OPTIMIZATION OF THE INTRODUCTION OF EXPLANTS OF APPLE TREES OF VARIOUS GENETIC ORIGIN INTO THE INITIAL IN VITRO NUTRIENT MEDIUM

Akbota Rakhatkyzy; Laura Yerbolova; Karlygash Aubakirova; Zhibek Bakytzhanova; Nurbol Galiakparov

doi:10.37884/2-2025/38

Аңдатпа

Зерттеу жұмысы алманың клондық телітушілері (М.9, ММ.106) мен сорттарын (Zarya Alatau, Golden Delicious) бастапқы in vitro қоректік ортасына енгізуді оңтайландыру мақсатында жүргізілді. Нәтижесінде алма экспланттарын in vitro ортасына енгізудің ең қолайлы уақыты наурыз − сәуір айлары екені анықталды. Бастапқы эксплант ретінде қолданылған бір жылдық жас өркендердің ұштары және ұйқыдағы қолтық бүршіктерді залалсыздандыру схемасы әзірленді. Ең белсенді микроөскіндердің дамуы МS-1 қоректік ортасында жүрді. Ал антиоксидант ретінде қосылған поливинилпирролидон (ПВП) қоректік ортаға фенолдық қосылыстардың шығу деңгейінің тежелуіне ықпал етті және қоректік ортаны жиі жаңартуды қажет етпейдігін көрсетті. Алынған мәліметтерді талдау барысында, микроөскіндердің дамуы алма сорттары мен клондық телітушілердің генотиптік ерекшеліктеріне тәуелді екендігін айқындады. Экспланттардың өсу деңгейінің ең жоғары пайызы келесі алманың сорттары мен клондық телітушілерінде байқалды: Zarya Alatau (98% регенерация қабілетіне ие), Golden Delicious (77%), клондық телітушілерден М.9 (80%). Өсу деңгейі ең төмен пайыз көрсеткіші клондық телітуші ММ.106 (43%) орын алды. Алма сорттары мен клондық телітушілерінің вегетациялық кезеңінің ұзақтығы, микроөскіндердің өсу және дамуының индукциясына әсері зерттелмеген.

алма сорт клондық телітуші микроклондық көбейту in vitro микроөскін морфогенез регенерация

