атап айтқанда жол айырығына геодезиялық мониторингті ұйымдастыру үшін геодезиялық тірек жүйелерін құру туралы ақпарат пен нәтижелер берілген.

Жалпы автокөлік көпірлерінің құрылымдық деформацияларын дәл геодезиялық әдістермен бақылау және талдау көпір құрылыстарының қауіпсіздігі мен ұзақ мерзімділігін қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Бұл процесс көпірдің геометриясындағы өзгерістерді тұрақты бақылап, осы деректерді талдау арқылы құрылымның жағдайын бағалап, оның болашақтағы жағдайын назарда ұстауын қамтамасыз етеді.

            Мәліметтер бойынша, көпірлердің мерзімнен бұрын тозып деформацияға ұшырауы  экологиялық және экологиялық емес факторлардан туындайтын құрылымның бұзылуы ретінде анықталады. Мысалы, эрозия, жер сілкінісі, су тасқыны, жүктеме жағдайлары және құрылыс материалдарының сапасыздығы, яғни оларды  жобалау және құрылыс кезеңдерінде ескерілмеген болуы мүмкін. Сол себепті де аталған автомобиль көпіріне геодезиялық бақылаулар жүргізіліп, нәтижесі мақалада көрсетілді.

            Сонымен қатар геодезиялық тірек жүйелерін құру үшін Жерсеріктік позициялау технологиясын пайдалану мәселесі қарастырылды және де геодезиялық бақылаулардың классикалық әдістерімен көпір деформацияларының сандық сипаттамаларын анықтау үшін қолданылатын қазіргі заманғы аспаптар мен технологияларға да шолу жасалады.

Еліміздің ақшыл қара, қызғылт топырақ аймағының оңтүстік-шығыс бөлінінің топырақ ылғалы тұрақсыз келеді, сол себепті топырақ құрамында болатын ылғал тұқымның дамуына бірден бір тікелей әсер ететін факторалардың бірегейі болып табылады. Осыған орай суғару технологиясымен бірге, кез-келген пайдаланудың маңыздылығы, аграрлық кешендерге топырақ ылғалдылығының жиналуына әсер етуші күштерді есепке ала отырып айқындау қажет, олар жауын-шашын мен еріген сулар, сонымен қатар өзгеде ылғалдарды тиімді қолдану болып келеді. Біздің жұмысымызда әр түрлі суғару жағдайында майбұршақтың өнімділігін анықтау мақсатында сортүлгілерінің вегетациялық кезеңінің ұзақтығы анықталды. Майбұршақтың вегетациялық кезең ұзақтығында суға қажеттілігі әртүрлі деңгейде өтеді. Көктеу-гүлдеу фаза аралықтарында майбұршақ ылғалды аса қажет етпейді. Ал гүлдеу-бұршақтарының пайда болуымен тұқымдарының пісу кезең аралықтарында су тапшылығы туындайды. Демек, аталған аймақтың топырақ жағдайында майбұршақ сорттарына дәстүрлі және тамшылатып суғару режимдерін зерттеу маңызды. Біздің зерттеуімізде дәстүрлі және тамшылатып суғару жағдайындағы майбұршақтың Жансая (st), Бірлік, Ивушка, Алматы, Жалпақсай, Восточная красавица, Радость, Роза, Вита, Даная сорттарының вегетациялық кезеңінің ұзақтығына фенологиялық бақылау жүргізіділді. Нәтижесінде дәстүрлі суғару нұсқасында Мисула, Русия, Жалпақсай және Алуа сорттарында 3-7 күнге кеш пісе, тамшылатып суғару нұсқасында осы аталған сорттарда 2-3 күнге кеш піскен. Дәстүрлі 200-300 м³/га суғарумен салыстырғанда тамшылатып 100-150 м³/га суғару кезінде сорүлгілерінің өнімділігі 1,2 есе артқан және олардың тұқымдарының өнгіштігі 78-92% жоғарылады. Сонымен тамшылатып суғару жағдайында Мисула, Русия, Жалпақсай және Алуа сорттарының вегетациялық кезеңінің ұзақтығы оңтайлы майбұршақ селекциясына бастапқы материал ретінде қолдануға болады.

Қазіргі уақытта Оңтүстік-Шығыс Қазақстан майбұршақ дақылдарын өсірудің негізгі аймақтарының бірі болып табылады. Жақында бұл аймақта майбұршақ дақылдарының ауданы айтарлықтай өсті. Алайда, климаты күрт континенталды Алматы облысының таулы аймақтарында майбұршақтың жоғары өнімділігінің қалыптасуына әсер ететін жағымсыз факторлардың бірі табиғи ылғалдылықтың болмауы болып табылады. Майбұршақ дақылдары әсіресе сыртқы жағдайларға сезімтал және жауын-шашынның аз түсуі, қолайсыз жылдары тұқымдарының өнгіштігі және өну энергиясы толық пайда болмауына байланысты өнімділіктің пайыздылығының төмендеуіне әкелуі мүмкін. Осыған орай майбұршақ сорттарының тұқымдарының өнгіштігі және өну энергиясы пайыздылығын жоғарлату  арқылы олардың өнімділігін арттыру аса күрделі сұрақтардың бірі. Біздің зерттеулерімізде суармалы және қуаңшылық егістік жағдайларын салыстыру мақсатында майбұршақ сорттары тұқымдарының өнгіштігі және өну энергиясы айқындалды. Егістік жағдайда тұқым сапасын анықтау нәтижесінде Жалпақсай, Вита, Даная, Алматы сорттары суармалы жағдайда тұқымдарының өнгіштігі (77,0-80,0%) және өну энергиясы (81,0-82,0%) және қуаңшылық жағдайда тұқымдарының өнгіштігі (75,0-76,0%) және өну энергиясы (78,0-79,0%) анықталды. Жоғарыда аталған майбұршақ сорттарын Алматы облысының оңтүстік шығыс жағдайында құрғақшылық селекциясына бастапқы материалды ретінде пайдалануға болады.

Алматы қаласының ағын суларындағы синтетикалық заттардың мөлшері туралы нақты мәліметтер жетіспесе де, ағын сулардың ластануы туралы жалпы ақпарат жеткіліксіз. Бұл зерттеу адам денсаулығы мен экожүйенің тұрақтылығын сақтауда таза судың маңыздылығына назар аударуға бағытталған. Зерттеу барысында Алматы қаласындағы кран суы, жаңбыр суы және Есентай өзенінің суларының ластану деңгейлерін салыстырып, олардың сапасына баға берілді.Судың химиялық құрамын зерттеу рН деңгейін анықтау және масс-спектрофотометр әдісін қолдану арқылы жүргізілді. Зерттеу нәтижесінде, кран суының рН деңгейі 8, жаңбыр суының рН деңгейі 6, ал Есентай өзенінің суының рН деңгейі 7 болды. Масс-спектрофотометр әдісінің нәтижесі бойынша, кран суындағы қорғасын мөлшері жаңбыр суымен салыстырғанда 50%-ға төмен, ал Есентай өзенінің суында жаңбыр суымен салыстырғанда 90%-ға жоғары болды. Мырыш мөлшері жағынан жаңбыр суы кран суымен салыстырғанда 73,33%-ға жоғары, ал кран суы Есентай өзенімен салыстырғанда 42,84%-ға жоғары болды. Алматы қаласының ағын суларындағы синтетикалық заттардың мөлшерін бақылау және мониторинг жүргізу маңызды. Бұл сулардың сапасын анықтау және ластануды төмендетуге бағытталған шараларды жүзеге асыру үшін қажет. Зерттеу нәтижелері судың сапасын жақсарту қажеттігін және оның экологиялық қауіпсіздігін бақылау маңызды екенін көрсетті.

Астық өндірісі – Қазақстандағы ауыл шаруашылығының дамуы үшін негізгі мәселе. Оны шешу халықты азық-түлікпен, мал шаруашылығын жем-шөппен, ал өнеркәсіпті шикізатпен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Бұл бағыттағы маңызды міндеттердің бірі – арпа дәнінің өнімділігі мен жалпы түсімін арттыру. Біздің зерттеулеріміз көрсеткендей, бұл мәселені тиімді шешу үшін өнімділікті жоғарылатумен қатар, астық сапасын да мақсатты пайдалану арқылы айтарлықтай жақсарту қажет.  Алматы облысы – Қазақстандағы ең ірі астық өндіруші өңірлердің бірі. 2020 жылы облыста жаздық арпа егісінің көлемі 231,8 мың гектарды құрады. Алайда зерттеулер көрсеткендей, оның өнімділігі аймақтың топырақ-климаттық әлеуетіне сәйкес келмейді. Сонымен қатар, жыл сайын өнім тұрақсыз болып, салыстырмалы түрде төмен деңгейде қалып отыр. Жаздық арпа өнімділігінің өсуі мен тұрақтылығына кері әсер ететін негізгі факторлар – жаңа сорттардың өндіріске баяу енгізілуі және сорттық агротехнология талаптарының сақталмауы. Соңғы жылдары Алматы облысында жоғары өнімді (6–7 т/га) және экономикалық тұрғыдан тиімді қасиеттері бар жаздық арпаның жаңа сорттары шығарылды. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, жаздық арпаның биологиялық әлеуетін толық жүзеге асыру өсіру технологиясына тікелей байланысты. Біздің ғылыми-зерттеу жұмысымызда бұл дақылды өсіру технологиясын жетілдіру ерекше маңызға ие. Атап айтқанда, ауыспалы егіске орналастыру, оңтайлы отырғызу тығыздығы мен себу мерзімін анықтау арқылы өнімділікті арттыруға назар аударылады. Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы Алматы облысының жағдайында өсірілетін жаздық арпаның жаңа сорттарына арналған сорттық агротехнология бойынша бұрын соңды осы екі сортқа оншада зерттеулер жүргізілмеген. Біздің зерттеу жұмысымызда Алматы облысының оңтүстік-шығыс аймағындағы құнды тұқымдық материал ретінде арпа сорттарын өсіру өзекті мәселе болып қарастырылды. Зерттеудің мақсаты – осы өңірдің жағдайында жаздық арпаның "Ақжол" және "Жұлдыз" сорттарын себудің оңтайлы мерзімдері мен тұқым мөлшерін анықтау.

