РАЗРАБОТКА МОДЕЛИ СОРТА ГРЕЧИХИ ДЛЯ УСЛОВИЙ СТЕПНОЙ ЗОНЫ КАЗАХСТАНА

Вера Волобаева; Владимир Коберницкий

doi:10.37884/2-2025/29

Аңдатпа

Қарақұмықтың өнімділігін шектейтін ауа-райының көпжылдық метеодеректеріне және онымен байланысты факторларға жүргізілген талдау Ақмола облысының жағдайлары үшін сорттың теориялық моделін құрудың негізгі тәсілдерін тұжырымдауға мүмкіндік берді. Қарақұмық мәдениетінің қолда бар генофондын зерттеуге және осы негізде модельдік сорттарды құруға негізделген. Өнімділік пен сапа параметрлеріне, сондай-ақ қатаң континенттік климат жағдайында қолданылатын агротехнологиялардың ерекшеліктеріне көпжылдық бағалау жүргізілді. Қолданыстағы сорттарды жақсартуды қажет ететін ең маңызды белгілер анықталды. Қысқа вегетациялық кезеңде астықтың ерте жетілуі және достық пісуі мәселесі ерекше маңызға ие. Мәдениеттің шектеулі тармақталу қасиеті маңызды белгі болып табылады. Модельді жобалаудағы негізгі бағыттардың бірі ірі дәнді және төмен пленкалы формаларды құру болады, бұл өңдеу кезінде ядро шығымдылығын едәуір арттыруға мүмкіндік береді. Сапа параметрлерінің ішінде дәннің табиғаты, жемістердің туралануы, ботқаның аспаздық бағасы ірі дәнді және пленкамен қатар ерекшеленеді. Технологиялық көрсеткіштердің қосындысы астықтың туралануымен, мөлшерімен, қайнау коэффициентімен және жалпы аспаздық бағалаумен анықталады. Жүйеленген мәліметтер негізінде сорт моделі ұсынылады. Қарақұмықтың жаңа сортының техникалық деңгейінің картасы келесі параметрлерді қамтиды: астық өнімділігі, 1000 дәннің массасы, өсімдіктің биіктігі, вегетациялық кезеңнің ұзақтығы, тұруға және төгілуге төзімділік, пленка және суыққа төзімділік.