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. A. M. Nosov (2011). Molekulyarno-geneticheskie i biokhimicheskie metody v sovremennoj biologii rastenij [Molecular genetic and biochemical methods in modern plant biology] M.: BIONOM; 386–403 [in Russian].
2. Rakhatkyzy, A., Yerbolova , L., Aubakirova , K., Bakytzhanova , Z., & Galiakparov , N. (2024). Microclonal propagation of the clonal rootstock M9. Izdenister Natigeler, №4(104). https://doi.org/10.37884/4-104-2024
3. Janick J. (2003). Horticultural reviews: wild apple and fruit trees of central Asia . John Wiley & Sons. –– Vol. 29; 33-97
4. Bajtulin I.O. (2008). K probleme sokhraneniya khozyajstvenno-tsennykh redkikh vidov rastenij [On the problem of preserving economically valuable rare plant species]. Izvestiya NAN RK. Seriya biologicheskaya i meditsinskaya. T. 1; 3-7 [in Russian].
5. N.V. Bondarenko, I.YA. Polyakov, A.A. Strelkov (1969). Vrednye nematody, kleshhi, gryzuny [Harmful nematodes, mites, rodents] ucheb. posobie. – L.: Kolos; 114 [in Russian].
6. Tahtamouni R.W., Shibli R.A., Al-Abdallat A.M., Al-Qudah T.S., Younis L., Al-Baba H., AlRuwaiei H. (2015). In vitro conservation and cryopreservation of medicinal and aromatic plants: a review. Jordan Journal of Agricultural Sciences. Vol. 11(1); 147-167.
7. Yerbolova L. S., Akbota Rakhatkyzy, Aubakirova K.P., Bakytzhanova Zh. N., Kryldakov R.V., Galiakparov N. N. (2024). Enhancing Clonal Micropropagation of Zarya Alatau Apple. HortTechnology Volume 34: Issue 5. October, 34(5); 613-617. https://doi.org/10.21273/HORTTECH05464-24
8. Aubakirova K.P., Bakytzhanova ZH.N., Erbolova L.S., Rakhatқyzy A., Galiakparov N.N. (2024). Uluchshennyj metod vydeleniya RNK dlya molekulyarnoj diagnostiki virusov plodovo-yagodnykh kul'tur [Improved RNA extraction method for molecular diagnostics of fruit and berry viruses]. KazNAIU, ZHurnal «Issledovaniya, rezul'taty» №3(103); 108-114. https://doi.org/10.37884/3-2024/12 [in Russian].
9. Kviklys, D., et al. (2021). The Influence of Rootstock and High-Density Planting on Apple cv. Auksis Fruit Quality. Plants, 10(6), 1253. DOI: 10.3390/plants10061253
10. Zhang, Q., et al. (2024). Near-gapless and haplotype-resolved apple genomes provide insights into the genetic basis of rootstock-induced dwarfing. Nature Genetics.
11. Yarılgaç, T., et al. (2023). Phenological, morphological and yield characteristics of apple cultivars grown on different clonal rootstocks in Ordu ecology. Harran Journal of Agricultural and Food Science, 27(3), 325–332. https://doi.org/10.29050/harranziraat.1294315
12. Kassymova, A., et al. (2023). Evaluation of Fire Blight Resistance of Eleven Apple Rootstocks Grown in Kazakhstani Fields. Applied Sciences, 13(20), 11530. DOI//: 10.3390/app132011530
13. Fazio, G., et al. (2008). Genetic Markers Linked to the Dwarfing Trait of Apple Rootstock ‘Malling 9’. Journal of the American Society for Horticultural Science, 133(1), 100–106. DOI: 10.21273/JASHS.133.1.100
14. Atkinson, C.J., et al. (2017). Apple dwarfing rootstocks exhibit an imbalance in carbohydrate allocation and reduced cell growth and metabolism. Horticulture Research, 4, 17009. DOI: 10.1038/hortres.2017.9
15. A.S. Nurtaza, D.A. Dyusembekova, A.A. Kakimzhanova (2022) Optimizatsiya protokola srednesrochnogo khraneniya ischezayushhego vida Malus niedzvetzkyana [Optimization of the medium-term storage protocol for the endangered species Malus niedzwetzkyana]. VESTNIK ENU imeni L.N. Gumileva. Seriya Biologicheskie nauki, № 2(139) 2022, 107-122 DOI: 10.32523/2616-7034-2022-139-2-107-122 [in Russian].
16. Rakhimbaev I.R., Dzhumasheva D.K., Nurmukhambetova G.A. (1985).Vegetativnoe mikrorazmnozhenie rastenij [Vegetative micropropagation of plants]. Alma – Ata: Nauka; 112 [in Russian].
17. S.G. Dolgikh, B.ZH. Kabylbekova (2023). Perspektivy proizvodstva sertifitsirovannogo posadochnogo materiala plodovykh kul'tur v Kazakhstane [Prospects for the production of certified planting material for fruit crops in Kazakhstan]. Іzdenіster, Nәtizheler –Issledovaniya, Rezul'taty. №2(98), ISSN 2304-3334; 133-143. DOI: 10.37884/2-2023/13 [in Russian].

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ГЕНЕТИКАЛЫҚ ШЫҒУ ТЕГІ ӘРТҮРЛІ АЛМА ЭКСПЛАНТТАРЫН БАСТАПҚЫ ІN VITRO ҚОРЕКТІК ОРТАСЫНА ЕНГІЗУДІ ОҢТАЙЛАНДЫРУ. Izdenister natigeler. 2 (106) (Jun. 2025), 383–391. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2025/38.

(1)ГЕНЕТИКАЛЫҚ ШЫҒУ ТЕГІ ӘРТҮРЛІ АЛМА ЭКСПЛАНТТАРЫН БАСТАПҚЫ ІN VITRO ҚОРЕКТІК ОРТАСЫНА ЕНГІЗУДІ ОҢТАЙЛАНДЫРУ. Izdenister natigeler 2025, No. 2 (106), 383-391. https://doi.org/10.37884/2-2025/38.