Еліміздің оңтүстік-шығысындағы ылғалы жеткілікті тәлімі аймақтарында орналасқан Алматы облысының астық өндіру мүмкіндіктері айтарлықтай жоғары. Алайда агротехникалық әдістердің жеткіліксіз зерттелуі салдарынан бұл аймақтағы арпа өнімділігі тұрақсыздыққа ұшырап, қазіргі талаптарға толық сәйкес келмей отыр. Қазақстан Республикасының жер және климаттық жағдайлары егіншілік пен мал шаруашылығын дамытуға қолайлы. Ауыл шаруашылығының жалпы егістік көлемі 16 785,2 мың га құраса, оның ішінде астық тұқымдас дақылдар 13 208,7 мың га алқапқа себіледі. Елімізде арпа дақылының егіс көлемі шамамен 2,0 млн гектарды құрайды. Оның 10%-дан астамына күздік арпа сорттары, ал қалғанына жаздық арпа сорттары егіледі.

Қазақстан Республикасы географиялық орналасуына байланысты әртүрлі климаттық және топырақ ерекшеліктерімен сипатталады. Климаттық жағдайларға сәйкес, арпа дәнінің пайдалану бағытына қойылатын талаптарға сай келетін сорттар мен үлгілерді сұрыптау- маңызды ғылыми міндеттердің бірі. Елімізде құрама жем өндірісі мен сыра өнеркәсібіне арналған шикізатқа деген сұраныс жыл сайын артып келеді. Бұл сұранысты қамтамасыз ету үшін, негізінен, жемдік және сыра өндірісіне арналған арпа сорттарын іріктеу өзекті мәселе болып табылады.

2022–2023 жылдары жүргізілген тәжірибелік зерттеулер №0106РК00700 мемлекеттік тіркеу нөмірімен "Қазақстанның тәлімі, суарылмайтын жер егістіктеріне арпаның жемдік бағыттағы сорттарының өнімділігін сұрыптау" бағдарламасы аясында жүзеге асырылды

Зерттеудің негізгі мақсаты – арпаның селекциялық материалдары арасынан өнімділігі мен сапасы жоғары бастапқы үлгілерді сұрыптау. Алматы облысының тәлімі жер жағдайында арпаның селекциялық үлгілерінің жергілікті климатқа бейімділігі мен олардың шаруашылықтық құндылығы зерттелді. Сұрыптап алынған бастапқы үлгілердің жалпы селекциялық қабілеттілігі мен өнімділік көрсеткіштері бағаланды. Зерттеуде бақылау сорты ретінде Сауле сорты қолданылды.

Мақалада Қостанай облысының құрғақ дала аймағындағы тыңайған жайылымдардың орташа қара-қоңыр топырақтарында деградация процестерінің түпкі себептерін анықтау мәселелері қарастырылған. Бұрын егістік жерлерге пайдаланылып келген орташа қара-қоңыр топырақтардың құнарлылығының күрт төмендеуінің негізгі себебі жыртылыс және жыртылыс асты қабаттарының содалы-сульфатты сортаңдануы екені анықталды. Климаттық факторлардың шағын жылдық және маусымдық өзгермелілігі жағдайында бұл процестің қарқындылығы дефляциялық және эрозиялық процестердің жиілігі мен қарқындылығына және топырақтың су, жылу, ауа және құрылымдық жағдайларын жақсартуға бағытталған агротехникалық шараларға байланысты болуы әбден мүмкін. Сульфатты сортаңдану орташа қара-қоңыр топырақтың бір метр қалыңдықты түгел қамтиды және тереңдікке қарай бірте-бірте ұлғаяды. Алынған нәтижелер антропогендік деградацияға ұшыраған орташа қара-қоңыр топырақтарын егістік алқаптарға қайтадан оралту үшін реабилитация мәселелерін шешудің теориялық негізі болып табылады. Жүргізілген зерттеулер соданың генезисі, сукцессиялық процестердің сипаты мен қарқындылығы, өнімділікті болжау, және жалпы бұрын тыңайған ландшафттардың заманауи дамуы сияқты қосымша зерттеуді қажет ететін бірнеше мәселелерді анықтады.

"НПЦЗХ им. А. И. Бараева" жаңа сорттарды құру процесінде егілген бұршақ тұқымдарының (Pisum sativum L.) өнімділігі мен сапасын зерттеуге бағытталған ғылыми зерттеулер жүргізілуде. Зерттеу барысында астықтың биохимиялық көрсеткіштері (ақуыз және крахмал мөлшері), физикалық қасиеттері (1000 дәннің салмағы, пленкалылығы), сондай-ақ аспаздық сипаттамалары (дәмі, түсі, біркелкілігі, пісіру уақыты, қайнау коэффициенті және жалпы баллдық балл) анықталды. Зерттелетін генотиптердегі ақуыз мөлшері 24,03% — дан 26,70% - ға дейін, крахмал 40,20% - дан 46,90% - ға дейін өзгерді. Максималды көрсеткіштер келесі сызықтардың дәндерінде белгіленеді: ақуыз-1-09 — 5r7 сызығында 26,70%, крахмал - 46,90% - 54-08-6. Үлкен астық 102-04-8 (252,1 г), 31-07-1 (223,0 г) генотиптерінде байқалады. Жоғары табиғи салмағы 54-08-6 және 31-07-1 (811г/л) сызықтарымен сипатталды. Қайнау коэффициентінің орташа көрсеткіші 4,8 баллды, қайнатылған тұқымның түсі 4,6 баллды құрады. 1-09-5r7, 326-98№2c24 және 93-04-2-2 сызықтары Касиб стандартының сортының деңгейінде 4,8 баллмен аспаздық баға алды. Осы көрсеткіштерді талдау бұршақтың жоғары сапалы формаларын жасау үшін бастапқы материалды бөлуге мүмкіндік берді. Осыған байланысты ғылыми зерттеулер өндіріс жағдайында өсіруге оңтайлы бейімделген жаңа сорттарды өсіру мақсатында тұқымның сапасын зерттеуге бағытталған.

Мақалада Жетісу облысы Ескелді ауданының аймағында 2022-2024 жылдар карантинді арамшөптердің түрлері, биоэкологиялық ерекшеліктері, зияндылығы және оларға қарсы кешенді қорғау шараларын жетілдіру бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілді.

Ескелді ауданының аймағында жатаған укекіре, арамсояу (сарышырмауық),  тікенекті алқа, жусан жапырақты ойраншөптүрлері анықталды. Қарабұлақ, Сырымбет, Қаратал, Ақын Сара ауылдарының жол жиектерінде және «Қаратал» Мемлекеттік сорттық сынау учаскесінде арамсояу (Cūscuta) карантинді арамшөптің кездесу жиілігі басымдылық көрсетті. Ал Қайнарлы ауылы «Қыдырбаева» шаруа қожалығында және Ақын Сара ауылындағы жол жиектерінде жатаған укекіре (қызғылт) (Acroptilon repens) жиі кездесті. Карантинді арамшөптердің зияндылығы, оларға қарсы кешенді қорғау шаралары және  шаруа қожалықтарына арналған ұсыныстар берілді.

Зерттеулер көрсеткендей, арамшөптердің дамуының ерте кезеңдерінде Бицепс 22 к.э.-1-3 л/га және Миура, к.э. – 0,4-1,2 л/га қолданылады 3-ші есепке алу нәтижелері бойынша бір жылдық  паразитті арамшөптерді 93,0 - 95,0% - ға жоюға мүмкіндік берді, яғни биологиялық тиімділігі жоғары болды. Ал Пилот. - 1,5-6,0 л/га бір жылдық арамшөптерге қолданғанда 2-3-ші есептеу кезінде 56,6- 63,6 % төмен болды, көп жылдық арамшөптерінде   2-ші есептеуде 82,7 %,  биологиялық тиімділігі анықталды.

Атпатамырлы арамшөптерге қарсы Дуал голд 960, к.э. -1,5 л/га және Торнадо 540, к.э.- 1,3 - 3,3 л/га препараттарын қолданғанда 1-ші есепке алу нәтижелері бойынша бір жылдық  атпатамырлы арамшөптерге қарсы 46,3 - 49,5% -ға,  ал 3-ші  есептеуде  38,2 - 41,8  биологиялық тиімділігі көрсетті. Бір жылдық арамшөптерге қарсы қолданғанда Зенкор® Ультра, к.с. - 0,5 л/га препараты 1-ші есептеу кезінде 61,8 %, көп жылдық арамшөптерінде  67,1 %,  биологиялық тиімділігі жоғары болды.

Жетісу облысының Алакөл, Ақсу, Көксу, Кербұлақ және Ескелді аудандарында 2022-2024 жылдары итальяндық шегірткеге көктемгі, көктемгі-жазғы, жазғы, күзгі жүйелі есеп жүргізу және жергілікті популяциясының жылдық динамикасын анықтау жұмыстары бойынша ауыл шаруашылық аумақтарында қазіргі уақытта итальяндық шегіртке (Calliptamus italicus L.) санының басымдылығы анықталды.

Итальяндық шегіртке дернәсілдерінің жазғытұрғы қоныстануы кезіндегі санын есептеу (көктемгі-жазғы мониторингтік тексеру). Зерттеу жұмысы белгіленген аумақтарда дернәсілдер шыға бастағаннан бастап, жою шаралары басталғанға дейін жүргізіледі. Есепке алынған аумақтың көлеміне байланысты итальяндық шегірткенің негізгі тіршілік ететін жерлері қамтылған, арақашықтығы шамамен 100-300 м-ге дейін созылған есеп жүргізу бағыттары анықталды.

Шегіртке дернәсілінің тығыздығына қарай шабындық биотобының өнімділігі бақылау нұсқасымен салыстырғанда тәжірибеде 5 дана/м² болғанда 4,8%, 10 дана/м² – 15,8%, 15 дана/м² – 28,3% кемейтіндігін байқаймыз, яғни бұл шегірткелер саны 10-15 дана/м2  болғанда олар биотопқа экономикалық зияндылық келтіретіндігі дәлелденді.

Зертханалық жағдайда итальяндық шегірткенің қоректенуі кезінде 4-8 дана/м² еркекшөп – (Agropyrum sibiricum ), жатаған бидайық - (Elytrigia repens), тырса селеу – (Setaria glaucal), солтүстік қара сұлы – (Avena septentrionalis ) және жаздық бидай – (Triticum aestivum) жабайы арпа – (Hordeum spontaneum) өсімдіктері 5% зақымдалды. Ал 12-16 дана/м2 кезінде аталған өсімдіктердің зақымдалуы 75-100% жетті. Сонымен қатар  изен – (Kochig Roth. Scoparia), баданалы қоңырбас – (Poa bulbosa ), экспарцет – (Onobryhis viciafolia), далалық жоңышқа – (Medicogo sariva )  және ақбас түйе жоңышқа – (Melilitus albus)  өсімдіктері 5-25% дейін зақымдалды. Далалық шырмауық – (Convolvulus arvensis),  бір жылдық жусан – (Artemisia annua), ащы жусан – (Artemisia absinthium) мүлдем зақымдалмады.