қарақұмық модель әртүрлілік үлгі ерте жетілу өнімділік астық сапасы

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. A. Ahmed, N. Khalid, A. Ahmad, N.A. Abbasi, M.S.Z. Latif and M.A. Randhawa. Phytochemicals and biofunctional properties of buckwheat: a review. / The journal of Agricultural Science. Volume 152, Issue 3, June 2014, pp.349-369. https://doi.org/10.1017/S0021859613000166
2. Sabreena Bhat, Muslima Nazir, Showkat A.Zargar, Samiullah Naik, Waseem Ali Dar, Bilal A. Bhat, Reetika Mahajan, Bashir Ahmad Ganai, Parvaze A. Sofi, Sajad Majeed Zargar. In-depth morphological assessment revealed significant genetic variability in common buckwheat (Fagopyrum esculentum) and tartary buckwheat (Fagopyrum tataricum) germplasm. / Plant Genetic Resources. // Volume 20. Issue 6, May 2023, pp.417-424.
3. Коберницкий В. И. Изучение продуктивности вегетативной массы гречихи на предмет использования в производстве рутина. [Текст] / В. И. Коберницкий, Т.М. Коберницкая, В. А. Волобаева, О. В. Музыка. // Научный журнал «Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты». - № 3.-2024.- С.239-247.
4. KlykovA. G., Murugova G. A., Bogdan P. M., Konovalova I. V., Timoshinova O. A., Kryuchkova N. A. Use of genetic resources in white straw and cereal crops breeding in the monsoon climate // IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. 2020. Vol. 548, is. 6. 062014. DOI: 10.1088/1755-1315/548/6/062014.
5. Селехов В.В. Методы селекции гречихи на продуктивность. [Текст] / Селехов В.В., Ивенин В.В., Борисов Н.А. // Вестник Нижегородского государственного агротехнологического университета., 2024. - № 4(44). -С.36-44.
6. Волобаева В. А. Особенности формирования ассимиляционной поверхности гречихи посевной в условиях Акмолинской области. [Текст]/ В. А. Волобаева, В. И. Коберницкий. //Научный журнал «Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты». - № 3.- 2024. –С. 167-178.
7. Бирюкова О.В. Сравнительная оценка устойчивости к осыпанию сортов гречихи различного морфотипа. [Текст] // Селекция и сорторазведение садовых культур, 2021. -№ 12 (том 8). - С.14-17.
8. Клыков А. Г. Селекция гречихи на продуктивность и устойчивость к полеганию в условиях Приморского края. [Текст] / Клыков А. Г., Муругова Г.А., Тимошинова О.А., Кузьменко Н.В.// Аграрный вестник Приморья, 2019. -№ 4 (16). -С. 9-12.
9. Котляр А.И. Потенциал ветвления растений как признак отбора и использования его в селекции гречихи. // автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата сельскохозяйственных наук// Орловский государственный аграрный университет, Брянск, 2005.
10. Магафурова Ф.Ф. Изменение продуктивности и элементов структуры растений в процессе гибридизации ветвящейся и ограниченноветвящейся форм гречихи. [Текст] / Магафурова Ф.Ф., Хуснутдинов В.В. // Известия Уфимского научного центра РАН, 2023. -№ 3. -С. 50-54.
11. Амелин А.В. Изменчивость элементов структуры урожая у растений гречихи в зависимости от сорта и погодных условий вегетации. [Текст] / Амелин А.В., Фесенко А.Н., Заикин В.В., Бойко Т.В. // Аграрный научный журнал. – 2014. − №11. – С. 3-6.
12. Тимошенко Э.В. Оценка сортов гречихи по хозяйственно-ценным признакам в условиях Амурской области. [Текст] / Тимошенко Э.В., Муратов А.А. // Известия Санкт-Петербургского государственного аграрного университета, 2018. -№ 51. -С.32-35.
13. Стабровская А.Т. Источники хозяйственно-ценных признаков в коллекции гречихи. [Текст] / Стабровская А.Т., Лужинская Н.А. // Земледелие и селекция в Белоруси, 2019. - № 55. - С. 246-253.
14. Кодочилова Н.А. Хозяйственно-биологическая оценка сортообразцов гречихи в конкурсном сортоиспытании. [Текст] // Аграрная наука, 2019. -№ 10. -С. 62-64. https://doi.org/10.32634/0869-8155-2019-332-9-62-64
15. Клыков А. Г. Формирование урожайности, технологических и биохимических качеств зерна гречихи в условиях Приморского края. [Текст] / Клыков А. Г., Тимошинова О. А.,Муругова Г.А. // Дальневосточный аграрный вестник, 2020. № 4 (56). С. 32-35.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ДАЛАЛЫҚ АЙМАҒЫНЫҢ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАРАҚҰМЫҚ СОРТЫНЫҢ МОДЕЛІН ӘЗІРЛЕУ. Izdenister natigeler. 2 (106) (Jun. 2025), 297–307. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2025/29.

(1)ҚАЗАҚСТАННЫҢ ДАЛАЛЫҚ АЙМАҒЫНЫҢ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАРАҚҰМЫҚ СОРТЫНЫҢ МОДЕЛІН ӘЗІРЛЕУ. Izdenister natigeler 2025, No. 2 (106), 297-307. https://doi.org/10.37884/2-2025/29.

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ДАЛАЛЫҚ АЙМАҒЫНЫҢ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАРАҚҰМЫҚ СОРТЫНЫҢ МОДЕЛІН ӘЗІРЛЕУ. (2025). Izdenister Natigeler, 2 (106), 297-307. https://doi.org/10.37884/2-2025/29

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ДАЛАЛЫҚ АЙМАҒЫНЫҢ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАРАҚҰМЫҚ СОРТЫНЫҢ МОДЕЛІН ӘЗІРЛЕУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (106), p. 297–307, 2025. DOI: 10.37884/2-2025/29. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/931. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ДАЛАЛЫҚ АЙМАҒЫНЫҢ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАРАҚҰМЫҚ СОРТЫНЫҢ МОДЕЛІН ӘЗІРЛЕУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 2 (106) (June): 297-307. https://doi.org/10.37884/2-2025/29.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ДАЛАЛЫҚ АЙМАҒЫНЫҢ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАРАҚҰМЫҚ СОРТЫНЫҢ МОДЕЛІН ӘЗІРЛЕУ” (2025) Izdenister natigeler, (2 (106), pp. 297–307. doi:10.37884/2-2025/29.