ГЕНЕТИКАЛЫҚ ШЫҒУ ТЕГІ ӘРТҮРЛІ АЛМА ЭКСПЛАНТТАРЫН БАСТАПҚЫ ІN VITRO ҚОРЕКТІК ОРТАСЫНА ЕНГІЗУДІ ОҢТАЙЛАНДЫРУ. (2025). Izdenister Natigeler, 2 (106), 383-391. https://doi.org/10.37884/2-2025/38

ГЕНЕТИКАЛЫҚ ШЫҒУ ТЕГІ ӘРТҮРЛІ АЛМА ЭКСПЛАНТТАРЫН БАСТАПҚЫ ІN VITRO ҚОРЕКТІК ОРТАСЫНА ЕНГІЗУДІ ОҢТАЙЛАНДЫРУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (106), p. 383–391, 2025. DOI: 10.37884/2-2025/38. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/956. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ГЕНЕТИКАЛЫҚ ШЫҒУ ТЕГІ ӘРТҮРЛІ АЛМА ЭКСПЛАНТТАРЫН БАСТАПҚЫ ІN VITRO ҚОРЕКТІК ОРТАСЫНА ЕНГІЗУДІ ОҢТАЙЛАНДЫРУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 2 (106) (June): 383-91. https://doi.org/10.37884/2-2025/38.

“ГЕНЕТИКАЛЫҚ ШЫҒУ ТЕГІ ӘРТҮРЛІ АЛМА ЭКСПЛАНТТАРЫН БАСТАПҚЫ ІN VITRO ҚОРЕКТІК ОРТАСЫНА ЕНГІЗУДІ ОҢТАЙЛАНДЫРУ” (2025) Izdenister natigeler, (2 (106), pp. 383–391. doi:10.37884/2-2025/38.

[1]“ГЕНЕТИКАЛЫҚ ШЫҒУ ТЕГІ ӘРТҮРЛІ АЛМА ЭКСПЛАНТТАРЫН БАСТАПҚЫ ІN VITRO ҚОРЕКТІК ОРТАСЫНА ЕНГІЗУДІ ОҢТАЙЛАНДЫРУ”, Izdenister natigeler, no. 2 (106), pp. 383–391, Jun. 2025, doi: 10.37884/2-2025/38.

“ГЕНЕТИКАЛЫҚ ШЫҒУ ТЕГІ ӘРТҮРЛІ АЛМА ЭКСПЛАНТТАРЫН БАСТАПҚЫ ІN VITRO ҚОРЕКТІК ОРТАСЫНА ЕНГІЗУДІ ОҢТАЙЛАНДЫРУ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (106), June 2025, pp. 383-91, https://doi.org/10.37884/2-2025/38.

“ГЕНЕТИКАЛЫҚ ШЫҒУ ТЕГІ ӘРТҮРЛІ АЛМА ЭКСПЛАНТТАРЫН БАСТАПҚЫ ІN VITRO ҚОРЕКТІК ОРТАСЫНА ЕНГІЗУДІ ОҢТАЙЛАНДЫРУ”. Izdenister natigeler, no. 2 (106) (June 30, 2025): 383–391. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/956.

1.ГЕНЕТИКАЛЫҚ ШЫҒУ ТЕГІ ӘРТҮРЛІ АЛМА ЭКСПЛАНТТАРЫН БАСТАПҚЫ ІN VITRO ҚОРЕКТІК ОРТАСЫНА ЕНГІЗУДІ ОҢТАЙЛАНДЫРУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];(2 (106):383-91. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/956

1.ГЕНЕТИКАЛЫҚ ШЫҒУ ТЕГІ ӘРТҮРЛІ АЛМА ЭКСПЛАНТТАРЫН БАСТАПҚЫ ІN VITRO ҚОРЕКТІК ОРТАСЫНА ЕНГІЗУДІ ОҢТАЙЛАНДЫРУ. Izdenister natigeler. 2025;(2 (106):383-391. doi:10.37884/2-2025/38

[1] 1. A. M. Nosov (2011). Molekulyarno-geneticheskie i biokhimicheskie metody v sovremennoj biologii rastenij [Molecular genetic and biochemical methods in modern plant biology] M.: BIONOM; 386–403 [in Russian].

[2] 2. Rakhatkyzy, A., Yerbolova , L., Aubakirova , K., Bakytzhanova , Z., & Galiakparov , N. (2024). Microclonal propagation of the clonal rootstock M9. Izdenister Natigeler, №4(104). https://doi.org/10.37884/4-104-2024

[3] 3. Janick J. (2003). Horticultural reviews: wild apple and fruit trees of central Asia . John Wiley & Sons. –– Vol. 29; 33-97

[4] 4. Bajtulin I.O. (2008). K probleme sokhraneniya khozyajstvenno-tsennykh redkikh vidov rastenij [On the problem of preserving economically valuable rare plant species]. Izvestiya NAN RK. Seriya biologicheskaya i meditsinskaya. T. 1; 3-7 [in Russian].