Қазақстан аграрлы мемлекет болғандықтан аграрлық сала ауыл шаруашылығының басты саласы. Мемлекетіміз ауыл шаруашылық өнімдерінің шикізаттарымен өз елімізді қамтамасыз етіп қана қоймай, сонымен қатар көрші елдерге экспортқа шығару мүмкіндігіне ие.  Сондықтан ауыл шаруашылығының тиімділігін арттыру бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі. Топырақтың тұздануы ауыл шаруашылығының өнімділігіне әсер ететін және құрғақ және жартылай құрғақ аймақтарда жерді тұрақты басқаруға елеулі кедергілер тудыратын негізгі фактор болып табылады. Экологиялық ландшафттардың алуан түрлілігімен ерекшеленетін Қазақстан өңірлері топырақтың сортаңдануына бейім, бұл ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігінің төмендеуіне және экожүйелердің жай-күйінің нашарлауына әкеледі.

Зерттеу жұмысының мақсаты Солтүстік Қазақстанның тұзды топырағынан алынған Амаранттар тұқымдасына жататын өсімдіктердің ризосферасына тән микроағзалардың тұзға төзімді штамдарын оқшаулау, іріктеу және анықтау. Зерттеу жұмыстары 2024 жылы «БИО-КАTU» ЖШС микробиология зертханасында жүргізілді.

Мақалада Солтүстік Қазақстанның Шортанды және Целиноград аудандарының тұзды топырағынан алынған Амаранттар тұқымдасына жататын өсімдіктер микрофлорасына тән микроағзаларға жасалған микробиологиялық талдау нәтижесі, сондай-ақ культуралы-морфологиялық сипаттамалары да келтірілген. Микроағзалар кешенінің сандық көрсеткіштері мен құрамы анықталып, микробиологиялық талдау нәтижесінде таза культуралар бөлініп алынды. Амаранттар тұқымдасына жататын зерттелген өсімдіктер микрофлорасы микроағзаларға бай екеніне көз жеткізілді және саңырауқұлақтар, бактериялар, актиномицеттер саны анықталды. Алынған микроағзалар 1%, 2%, 3%, 4%, 5%, 7% және 10% концентрациядағы NaCl қосылған тығыз қоректік орталарға  себілді. Тұзға төзімді штамдарды таңдап алу мақсатында өскен штамдардың өлшемдері алынды. Тәжірибе нәтижесі бойынша тұзға төзімді штамдар анықталды, олар Sphingobacterium caeni 2Р, Pseudomonas aeruginosa 25Р, Halomonas meridiana 48Р, Bacillus pumilus 54Р,  Paracoccus marcusii 58Р, Sphingobacterium faecium 69Р, Streptomyces europaeiscabiei 85P, Glutamicibacter halophytocola 98Р,  Bacillus megaterium 106Р. Алдағы уақытта бұл штамдар өсуді ынталандыру, фунгицидтік қасиеттері бойынша зерттеліп, ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін арттырып, фитосанитарлық қауіпсіздікті қамтамасыз ететін микробиологиялық препараттарды жасау технологияларын әзірлеуде пайдаланылатын болады.

1960-1990 жылдары жинақталған шағын су электростанцияларын пайдалану тәжірибесі гидротехникалық құрылыстар, ең алдымен су тарту құрылыстары гидроэнергетикалық тораптардың ең осал бөлігі болып табылатынын көрсетеді.

Гидроэнергетикалық әлеуетті игерудің перспективалы бағыттарының бірі, әдетте, электр энергиясын тұтынушылар орналасқан жерлерде орналастырылатын шағын тау өзендерінің су ағынын пайдалану болып табылады. Бұл құрылымдар жеткілікті зерттелмеген өзендер ағынының тәулік бойғы ауытқуын есепке алмай жобаланады.

Сондықтан қысқы кезеңде су тарту құрылыстарын жақсартуға бағытталған жұмыстар жүргізу қажет болғандықтан осы мақала аясында шуганы өткізудің әртүрлі нұсқалары бойынша зерттеулер жүргізілді: жуғыштың қос қақпасының жотасы арқылы, жоғарғы бьеф деңгейіндегі автоматты қақпаның бүйір және төменгі тесіктері арқылы, сондай-ақ құрылымның төгу табалдырығындағы арнайы тесік арқылы. Алынған деректер, деривациялық ГЭС үшін автоматтандырылған су алу құрылысын есептеу және жобалау Оңтүстік Қазақстанның таулы өзендерінде кемінде 20 шағын су электр станцияларын салу жобасын іске асыру кезінде пайдаланылатын болады.

Су жинау құрылыстарының қолданыстағы конструкцияларының кемшіліктерін орындалған талдау Қазақстан Республикасының патенті алынған деривациялық су электр станциялар үшін су алу құрылысының жаңа конструкциясын әзірлеуге мүмкіндік берді.

Бұл мақалада Өскемен қаласы шегінде Ертіс өзенінің жер үсті суларының сапасына гидрохимиялық көрсеткіштер бойынша баға берілген. 2024 жылдың барлық мерзімдерін қамти отырып, негізгі гидрохимиялық көрсеткіштердің (иондық құрамы, минералдылық, кермектілік, биогенді заттар, ОБҚ, ОХҚ) динамикасы келтірілген.   Өскемен қаласының шегінде Ертіс өзенінің жер үсті суларының гидрохимиялық көрсеткіштерінің таралуына кеңістіктік-уақыттық сипаттамасы белгіленді, ол зерттеудің әрбір нақты нүктесінде антропогендік жүктеме деңгейімен айқындалды.

Өскемен қаласының шегінде Ертіс өзенінің жер үсті суларының сапасын бағалау бойынша жүргізілген зерттеулер нәтижесінде:

• сутегі көрсеткішінің шамасы бойынша сәл сілтілі, минералданбаған, гидрокарбонат класы, кальций тобы. Су тасқыны кезінде жалпы минералдану 113-211 мг/дм³, жазғы-күзгі саба кезінде – 136-173 мг/дм³, қыста – 148-156 мг/дм³ құрайды. Судың кермектілігі 1,20 - 2,64 мг·экв/л аралығында ауытқиды, бұл Ертіс өзенінің жер үсті суларын «жұмсақ» санатқа жатқызуға мүмкіндік береді;
• темірден басқа биогендік заттардың концентрациясы нормативтік көрсеткіштерге сәйкес келеді және балық шаруашылығы мақсатындағы су айдындары үшін рұқсат етілген шекті мәннен аспайды. Сонымен қатар, темір үшін балық шаруашылығының нормативтік мәнінен (0,1 мг/дм³) шамалы асып кетті;
• ауыр металдардың, атап айтқанда мырыш пен марганецтің жалпы құрамы балық шаруашылығы су айдындары үшін шекті мәндерден (0,01 мг/дм³) шамалы асады.

Бұл мақалада «Байкал ЭМ-1» және «Биоутилизатор» биологиялық препараттарын қолдану бойынша зертханалық зерттеулердің нәтижелері келтірілген.

Биопрепараттар сусыздандыру процестерін қарқындату және Өскемен қаласының сол жағалауындағы аэрация станциясының қалалық сарқынды сулардың жағымсыз иісін жою үшін пайдаланылды.

Зерттеулер өзекті, өйткені тазарту ғимараттары қала шегінде орналасқан және жауын-шашынның көп мөлшері қаланың тұрғын үй құрылысының аумағына таралатын жағымсыз иістің көзі болып табылады. Бұл мәселе Қазақстанның тазарту ғимаратарының көпшілігі үшін өте өзекті.

Зерттеу нысаны бастапқы тұндырғыштардан алынған шикі тұнба болып табылады. Зертханалық зерттеулер «Д. Серікбаев атындағы ШҚТУ» КЕАҚ базасында жүргізілді.

Зертханалық зерттеулер барысында сұйықтықтың тұнбаның қатты фазасынан бөліну процесіне бақылау жүргізілді, цилиндрдің жоғарғы бөлігіндегі (мл) және төменгі бөлігіндегі судағы (мл) тұнба көлемі өлшеуіш цилиндрлер шкаласы бойынша көзбен өлшенді. Өлшеулер 1,2,3,7,8,9,10 тәулікке жүргізілді.

 Зерттелетін жауын-шашын үлгілерінің иісінің ауырлығы органолептикалық түрде анықталды.

Зертханалық зерттеулердің нәтижелері биологиялық препараттарды қолданудың тиімділігін көрсетті. Ең жоғары тиімділікті «Биоутилизатор» биопрепараты әрбір 100 текше метрге тұнба 10 литр мөлшерінде көрсетті., бұл ретте жауын-шашынның ылғалдылығы 8 тәулікте 65% - ға дейін төмендеді және атмосфераға жағымсыз иістердің бөлінуі айтарлықтай төмендеді. Препаратты қолдану тұнба карталарының қызмет ету мерзімін ұзартады.

Бұл мақалада еліміздің оңтүстік шығысында орналасқан Талдықорған қаласының «Жастар» саябағында өсіп жатқан түрлі ағаш-бұталы өсімдіктердің қазіргі жағдайына шолу мақсатында сипаттама және туындаған мәселелерге байланысты ұсынымдар  беріледі.

Талдықорғандағы жасыл желектер, әсіресе «Жастар» мәдени-демалыс саябағы қаланың экологиялық тепе-теңдігінде, қоғамдық әл-ауқатында және қалалық эстетикасында шешуші рөл атқарады. Соңғы жылдары «Жастар» саябағы қоғамдық демалыстың, отбасылық жиындардың, мәдени іс-шаралардың орталығы болды. Дегенмен, көптеген қалалық жасыл кеңістіктер сияқты, саябаққа келушілер санының артуына, экологиялық мәселелерге және инфрақұрылымның ескіруіне байланысты барлық жағынан тозуды бастан кешіруде. Талдықорған қаласындағы «Жастар» саябағы ең алғаш 2005 жылы ашылған болатын. Саябақтың жаңартылған түрі 2015 жылы жүзеге асырылған еді, бұл кезеңде оның инфрақұрылымы жаңартылып, жаяу жүргіншілер жолдары, гүлзарлар мен шағын архитектуралық элементтер қосылды. Бұл саябақ, қала тұрғындарының ғана емес, алыс-жақын ауыл-аймақтағы ағайынның көз қуанышына айналып келген. Дегенмен, бүгінгі жағдайын көрген адам олай демес еді.

«Жастар» саябағының қазіргі жағдайы оның танымалдылығын да, шектеулерін де көрсетеді. Ол құнды жасыл желектерді ұсынса да, оның кейбір нысандары, жаяу жүргіншілер жолдары мен абаттандырылған аумақтары өсіп келе жатқан қала тұрғындарының қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін модернизацияны қажет етуі мүмкін. Ойын алаңының жабдықтарының нашарлауы, отыратын орындардың жеткіліксіздігі немесе ағаштардың қартаюы сияқты мәселелер саябақтың функционалдығы мен тартымдылығын шектеуі мүмкін.

Жер, жер ресурстары-қоршаған табиғи ортаның маңызды бөлігі, адам мен қоғамның экономикалық қызметі салаларын орналастырудың кеңістіктік негізі. Жер учаскелері аймақтың экономикалық, экологиялық және әлеуметтік активі, яғни оны дамытудың маңызды ресурсы бола алады. Өңірдің жер әлеуетінің құрылымдық құрамдас бөліктерінің сандық және сапалық сипаттамалары өңірлік экономиканың серпінін талдауға, әлеуеттің жекелеген элементтері арасындағы диспропорцияларды анықтауға, сондай-ақ жерді пайдалану саласындағы өңірлік саясаттың басым бағыттарын айқындауға мүмкіндік береді. Жерді пайдаланудың әртүрлі түрлерінің дұрыс теңгерімімен, ұтымдылық қағидатын сақтай отырып, өңірдің орнықты дамуының басты шарты орындалатын болады – қоғамның қазіргі заманғы үрдістерін ескере отырып, экономиканың сапалы жаңа күйге біртіндеп көшуі бұл ауысу әлеуетті тұтынушылардың қажеттіліктерін қанағаттандырады.

Адам өмірінің жер-ресурстық әлеуеті маңызды және баға жетпес. Оның рөлі әсіресе ауыл шаруашылығында белсенді түрде көрінеді, мұнда жер ресурстары бір уақытта еңбек объектісі және құралы ретінде әрекет етеді. Сонымен қатар, жер оның адамдардың өмірімен және қоғамның өмірімен байланысын делдал ететін әртүрлі функцияларды орындайды. Жер-ресурстық әлеуетті зерттеу процесінде жер-ресурстық әлеуеттің мынадай негізгі функциялары айқындалады:

- экологиялық-жер ресурстары осы бағытта байланысты және табиғаттың пайда болуы болып табылады, адамнан тәуелсіз өмір сүреді;

- әлеуметтік-жер-адамның биологиялық түр ретінде өмір сүруінің орны да, шарты да болып табылады;

- саяси-белгілі бір мемлекеттің аумағы орналасқан жер "мемлекеттік биліктің шегін" білдіреді;

- экономикалық-жер ресурстары экономикалық қатынастардың объектісі болып табылады [1].

Біз жүргізген зерттеулер мынадай қорытынды жасауға мүмкіндік берді: Солтүстік Қазақстан облысының жер алқаптарының қазіргі жай-күйін ғана емес, сонымен қатар оларды аумақтың тұрақты дамуы жағдайында перспективаға ұтымды пайдалануды сараптау қажеттілігі туындады, бұл екі ұғымның — ресурстар мен әлеуеттің синтезін зерттеу қажеттілігіне әкеледі. Демек, біздің ойымызша, жер ресурстарын тұрақты дамыту процесі жер ресурстарын пайдалану бағытында ғана емес, сонымен бірге аграрлық өндірісті перспективалы және табысты дамыту ретінде жер-ресурстық әлеуетке де бағытталуы керек. Зерттеудің алынған нәтижелері одан әрі ғылыми-зерттеу қызметінде және оқу процесінде пайдаланылуы мүмкін.

Жабайы қабан (Sus scrofa) Қазақстанның барлық жерлерін мекен ететін жануар. Мақалада далалық зерттеу нәтижесі бойынша Қарқаралы мемлекеттік ұлттық табиғи паркіндегі жабайы қабандардың тіршілік ету ортасына байланысты биотоптарын анықтай отырып жұмыстар жүргізілді. Зерттеу жұмысының негізгі мақсаты парктің орманшылықтарында жабайы қабандардың орманда және далалы алқаптарда тіршілік ету ортасында таралуын бақылап, есепке алу көрсеткіштері анықтап, жыныстық, жастық құрылымы қамтылады. Зерттеу нысаны ретінде Қарқаралы МҰТП орманшылықтары таңдалып алында. Далалық зерттеу нәтижесінде жабайы қабандардың қоректендіретін алаңын бақылау арқылы таралуын, жыныстық, жастық құрылымы есепке алынды және олардың саны анықталды. Жабайы қабандарды таралуын бақылауда және есепке алуда негізгі әдісі мемлекеттік табиғи парк аумағындағы орман алқабында кездесетін қосымша тамақтандыру алаңдарында көзбен шолу, сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумағында жануарларды есепке алудың бекітілген нұсқаулығына сүйене отырып жүргізілді. Қарқаралы МҰТП жабайы қабандар кең таралған. Орманды далалы алқаптарда таралуы сандық бағалау өскендігі байқалды. Жабайы қабандар таралу тығыздығымен орманды алқаптарға әсерін қопарған жерлерін бақылау арқылы анықтадық. 2023-2024 жылдар аралығында парктің орманшылықтарын аңшылықтанушы және орманшы мамандармен бірлесе бақылау негізінде жиналған мәліметтер жазылды.

Аталмыш мақалада Қазақстандық-Арал өңірінің күрт құбылмалы ауа-райы, су тапшылығы және  қалыптасқан күрделі агроэкологиялық жағдайларында қант құмайы дақылын таза және төгінді сулармен суаруда жүргізілген ғылыми-зерттеу жұмыстары айтылады.

Созылмалы су тапшылығы өте өзекті жаһандық теріс үдеріске айналды. Әсіресе Қызылорда облысы секілді құрғақ және жартылай құрғақ, шөл-шөлейт аймақтарда суды аз тұтынатын техникалық дақылдардың үлес салмағын арттыру мен суару тәсілдерін жетілдіру аса маңызды болуда.

Жалпы әлемде су ресурстарына деген болжамды зерттеулерге сәйкес трансшекаралық өзендердің ағыны 2030 жылға қарай 40%-ға қысқаруы мүмкін. Су қорларына деген әр түрлі бағыттардағы жүктемелердің өсуі және судың тұрақты қорларының азаюы нәтижесінде 2030 жылға қарай 14 млрд.м³ мөлшерде су тапшылығы күтілсе, 2050 жылға қарай су тапшылығы 20 млрд.м³ (су ресурстарына қажеттіліктің 70%-ын) дейін ұлғаятындығы болжануда.

Ал, әлем назарындағы Қазақстандық-Арал өңіріндесу тапшылығы өткір қалпында екенін көп жылғы зерттеулер нақтылай түсуде. Арал-Сырдария бассейндік инспекциясының мәліметі бойынша Шардара су қоймасы арқылы   2017 жылы 23939 млн.м³ су түсіп төменгі ағысқа жіберілсе, 2023 жылы 13453 млн.м³ су түсіп өмір тіршілігі нәрінің көлемі шамамен 44,8 %-ға  азайғаны байқалды. Бұл жаһандық жылынудың әсері. 

Біздің зерттеуіміздің ғылыми және практикалық құндылығы жоғары себебі, көптеген ғалымдардың және болжамды зерттеулердің, құзырлы мекемелердің пайымдауынша Қазақстандық-Арал өңіріндегі су тапшылығы жағдайы жылма-жыл артатыны айтылуда. Су ресурстарын  ауылшаруашылығына барынша тиімді пайдалану мақсатында соңғы жылдары жер асты суларын, коллектор-дренаж суларын, соңғы кезеңдерде төгінді лас суларды да ауылшаруашылығы дақылдарын суғаруға  пайдаланудың тиімді технологиялары зерттелуде. Шетелдік және отандық зерттеушілердің ғылыми әдебиеттеріне шолу жасасақ су тапшылығы жағдайында техникалық дақылдардан орнықты өнім алу үшін төгінді суларды пайдалану ең тиімді тәсіл болып саналатындығы көрсетілген.

Суармалы егіншілік жүйесі 100%-ыз  қалыптасқан ірі күріш плантациясы Қызылорда облысы үшін суды аз тұтынатын, экономикалық тұрғыдан басқа дақылдардан кем түспейтін, тұзданған тұзды топырақтарда  өсіп берік шем-шөп қорын қалыптастыратын қант құмайы секілді техникалық дақылдардың үлес салмағын күріш ауыспалы егістік жүйесіндегі көлемін арттыру жәнеэкологиялық, экономикалық және ең бастысы дақылды суарудағы тиімді технологияны негіздеу мен зерттеу аса маңызды.

Зерттеу мақсаты топырақтың бағалық көрсеткіштерін ескере отырып, ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді кадастрлық бағалауды жүргізу болып табылады. Топырақты бағалау-бұл топырақтың құнарлылығы үшін оның сапалық жағдайын бағалау. Осы процедураның нәтижелері бойынша мамандар әр түрлі шаруашылық түрлеріне топырақтың жарамдылығын сақтау бойынша ұсыныстар әзірлейді. Бұл әдістеме Қазақстан үшін жаңа, өйткені кадастрлық бағалау кезінде топырақты бағалау нәтижелері ескерілмейді, топырақты бағалау деректері ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерге салық салу кезінде ғана ескерілді. Елде ауыл шаруашылығы жерлерін кадастрлық бағалау және оларға салық салу бөлек жүргізіледі, егер бұл жұмыстар бірлесіп жүргізілсе, онда бұл бюджет қаражатын айтарлықтай үнемдеуге қызмет етеді. Кадастрлық жұмыстар барысында топырақ, геодезиялық ізденістер жүргізіледі, нәтижесінде зерттеудің есептік сындарлы, талдамалық және статистикалық әдістері көмегімен жер мен топырақты бағалау нәтижелерін біріздендіру жүзеге асырылуға тиісті. Зерттеуде Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданының жерінің сапалық жай-күйі зерттелген, топырақтың сапалық жай-күйін (топырақ бонитетінің балы) ескере отырып, жерді кадастрлық бағалау әдістемесіне ұсыныстар қарастырылды.