[5] 5. N.V. Bondarenko, I.YA. Polyakov, A.A. Strelkov (1969). Vrednye nematody, kleshhi, gryzuny [Harmful nematodes, mites, rodents] ucheb. posobie. – L.: Kolos; 114 [in Russian].

[6] 6. Tahtamouni R.W., Shibli R.A., Al-Abdallat A.M., Al-Qudah T.S., Younis L., Al-Baba H., AlRuwaiei H. (2015). In vitro conservation and cryopreservation of medicinal and aromatic plants: a review. Jordan Journal of Agricultural Sciences. Vol. 11(1); 147-167.

[7] 7. Yerbolova L. S., Akbota Rakhatkyzy, Aubakirova K.P., Bakytzhanova Zh. N., Kryldakov R.V., Galiakparov N. N. (2024). Enhancing Clonal Micropropagation of Zarya Alatau Apple. HortTechnology Volume 34: Issue 5. October, 34(5); 613-617. https://doi.org/10.21273/HORTTECH05464-24

[8] 8. Aubakirova K.P., Bakytzhanova ZH.N., Erbolova L.S., Rakhatқyzy A., Galiakparov N.N. (2024). Uluchshennyj metod vydeleniya RNK dlya molekulyarnoj diagnostiki virusov plodovo-yagodnykh kul'tur [Improved RNA extraction method for molecular diagnostics of fruit and berry viruses]. KazNAIU, ZHurnal «Issledovaniya, rezul'taty» №3(103); 108-114. https://doi.org/10.37884/3-2024/12 [in Russian].

[9] 9. Kviklys, D., et al. (2021). The Influence of Rootstock and High-Density Planting on Apple cv. Auksis Fruit Quality. Plants, 10(6), 1253. DOI: 10.3390/plants10061253

[10] 10. Zhang, Q., et al. (2024). Near-gapless and haplotype-resolved apple genomes provide insights into the genetic basis of rootstock-induced dwarfing. Nature Genetics.

[11] 11. Yarılgaç, T., et al. (2023). Phenological, morphological and yield characteristics of apple cultivars grown on different clonal rootstocks in Ordu ecology. Harran Journal of Agricultural and Food Science, 27(3), 325–332. https://doi.org/10.29050/harranziraat.1294315

[12] 12. Kassymova, A., et al. (2023). Evaluation of Fire Blight Resistance of Eleven Apple Rootstocks Grown in Kazakhstani Fields. Applied Sciences, 13(20), 11530. DOI//: 10.3390/app132011530

[13] 13. Fazio, G., et al. (2008). Genetic Markers Linked to the Dwarfing Trait of Apple Rootstock ‘Malling 9’. Journal of the American Society for Horticultural Science, 133(1), 100–106. DOI: 10.21273/JASHS.133.1.100

[14] 14. Atkinson, C.J., et al. (2017). Apple dwarfing rootstocks exhibit an imbalance in carbohydrate allocation and reduced cell growth and metabolism. Horticulture Research, 4, 17009. DOI: 10.1038/hortres.2017.9

[15] 15. A.S. Nurtaza, D.A. Dyusembekova, A.A. Kakimzhanova (2022) Optimizatsiya protokola srednesrochnogo khraneniya ischezayushhego vida Malus niedzvetzkyana [Optimization of the medium-term storage protocol for the endangered species Malus niedzwetzkyana]. VESTNIK ENU imeni L.N. Gumileva. Seriya Biologicheskie nauki, № 2(139) 2022, 107-122 DOI: 10.32523/2616-7034-2022-139-2-107-122 [in Russian].

[16] 16. Rakhimbaev I.R., Dzhumasheva D.K., Nurmukhambetova G.A. (1985).Vegetativnoe mikrorazmnozhenie rastenij [Vegetative micropropagation of plants]. Alma – Ata: Nauka; 112 [in Russian].

[17] 17. S.G. Dolgikh, B.ZH. Kabylbekova (2023). Perspektivy proizvodstva sertifitsirovannogo posadochnogo materiala plodovykh kul'tur v Kazakhstane [Prospects for the production of certified planting material for fruit crops in Kazakhstan]. Іzdenіster, Nәtizheler –Issledovaniya, Rezul'taty. №2(98), ISSN 2304-3334; 133-143. DOI: 10.37884/2-2023/13 [in Russian].