Зерттеу нәтижесінде кадастрлық бағалау және салық салу жүйесі дәйекті, жүйелі түрде жүргізілетін бірегей жүйеге айналдыру үшін ұсыныс беріледі, бұл осы жұмыстарға жұмсалатын бюджет пен халықтың қаражатын үнемдеуге, сондай-ақ ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді ұтымды пайдалануға, сол арқылы жер құқық бұзушылықтары азаюына себебін тигізеді. Осы ұсынысты ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді кадастрлық бағалауды жүргізу үшін өндіріске енгізуге болады.

Зерттеу барысында ұсынылған әдіс жер ресурстарын басқару мен жер салығы және жалдау ақысы сияқты бюджеттік түсімдерге байланысты жаңа мүмкіндіктер ұсынады. Кадастрлық құнның нақты есептелуі жерді тиімді пайдалану мен инвестициялық процестерді жетілдіруге ықпал етеді. Жердің сапасын бағалауда жаңа тәсілі: жерді сапалы бағалау кезінде топырақтың сапасы мен жерді пайдалану түрлерін ескере отырып түзету коэффициенттері қолданылуы, зерттеу жұмысындағы жаңалықтардың бірі болып табылады. Бұл, өз кезегінде, ауыл шаруашылық жерлерінің нақты құнын және оларды пайдалану тиімділігін анықтау үшін пайдалы ақпарат береді.

Шөлейттену кедейлік, денсаулықтың нашарлығы, азық-түлік қауіпсіздігінің болмауы, биоәртүрліліктің жоғалуы, судың жетіспеушілігі, климаттың өзгеруі және мәжбүрлі көші-қон сияқты мәселелерді күшейтеді. Сондықтан шөлейттену жаһандық әлеуметтік – экономикалық және экологиялық жағдайды дағдарысқа әкелетін ең маңызды проблемалардың бірі болып саналады.  

Жердің деградациясы мен шөлейттенуі қазіргі климаттың өзгеруі және бақыланбайтын антропогендік әрекеттер контекстіндегі ең жаһандық апатты мәселені мониторнигтеуде, соңғы онжылдықтарда қашықтықтан зондтау әдістері кеңістіктік және уақыттық тенденцияларды бағалау құралы ретінде кеңінен қолданылуда. Сондықтан жерлерді бақылау үшін Landsat, Sentinel-2, MODIS, CBERS және PlanetScope (Planet Labs) спутниктерінің деректерін пайдаланылуда. Ал, мақалада Атырау облысының жерлерінің деградациясы мен шөлейттенуін бағалауда өсімдіктердің нормаланған айырмашылық индексі (NDVI), жер жамылғысының өзгеруі, жапырақ аймағының индексі (LAI) және  кеңейтілген вегетациялық индекс (EVI), жауын-шашын мөлшері мен өсімдіктер туралы мәліметтер жиынтығы Махамбет, Құрманғазы және Қызылқоға аудандары бойынша қарастырылды. Сонымен қатар осы аталған аудандарда Google Earth Engine пайдалану арқылы 2010-2020 жылдарға аралығындағы ауыл шаруашылық жерлердің өсімдік жағдайы бойынша Құрманғазы - 10,88% (NDVI -0,272), Махамбет - 6,06% (NDVI -0,067 )  және Қызылқоға - 3,39% (NDVI -0,098 ) көрсеткіштерді көрсетті.

Қазақстан Республикасы экономикасының табиғатты ұтымды пайдалану қағидаттарын сақтамай табиғи-ресурстық бағыттылығы ауыл шаруашылығынан, орман шаруашылығынан, рекреациялық пайдаланудан және жердің бүлінуінен елеулі түрде алшақтап кетті. Бұзылған аумақтар мен іргелес жатқан жерлерде қоршаған ортаның сапасы мен экологиялық жағдай нашарлауда. Теріс салдар экологиялық, экономикалық және әлеуметтік аспектілерде әр онжылдықта жинақталады және одан да жойқын болады. Топырақтың ластануы өзекті мәселе болып табылады және тек республикалық ғана емес, сонымен қатар халықаралық маңызға ие. Топырақтың ластануы тізбекті реакцияны тудырады. Ол топырақтың биоәртүрлілігіне әсер етеді, топырақтың органикалық заттарының қорын және оның сүзу қабілетін төмендетеді, топырақ ылғалдылығы мен жер асты суларының ластануына әкеледі, топырақтағы қоректік заттардың балансын бұзады.

Бастапқы шикізатты өндіру бойынша жұмыстардың ауқымды көлемі,экожүйе элементтерінің параметрлері мен көрсеткіштерінің өзгеруіне және үлкен аумақты жердің бұзылуына әкелді. Бұл құбылыс шикізатты өндіру аймағындағы экожүйенің элементтеріне айтарлықтай әсер ететін және үлкен аумақтарды алып жатқан полигондар мен қалдықтарды сақтау қоймаларын ұйымдастыруда, сондай-ақ жер бетіне жақын жатқан шикізат кен орындарын игеруде және іргелес аумақтарға  тән етеді. Өнеркәсіптік заттарды өңдеу, мұнай-газ, тау-кен өнеркәсібі және басқа да салалардағы өндірістік объектілерін орналастыру және пайдалану үшін берілген жерлер жатады. Елімізде 31,6 миллиард тоннаға жуық өндірістік қалдықтар жинақталған. Жыл сайын шамамен 1 миллиард тоннадай жиналады. Бұл негізінен жасанды минералды түзілімдер (ТМҚ), оның ішінде тау жыныстары мен күлді және қоқыс (жалпы көлемнің 70%), өңдеу өнеркәсібінің қалдықтарын (жалпы көлемнің 10%) және басқа да қызметтердің (20%), Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі Экологиялық реттеу және бақылау комитетінің 2021 жылға арналған мәліметтерінде көрсетілген[1].

Мақала аумақты агроэкологиялық аймақтау негізінде ауыл шаруашылығы жерлерін қорғау және тиімді пайдаланудың өзекті мәселесіне арналған. Жұмыста табиғи-климаттық, топырақтық және антропогенді факторларды ескере отырып, жер ресурстарының жағдайын бағалаудың кешенді тәсілі қарастырылған. Ландшафттық, экологиялық және экономикалық жағдайларды ескеретін параметрлер жерлердің жағдайы мен жарамдылығын анықтау үшін таңдалды. Авторлар аумақтарды аймақтаудың қолданыстағы әдістерін талдап, агроэкологиялық аймақтарды анықтау критерийлерінің жетілдірілген жүйесін ұсынды. Топырақтың деградациясының алдын алуға, жерді пайдалану тиімділігін арттыруға ерекше көңіл бөлінуде. Зерттеулер негізінде ауыл шаруашылығы жерлерін агроэкологиялық ерекшеліктерін ескере отырып қорғау жүйесін ұйымдастыру бойынша практикалық ұсыныстар әзірленді. Агроэкологиялық аймақтауға жақсартуға қолданған ГАЖ технологиялары картографиялық материалдарды құрастырудағы дәлдікті арттыруға және эрозияға қауіпті аймақтарды анықтау процесін автоматтандыруға мүмкіндік берді. Ұсынылған кешенді тәсілді және критерийлердің жетілдірілген жүйесін қолдану ауыл шаруашылығы жерлерін пайдалануды оңтайландыруға және олардың тозуын болдырмауға мүмкіндік береді.Топырақ құнарлылығын арттыруға, өнімділікті анықтауға, ауыспалы егістерді оңтайландыруға және агротехникалық шараларды жоспарлауға көмектесу үшін жұмыстың нәтижелерін жер ресурстарын пайдалану мен қорғау және жерге орналастыру бағдарламалары мен схемаларын жасауда пайдалануға болады.

Zanthoxylum bungeanum Maxim, Қытайда "Хуадзяо" деген атпен белгілі өсімдік, хош иісті дәмі мен емдік қасиеттері үшін жоғары бағаланады. Өсімдіктердің дамуына қоректік заттардың жетіспеушілігі үлкен кедергі болып табылады, және бұл мәселені шешу үшін көбінесе тыңайтқыштар қолданылады. Алайда, тыңайтқыштардың әсері олардың мөлшеріне, қолдану уақытынан кейінгі жылдарға және орман топырағының қоректік жағдайына байланысты өзгеріп отырады. Бұл зерттеуде топырақ тыңайтқыштарының әртүрлі түрлерінің — азот (N), фосфор (P), калий (K), кальций (Ca) және бұрышқа арналған арнайы тыңайтқыштың (HZ) — Z. bungeanum өсімдігінің морфологиялық параметрлеріне әсері 2024 жылдың мамыр айынан тамыз айына дейін талданды. Нәтижелер көрсеткендей, тыңайтқыштарды қолдану өсімдіктің биіктігі мен салмағын едәуір жақсартты, ал төмен концентрациядағы тыңайтқыштар өсімдік параметрлеріне ең жақсы әсер етті. Бұл нәтижелер тыңайтқыштарды қолдануды оңтайландырудың Z. bungeanum өсімін және дамуын жақсартудағы маңыздылығын көрсетеді. Зерттеу бұл құнды түрдің мүмкіндіктерін барынша арттыру және орманды басқаруды жетілдіру бойынша қосымша жұмыстарға негіз болады.

Ормандар жаһандық жылынумен күресуде маңызды рөл атқарады, өйткені олар жердегі ең үлкен көміртегі резервуары болып табылады. Оларда жердегі көміртектің жартысынан көбі бар және жердегі экожүйелер мен атмосфера арасындағы барлық алмасудың шамамен 80% - ы орманға байланысты. Орманды пайдалануда көміртекті сақтаудың ең тиімді жолы-ормандарды сақтау және кесу санын азайту. Бұл ретте орман қорғау аймақтарын құру мен сақтаудың маңызы зор. Әлемдік көміртегі ағынын реттеуде орман алқаптары бар әр мемлекеттің сауатты орман саясаты маңызды орын алады. Осыған байланысты заңнаманың ерекшеліктерін, орман шаруашылығы принциптерін, орманға меншік құқығын және т. б. ескере отырып, шет елдердің ормандардағы көміртегі бассейндерін сақтау тәжірибесін зерттеу өте маңызды. Бұл мақалада Еуропа, ТМД және Солтүстік Америкаға назар аудара отырып, орман экожүйелерінде көміртекті сақтаудың әлемдік тәжірибесі қарастырылады. Шет елдердің орман шаруашылығын басқару тәжірибесін талдау орман секторында менеджментті дамытудың және орман экожүйелерін көміртектің негізгі резервуарлары ретінде сақтауды қамтамасыз етудің тиімді тәсілдерін жасауға мүмкіндік береді.

Соқамен өңдеу топырақты егуге дайындаудың негізі болып табылады. Ол өнімділігі, технологиялық процестің сапасы төмен, жоғары энергия шығыны бар қайырмалы соқалармен орындалады. Бұл жұмыстың мақсаты қайырмалы соқалардың жұмысының тиімділігін арттыру жолын іздеу болып табылады. Отандық және шетелдік ғалымдардың зерттеулері басқарылатын параметрлер агрегаттың ені мен қозғалыс жылдамдығының агротехникалық және энергетикалық көрсеткіштер бойынша шектеулері бар екенін көрсетті. Олардың жоғарылауымен жер жырту сапасы төмендейді, өңдеудің тереңдігі мен ені бойынша соқаның біркелкі тегістігі, тарту кедергісі артады. Сериялық соқалардың мәдени пышақпен жұмыс істеуіне тән ерекшеліктер: дәстүрлі әдісімен қозғалыста ол үйінді және құлау жоталарын, өңделмеген сыналарды қалдырады, жұмыс барысын пайдаланудың коэффициентін төмендетеді; ұзартылған қанаты бар пышақ жұмыс органдары арасындағы қашықтықты қысқартуға мүмкіндік бермейді, соқа өлшемдері мен металл сыйымдылығын арттырады, тарту кедергісін жоғарлатады. Көрсетілген кемшіліктер өнімділікті төмендетеді және топырақты дайындауға жұмсалатын жалпы энергия шығынын арттырады.

ҚР Президенті Қ.Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауында алдағы жылдары ауыл шаруашылығындағы еңбек өнімділігін 2020 жылмен салыстырғанда 3 есеге ұлғайту міндеті қойылды. Ауыл шаруашылығындағы еңбек өнімділігі агроқұрылымдарда және тұтастай алғанда республика бойынша, сондай-ақ су, энергия- ауылшаруашылық дақылдарының өнімділігі мен жануарлардың өнімділігін арттыруға мүмкіндік беретін ресурстарды үнемдеу технологияларымен анықталады.

Талдамалық шолуда Қазақстанның оңтүстік-шығыс өңірінің агроқұрылымдарындағы ағымдағы ахуалға талдау жүргізілді: аграрлық сектордағы шаруашылық жүргізуші субъектілердің құрамы жиналды және бағаланды; ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлердің құрамындағы ауыл шаруашылығы алқаптарының құрылымы; шаруашылық жүргізуші субъектілердің жалпы жер алаңы; жер пайдаланушылар бойынша облыстар мен ауыл шаруашылығы алқаптары бөлінісіндегі санаттар бойынша жерлерді бөлу үлесі; шаруашылық жүргізуші субъектілер алқабының орташа мөлшері айқындалды, облыстар бойынша агроқұрылымдардағы егіс алқаптарының орташа мөлшері, негізгі ауыл шаруашылығы дақылдарының егіс алқаптары және өңір бойынша ауыл шаруашылығы техникасының негізгі түрлерінің болуы. Сонымен қатар, егістік алқабы бар ауыл шаруашылығы алқаптары мен егістік алқаптарының құрылымындағы ШҚ және ФҚ үлесі анықталды.

Статистикалық деректерді талдаудан Оңтүстік-Шығыс аймақтың көптеген облыстарында өсімдік шаруашылығы өнімдерінің жартысынан көбі шағын агроқұрылымдарда өндіріледі, олардың едәуір бөлігі егістік алқабы 50 га дейін болады.

Машина-трактор агрегаты жұмысының табиғи-өндірістік жағдайларын сипаттайтын өрістердің негізгі көрсеткіштері жерге орналастыруға және табиғи жағдайларға байланысты көрсеткіштер болып табылады.

Бұл мақалада Қазақстан жағдайында ауыл шаруашылық өнімдерін өңдеу тиімділігін арттыру үшін әзірленген мобильді вакуумдық сублимациялық кептіру қондырғыларын пайдалана отырып, жидектерді сублимациялық кептіру процестерінің нәтижелері көрсетілген. Зерттеудің жаңалығы инфрақұрылымы шектеулі аймақтар үшін өте маңызды болып табылатын, ауыл шаруашылық өнімдерін сапасын жоғалтпай сақтауға мүмкіндік беретін ыңғайлы және энергия үнемдейтін қондырғыларды ұсыну болып табылады. Жұмыста өнімнің бетіндегі және ортасындағы температураны, сондай-ақ камерадағы қысымды бақылау арқылы кептіру режимдерін оңтайландыруға бағытталған тәжірибелік зерттеулер жүргізілді. 20±5 Па қысымда десублиматордың температурасы -20°C-тан төмен болуы керек, ал сублимация кезеңінде өнімнің беткі температурасы -25±5°C шегінде болуы керек екені анықталды. Нәтижелер көрсеткендей, ұсынылған технология қорытынды өнімнің сапасын, оның қоректік қасиеттерін, түсін және дәмін сақтай отырып, кептіру уақытын 7-8 сағатқа дейін қысқартуға мүмкіндік береді. Жұмыстың жаңалығы сонымен қатар кептіру процесін автоматты басқару жүйесін әзірлеу болып табылады, бұл параметрлерді бақылау дәлдігін арттырады және энергия шығындарын азайтады. Бұл зерттеулер ауыл шаруашылық кешені үшін, әсіресе өндірістің тиімділігін арттыруға және өнім сапасын сақтауға ұмтылатын шағын фермерлік шаруашылықтар үшін айтарлықтай қызығушылық тудырады.

Мақалада жаншығыш ұсақтағыштың жұмыс процесін эксперименттік-теориялық зерттеу нәтижелері келтірілген. Бұл жұмыс 2021-2024 жылдар аралығында С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің "Аграрлық техника және технология" кафедрасының базасында орындалды.

Барлық дәнді-дақылдарды жаншып ұсақтау үрдісінде ұсақтағышқа орнатылған тісті барабандардардың диаметріне, айналу жылдамдығы және екі барабан арасындағы саңылауды зерттеу. Ұсақтау үрдісі кезінде дәнді дақылдарға әсер ететін және тісті барабанның геометриялық көрсеткіштері анықталынған. Тісті барандармен жаншып ұсақтау кезінде энергия шығыны төмендейтіні анықталынды. Тeopиялық зepттeу нәтижeciндe ұсақтағыштың өнімділігі және жылдамдығы анықталынды. Зерттеу кезінде қарама-қарсы айналатын екі тicтi бapaбaндардың жылдамдығы біреуі бaяу және екінші тeз aйнaлaуы кepeк eкeнi байқалды. Сонымен қоса, бapaбaн тicтepiнiң дәндepгe кipуiн жәнe бapaбaн ұзындығы бoйымeн дәндepдiң opнaлacуын қapacтыpa oтыpып, жaншып ұcaқтaуғa қaжeт қуaтты aнықтaлынған, бұл инжeнepлiк тeңдeу үшiн өpнeктiң дәлдiгi жeткiлiктi eкeнiн көpceттi. Ұcaқтaғыш apaлықтapының әpтүpлi aйнaлу жиiлiгiндe ұcaқтaу үpдiciнe кeтeтiн қуaты, ocы зepттeу кeзiндe aнықтaдық, oғaн қoca, тicтi бapaбaндapдың aйнaлу жиiлiктepiндe ұcaқтaу үpдiciнe жұмcaлaтын қуaттың тeopиялық мәндepi aнықтaлынды. Қуaттың бұл тeopиялық мәндepiн, зepттeу бapыcындa aнықтaлғaн тәжipибeлiк мәндepiмeн caлыcтыpу жүpгiзiлдi. Ұcaқтaғыштың кoнcтpуктивтi-тexнoлoгияcын нeгiздeп жacaу кeзiндe, тeopиялық зepттeулepдiң нәтижeciнe cәйкec тicтi бapaбaндapдың диaмeтpi тaңдaлды.

Көп аймақтық жүйе-бірнеше, физикалық табиғаты әртүрлі, Жаңартылатын көздердің төмен потенциалды жылу энергиясын біріктіруге негізделген жаңартылатын энергияның жаңа бағыты. Сонымен қатар, жеке Жаңартылатын көздердің қарқындылығының біркелкі факстігі факторын шамасы мен уақыты бойынша азайтуға, сондай-ақ олардың энергиясын қорытындылауға болады. Мақалада жүйенің техникалық-экономикалық көрсеткіштерін бағалау әдістемесі әзірленді: Сүт-тауар фермасына қатысты жүйенің схемасы келтірілген, энергия құны мен жылдық экономикалық әсердің ілеспе факторларға тәуелділігі, есептеулер жүргізіліп, алынған нәтижелерге талдау жасалды.

Энергетикалық сала-планетарлық проблемалардың бірі. Ол үш негізгі өлшемге негізделген – энергетикалық қауіпсіздік, энергияны бөлу әділдігі және экологиялық тұрақтылық. Бұл үш мақсат мемлекеттік және жеке құрылымдар, үкіметтер мен реттеушілер, экономикалық және әлеуметтік факторлар, ұлттық ресурстар, экологиялық мәселелер және жеке көзқарас арасындағы күрделі байланысты қамтитын "трилемма" болып табылады.

Дамудың перспективалық векторы баламалы технологияларды қолданумен және БҰҰ-ның халықаралық келісімдерімен, Киото хаттамасымен, климаттың өзгеруі жөніндегі негіздемелік конвенцияларымен (РКИК) куәландырылған экологиялық таза жаңартылатын энергия көздерін (ЖЭК) кеңінен пайдаланумен байланысты.

Күн энергиясын пайдалану және энергияны үнемдеу барлық уақытта өзекті болды, бірақ қазіргі уақытта энергия бағалары 2-4 есе өсіп, экологиялық талаптар күшейтілген кезде қажет болып отыр. Жеміс-көкөніс өнімдерін өндіруге арналған жылыжай құрылымының құрамында гелиокептіру модулін жасауға арналған мақала өзекті болып табылады.

Кептіру процесін зерттеу - процестің ұтымды әдістері мен оңтайлы режимдерін, сондай-ақ кептіру қондырғыларын жобалау және есептеу үшін қажетті формулалар мен теңдеулер таңдауды ғылыми негіздеу мақсатында жүргізіледі. Бұл жұмыста жылыжай құрылымының жоғарғы жағында орналастырылған гелиокептіру модулі қарастырылады. Құрылымның жоғарғы жағында гелиокептіру модулін орналастырудың мақсаты күндізгі уақытта көлеңкелі әсерді болдырмау болып табылады. Жылыжайдың ішінде ауаның ылғалдылығы жоғары болғандықтан, гелиокептіру модулін камерасына кептіргіш түріндегі ауа құрылымнан ыстық түрде шығады.

Күн энергиясы шегіне жеткен жаз мезгілінде жылыжай құрылымының  гелиокептіру модулімен біріктіру арқылы белгілі бір артықшылықтарға жетуге болады. Қазақстан Республикасының оңтүстік өңірлері жылыжайларда және кептіру құрылғыларында күн энергиясын кеңінен қолдану үшін қолайлы мүмкіндіктерге ие. Бұл жазғы және көктемгі-күзгі уақыттарда күн белсенділігінің жоғары болуына ықпал етеді.

Қазақстанның оңтүстік-шығысында әртүрлі ауылшаруашылығы дақылдарын кептіруге арналған ұсынылатын гелиокептіргіш модулінің негізгі параметрлері мен жұмыс режимдерін негіздеу бойынша теориялық және эксперименттік зерттеулер жүргізілді.

Мақалада шағын өлшемді жем-шөп таратқыш-қоспалағыштың параметрлерін негіздеу мақсатында жүргізілген теориялық және эксперименттік зерттеулердің нәтижелері келтірілген. Теориялық зерттеулер жем-шөп қоспасын шығару өнімділігін анықтау және жемнің массасын бір метр жем беру үстелінде есептеу үшін аналитикалық өрнектерді әзірлеуге мүмкіндік берді. Бұл өрнектер құрылғының жұмысын оңтайландырудың негізі болып табылады.

Эксперименттік түрде горизонтальды бұранданың айналу жиілігі, араластыру уақыты, шығару терезесінің ауданы және жем-шөп қоспасын жем беру үстелінің бойымен біркелкі шығару мәндері анықталды.

Горизонтальды бұранданың оңтайлы айналу жиілігі 26 мин⁻¹ болды, бұл құрылғының тұрақты және тиімді жұмысын қамтамасыз етті. Қойлар үшін араластыру уақыты 3-5 минут аралығында, ал ірі қара мал үшін (ІҚМ) 8-9 минут аралығында анықталды, бұл жем-шөп қоспасының сапасының жақсаруына ықпал етті. Жем-шөптің жем беру үстелінің бойымен біркелкі шығуы 92,4%-ды құрады, бұл жануарларды біркелкі тамақтандырудың маңызды көрсеткіші болып табылады. Алынған нәтижелер осы параметрлерді ауыл шаруашылығында жем-шөп таратқыш-қоспалағыштардың жұмыс тиімділігін арттыру үшін ұсынуға мүмкіндік береді, сондай-ақ жем өндірісі механизациясы саласында қосымша зерттеулер жүргізуге негіз болады.

Бұл мақалада сұйық фазаның бұрмалану белгілерін көрсете отырып, нарықта өндірілген сары майдың май қышқылының құрамына талдау жасалады. Зерттеу нысандары B-C, B-D, B-G, B-H, B-I және B-J майлары болып табылады. Негізгі май қышқылдарының құрамына назар аударылады, оның ішінде май (C4:0), капрон (C6:0), каприл (C8:0), каприн (С10:0), лаурин (С12:0), миристин (С14:0), стеарин (С18:0), олеин (С18:1) және линол (С18:2) қышқылдары.

Нәтижелер көрсеткендей, көпшілік үлгілердің май қышқылдық құрамы белгіленген нормативтик талаптарға сәйкес келеді, бұл сүт майының табиғилығын растайды. Ерекшелік ретінде B-H үлгісі анықталды, онда стеарин қышқылының (С18:0) мөлшерінің артуы тіркелген. Бұл үлгіге сүт емес майдың (мысалы, сиыр немесе шошқа майы) қосылуы мүмкін екенін көрсетеді.

Үлгілерде анықталған пентадекан қышқылы, пальмитолеин қышқылы және маргарин қышқылы сияқты ұсақ компоненттер олардың табиғилығын және техникалық сипаттамаларға сәйкестігін қосымша дәлелдейді.

Алынған деректер B-H үлгісінен басқа зерттелген элементтердің барлығы табиғи сүт майын қамтитын сапалы өнімдер екенін көрсетеді. Мақалада майды фальсификациялау белгілерін анықтау үшін жетілдірілген газ хроматографиясы әдістерін қолдану арқылы ғылыми жаңашылдық ұсынылған. Зерттеу нәтижелері азық-түлік өнімдерінің сапасын бақылау деңгейін арттыруға және тамақ қауіпсіздігі саласындағы бұзушылықтардың алдын алуға бағытталған.

Бие сүтін көптеген халықтар ежелден кеңінен қолданған. Өзінің бай пайдалы қасиетінің арқасында бүгінде ол сиыр сүтіне аллергиясы бар адамдардың тамақтануында, емдік-профилактикалық мақсаттағы мамандандырылған тамақ өнімдерінде қолданылады.

Иммуномодуляциялық қасиеттері бар бие сүтіне негізделген пробиотикалық ашытылған сүт өнімдері ел нарығында пайдалы өнімдердің ассортиментін кеңейте алады. Өйткені, пробиотикалық микроорганизмдер денсаулыққа әртүрлі артықшылықтар береді, ал мұндай дақылдарды ашытылған сүт өнімдеріне арналған стартерлерде қолдану өнімге бірқатар емдік-профилактикалық және иммуномодуляциялық қасиеттерді қосуға мүмкіндік береді.

Қымыз-бие сүтінен жасалған нарықта қол жетімді жалғыз сүт өнімі. Осыған байланысты бие сүтіне негізделген жаңа ашытылған сүт өнімдерін әзірлеу өзекті және сұранысқа ие.

Зерттеудің мақсаты – пробиотикалық штаммдарды қолдана отырып, бие сүтіне негізделген иммуномодуляциялық ашытылған сүт өнімін жасау: lacticaseibacillusparacasei DDL-3-16, Lactiplantibacillusplantarum DLS 12-47 және saccharomycescerevisiae s430b және органолептикалық (сыртқы түрі, түсі, дәмі, иісі және консистенциясы) және физика-химиялық (май, ақуыз, казеин, лактоза, мочевина, қышқылдық, сомо және құрғақ заттар) дайын өнімнің көрсеткіштері.

Әлемде суармалы егіншілік өңделетін жерлердің 17% құрайды және өсімдік шаруашылығы өнімдерінің 41% береді. Қазақстан ең алдымен, су ресурстарының мүмкіндіктері мен қолжетімділігін ескере отырып, суармалы егіншілікті дамытуға ерекше мән береді. Осылайша, жалпы су ресурстарының көлемінің 65%-ы жерді мелиорациялауға жұмсалады. Еліміздің суармалы жерлері жалпы егістік алқаптың тек 6,5% құрайды, бірақ Республика өсімдік шаруашылығы өнімдерінің шамамен 40% алады.

  Су — өсімдік шаруашылығы өнімдерін өндіру процесіндегі негізгі факторлардың бірі. Суармалы жерлерді сумен қамтамасыз етуді «ресурстарды жеткізу-сумен қамтамасыз ету қызметтерін көрсету-ауыл шаруашылық өндірісі-өнімді сату» тауарлы-өндірістік тізбектің бір буыны ретінде қарастыру керек. Нарық жағдайында мұндай жүйенің өзін-өзі реттеуі осы «буындардың» түйіскен жерлеріндегі қатынастарды коммерцияландыру арқылы қамтамасыз етіледі.

  Шаруашылық қызметтің тиімділігі ең алдымен шаруашылық жүргізуші субъектілердің экономикалық мүдделерінің теңгерімімен анықталады және олар пайданы минималдауға бағытталған. Мысалы, су шаруашылық ұйымдары пайданы арттырудың ең қарапайым жолына — тарифтік мөлшерлемелерді және су беру көлемін арттыруға мүдделі.

  Су саласын дамытудың келешегі Қазақстанның Біріккен Ұлттар Ұйымы белгілеген тұрақты даму мақсаттарын орындау қажеттілігін ескере отырып жүзеге асырылады, атап айтқанда, су ресурстарын қамтамасыз ету, болуы және тиімді пайдалану саласында. Дамудың негізгі бағыттары халықтың, қоршаған ортаның және экономика салаларының суға деген өсіп келе жатқан қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жағдайлар жасау; климаттың жаһандық өзгеруі жағдайында су ресурстарын тиімді басқаруды қамтамасыз ету болады

Тұрақты ауыл шаруашылығы - азық-түлiк қауiпсiздiгiн қамтамасыз етуге, табиғи ресурстарды сақтауға және қоршаған ортаға терiс әсердi барынша азайтуға бағытталған ауыл шаруашылығы қызметiнiң тәсiлi. Қазақстанда өзінің әртүрлі климаттық аймақтарымен және қуаңшылық, топырақтың тозуы және климаттың өзгеруі сияқты елеулі сын-тегеуріндермен тұрақты ауыл шаруашылығы ерекше өзектілікке ие.

Ғылыми зерттеулер жүргізу үшін агрохимиялық зерттеулердің жалпы қабылданған стандартты әдістері қолданылды. Зерттеудің мақсаты – «Тұмат» органикалық гуморалды тыңайтқышының Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның жағдайында топырақ құнарлылығына және ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігіне әсерін зерттеу. «Тұмат» органикалық хумикалық тыңайтқышы жоғары биологиялық ас қорытумен сипатталады және құрамында макро және микроэлементтердің және басқа да биологиялық белсенді заттардың теңдестірілген кешені бар.

Зерттеу нәтижелері ауыл шаруашылығы дақылдарының тумат тыңайтқышымен жапырақты ұрықтануы өсімдіктердің қоректенуіне әсер ететінін, өсіп-өну кезеңінде топырақты макроэлементтермен байытатынын көрсетеді. «Тұмат» органикалық гуммирлеу тыңайтқышын қолдану тұқымның өсіп-өнуін жақсартады, өсімдіктердің өсуі мен дамуын ынталандырады, ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігі мен өнім сапасын арттырады. «Тұмат» органикалық хумикалық тыңайтқышы ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігі мен өнім сапасын арттыруға, сондай-ақ топырақ құнарлылығын арттыруға ықпал ететін экологиялық қауіпсіз және тиімді құрал ретінде ұсынылады.

Бұл мақалада жүгері өсіру кезінде жүргізілетін барлық агротехникалық және қосымша шаралар теориялық және практикалық жағынан талданды. Жүгері өсірудің негізгі элементтері: топырақты өңдеу кезеңдері мен ұзақтығы, отырғызу кезіндегі өскіндердің қалыңдығының маңыздылығы, сорттар мен будандар, минералды тыңайтқыштардың түрлерін және оларды қолданудың рұқсат етілген нормаларын білу, аурулар мен зиянкестермен күресу. Мемлекеттік реестрге енгізілген негізгі және қосалқы дақылдар ретінде ұсынылатын жүгерінің сорттары мен будандары ұсынылған.

Құнарлы сорттар мен будандарды дұрыс таңдап алу, топырақты дер кезінде дайындау, топырақта суды сақтау, ауа мен су режимін, топырақ микрофлорасын жақсарту сияқты қажетті элементтер өсімдікке сіңіп кетуіне байланысты дәнді дақылдың жоғары өнімі мен жасыл массасын алуға болады. Алғашқы ұрықтандыру өсімдіктің бастапқы дамуы кезінде сабақ пен тамыр бөліктерінің жақсы қалыптасуын қамтамасыз етеді. Өсімдіктердің көшеттері арамшөптердің өсуіне жол бермей, тез дамиды. Өсімдіктердің өсу тығыздығы жалпы топырақ-климат жағдайларымен және жылдың басталу жағдайымен анықталатын әр сорт пен будандарға жеке әсер ететін фактор болып табылады. Белгіленген отырғызу тереңдігінде отырғызу дақылдың сортқа бейімделуіне және жеке тығыз немесе сирек дақыл ретінде төзімділігіне байланысты анықталады.

Экологиялық проблемалардың шиеленісуі табиғатты пайдаланудың жаңа бағытын жүзеге асыруға, органикалық ауыл шаруашылығын қалыптастыруға және дамытуға алып келді. Ол антропоцентристік концепциядан бас тартуға және табиғат құндылығын мойындауға негізделуі тиіс.Мақалада Қазақстанның оңтүстік-шығысында жүгері мен майбұршақ дақылдарын биологияландару әдістерін пайдаланып өсіру мәселелері қарастырылған. Биологияландыру әдістері ретінде биогумус,көң, HansePlant, БиоЭкоГум, Тумат, Агрофлорин сияқты органикалық және биологиялық тыңайтқыштар мен биологиялық биопрепараттар пайдаланылды. Далалық тәжерибелік зерттеулер 2021-2024 жылдары Қазақстанның оңтүстік-шығысында, Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Балтабай ауылында орналасқан, «Балтабай 2030» ЖШС егіс алқабында жүргізілді. Биологияландыру әдістерін қолдану, жүгері мен майбұршақ дақылдарының өсуіне, дамуына, өнімділігіне және сапалық көрсеткіштеріне оң әсер етті. Жүгері өнімділігінің деңгейі биологияландыру әдістерін қолдануға байланысты 124,3-155,0 ц/га құрады, бұл көрсеткіштің мәні бақылау нұсқасында 94,1 ц/га болды. Майбұршақ өнімділігінің ең жоғары көрсеткіші HansePlant кешені (40,6 ц/га)мен БиоЭкоГум (38,7 ц/га) препараттарын қолданған нұсқаларында алынды. Бақылау нұсқасының өнімділігі 26,0 ц/га шамасында. Биологияландыру әдістерін пайдалану жүгері дәні құрамындағы ақуыз мөлшерінің 0,13-0,50 %-ға артуын, майбұршақ дәні құрамындағы май мөлшерінің 0,24-0,85%-ға артуын қамтамасыз етті.

Мақалада Түркістан облысының 1993-2020 жылдар аралығындағы суармалы жерлердің мелиоративтік жағдайы зерттелініп зерделенген. Зерттелініп талданған жылдары аралығында суармалы жерлердің қанағаттанарлықсыз мелиоративтік жағдайының артқаны байқалады. Соңғы жылдары 16,3 мың. гектарға азайған, яғни суармалы жерлерді жүргізілген реконструкциялау мен суармалы жерлерді қалпына келтіру жобаларының оң нәтижесі. Соңғы жылдары коллекторлық дренажды желінің техникалық жағдайының нашарлауына байланысты су тапшылығына сәйкес орташа және жоғары деңгейде тұзданған егістік жерлердің көлемі аздап ұлғаюда. Жоғары және өте жоғары деңгейде тұзданған жерлер Жетісай, Шардара, Отырар және Мақтарал аудандары аймағында кездеседі. 

Облыс көлеміндегі суармалы 574,4 мың гектар жердің мелиоративтік көрсеткішіне байланысты 185,5 мың гектар жер (32%) - жақсы, 166,6 мың гектар (29%) - қанағаттанарлық және 222,3 мың гектар немесе 39% - қанағаттанарлықсыз болып бөлінеді. Көпжылдық зерттеулер нәтижесінде Түркістан облысы аумағындағы суармалы егістік жерлердегі жер асты су деңгейінің 3 метрден терең орналасқан аумағы 2020 жылы 332,7 мың гектар болды (58%).

Су ресурстарын үнемді және ұтымды пайдалану үшін ауыл шаруашылық егісінің ландшафты ерекшеліктерін ескере отырып, қор үнемдейтін технологиялар мен суғару техникасын, сондай-ақ ұтымды суғару жүйілерін  қолдануды кеңейту қажет. 

Ғылыми мақалада «Қазақстанда картоп, көкөніс және бақша шаруашылығы салаларының тұрақты түрде дамуын селекция, тұқым шаруашылығы, биотехнология және инновациялық агротехнологиялар негізінде қамтамасыз ету» ғылыми бағдарламасы аясында жүргізілген зерттеулердің нәтижелері баяндалады. Зерттеулер дәстүрлі әдістемелер арқылы жүргізілді. Қазақстанның оңтүстік-шығысының тау бөктері жағдайында әртүрлі кешенді тыңайтқыштарды тамшылатып суару (фертигация) жүцесі арқылы қолданудың тиімділігі зерттелді. Суда еритін кешенді тыңайтқыштардың қызанақтың өнімділігі мен сапасына әсері бағаланды. Зерттелген тыңатйқыш түрлерінің өсімдіктердің өсу үрдістеріне оң әсері ететіні белгіленді. Қызанақ өсімдіктері қарқынды дамып, қуатты биомассы қалыптастырды. Танап тәжірибесінде тыңайтқыштар қызанақтың өнімділігін бақылаумен (29,4 т/га) салыстырғанда 24,83-76,19% арттырды. Қызанақтың ең жоғары өнімі (51,8 т/га)өсімдіктерді қоректендіругеAqua DropN₁₂₀P₁₂₀K₁₂₀және BioZZ и WORMic биотыңайтқыштарын (25 л/га) қолданған нұсқада алынды. Қызанақтың барлық үлгілерінде нитраттың мөлшері шекті деңгейден асқан жоқ. Нитраттардың ең төмен деңгейі (41 мг/кг) тыңатйқышсыз өсірілген жемістерде, ал ең жоғары деңгейі (106 мг/кг) N₁₂₀P₁₂₀K₁₂₀ (топыраққа енгізу) қолданғанда болды. Қызанақты кешенді минералды тыңайтқыштар(Aqua Drop) менжаңа биотыңайтқыштарды тамшылатып суарумен бергенде жемістерде 64-85 мг/кг нитраттар жиналды (шекті деңгей - 150 мг/кг).

Түркістан облысының суармалы егін шаруашылығында, соңғы жылдары жерді ұтымды пайдаланбау және мелиоративтік шараларды жүйелі жүргізбеу салдарынан минералданған жер асты сулары деңгейінің көтерілуі және топырақтың қайталама сортаңдануы байқалды, бұл жағдай мақта дақылының өнімділігіне кері әсер етті. Бұл аймақта сортаңданбаған топырақтардың көлемі жылдан жылға азайып, су ресурстарының тапшылығы да байқалады.

Егістік жағдайындағы алқаптардағы биік егістіктерде, өсімдіктер ылғалдың жетіспеушілігінен кеуіп қалады, ал сай жерлерде, судың толып қалуынан, өсімдіктер, топыраққа қолайсыз анаэробты жағдайлардың әсерінен тұншығып өспей қалады. Мұның бәрі түптеп келгенде, ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігінің төмендеуіне әкеледі.

Егіншілік жүйелерін әртараптандыру мақсатында, топырақ құнарлығын сақтау және арттыру үшін,топырақты тыңайту ретінде фитомелиоранттарды пайдалана отырып, қысқа ауыспалы мақта ауыспалы егістерін жетілдіру үлкен маңызға ие және өзекті болып саналады.

Өнімділігі төмен топырақтарды фитомелиорациялау әдістері олардың құнарлылығына әр түрлі әсер етеді. Өнімділігі төмен топырақтарды мелиорациялаудың негізгі мәселелерін шешуге көмектесетін фитомелиорант дақылдарын өсіру мыналарға байланысты: коллоидтардағы сіңірілген натрий иондарын ауыстыру, топырақта қоректік заттардың жаңа қорын жинақтау және топыраққа күшті кесек-түйіршікті құрылым беру.

 Сондықтан фитомелиорант дақылдармен жүргізілген зерттеулерде өнімділігі төмен суармалы боз топырақтардың құнарлылығын сипаттайтын көрсеткіштердің өзгеруіне олардың әсерін зерттеу мәселелеріне көп көңіл бөлінді.

Суармалы егіншілік аймағында тапшылықсыз қарашірік тепе-теңдігін, топырақтың әлеуетті және тиімді құнарлылығын арттыруды, егістік өнімділігін арттыруды қамтамасыз ететін суармалы егіншілік аймағында фитомелиоративтік дақылдарды қолдану арқылы мақта ауыспалы егісінің схемалары зерттелді.

Фитомелиорациялық астарда жүргізілген агромелиоративтік шаралар,топырақтың       0-30 см қабатындағы көлемдік тығыздығында оң өзгерістер туғызды. Ноқат пен соядан кейінгі мақта дақылдарында, топырақ тығыздығының жақсы көрсеткіштері, фитомелиорациялық дақылдарды жинап алғаннан кейін жүргізілген агромелиоративтік шаралардың жүргізілуіне  байланысты екені анықталды (20 тонна органикалық заттарды енгізу және 40 см тереңдікте жырту, топырақ бетін тегістеу және топырақтың тұздарын сумен шаю).