[1]“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ДАЛАЛЫҚ АЙМАҒЫНЫҢ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАРАҚҰМЫҚ СОРТЫНЫҢ МОДЕЛІН ӘЗІРЛЕУ”, Izdenister natigeler, no. 2 (106), pp. 297–307, Jun. 2025, doi: 10.37884/2-2025/29.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ДАЛАЛЫҚ АЙМАҒЫНЫҢ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАРАҚҰМЫҚ СОРТЫНЫҢ МОДЕЛІН ӘЗІРЛЕУ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (106), June 2025, pp. 297-0, https://doi.org/10.37884/2-2025/29.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ДАЛАЛЫҚ АЙМАҒЫНЫҢ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАРАҚҰМЫҚ СОРТЫНЫҢ МОДЕЛІН ӘЗІРЛЕУ”. Izdenister natigeler, no. 2 (106) (June 30, 2025): 297–307. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/931.

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ДАЛАЛЫҚ АЙМАҒЫНЫҢ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАРАҚҰМЫҚ СОРТЫНЫҢ МОДЕЛІН ӘЗІРЛЕУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];(2 (106):297-30. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/931

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ДАЛАЛЫҚ АЙМАҒЫНЫҢ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАРАҚҰМЫҚ СОРТЫНЫҢ МОДЕЛІН ӘЗІРЛЕУ. Izdenister natigeler. 2025;(2 (106):297-307. doi:10.37884/2-2025/29

[1] 1. A. Ahmed, N. Khalid, A. Ahmad, N.A. Abbasi, M.S.Z. Latif and M.A. Randhawa. Phytochemicals and biofunctional properties of buckwheat: a review. / The journal of Agricultural Science. Volume 152, Issue 3, June 2014, pp.349-369. https://doi.org/10.1017/S0021859613000166

[2] 2. Sabreena Bhat, Muslima Nazir, Showkat A.Zargar, Samiullah Naik, Waseem Ali Dar, Bilal A. Bhat, Reetika Mahajan, Bashir Ahmad Ganai, Parvaze A. Sofi, Sajad Majeed Zargar. In-depth morphological assessment revealed significant genetic variability in common buckwheat (Fagopyrum esculentum) and tartary buckwheat (Fagopyrum tataricum) germplasm. / Plant Genetic Resources. // Volume 20. Issue 6, May 2023, pp.417-424.

[3] 3. Коберницкий В. И. Изучение продуктивности вегетативной массы гречихи на предмет использования в производстве рутина. [Текст] / В. И. Коберницкий, Т.М. Коберницкая, В. А. Волобаева, О. В. Музыка. // Научный журнал «Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты». - № 3.-2024.- С.239-247.

[4] 4. KlykovA. G., Murugova G. A., Bogdan P. M., Konovalova I. V., Timoshinova O. A., Kryuchkova N. A. Use of genetic resources in white straw and cereal crops breeding in the monsoon climate // IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. 2020. Vol. 548, is. 6. 062014. DOI: 10.1088/1755-1315/548/6/062014.

[5] 5. Селехов В.В. Методы селекции гречихи на продуктивность. [Текст] / Селехов В.В., Ивенин В.В., Борисов Н.А. // Вестник Нижегородского государственного агротехнологического университета., 2024. - № 4(44). -С.36-44.

[6] 6. Волобаева В. А. Особенности формирования ассимиляционной поверхности гречихи посевной в условиях Акмолинской области. [Текст]/ В. А. Волобаева, В. И. Коберницкий. //Научный журнал «Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты». - № 3.- 2024. –С. 167-178.

[7] 7. Бирюкова О.В. Сравнительная оценка устойчивости к осыпанию сортов гречихи различного морфотипа. [Текст] // Селекция и сорторазведение садовых культур, 2021. -№ 12 (том 8). - С.14-17.

[8] 8. Клыков А. Г. Селекция гречихи на продуктивность и устойчивость к полеганию в условиях Приморского края. [Текст] / Клыков А. Г., Муругова Г.А., Тимошинова О.А., Кузьменко Н.В.// Аграрный вестник Приморья, 2019. -№ 4 (16). -С. 9-12.

[9] 9. Котляр А.И. Потенциал ветвления растений как признак отбора и использования его в селекции гречихи. // автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата сельскохозяйственных наук// Орловский государственный аграрный университет, Брянск, 2005.

[10] 10. Магафурова Ф.Ф. Изменение продуктивности и элементов структуры растений в процессе гибридизации ветвящейся и ограниченноветвящейся форм гречихи. [Текст] / Магафурова Ф.Ф., Хуснутдинов В.В. // Известия Уфимского научного центра РАН, 2023. -№ 3. -С. 50-54.

[11] 11. Амелин А.В. Изменчивость элементов структуры урожая у растений гречихи в зависимости от сорта и погодных условий вегетации. [Текст] / Амелин А.В., Фесенко А.Н., Заикин В.В., Бойко Т.В. // Аграрный научный журнал. – 2014. − №11. – С. 3-6.

[12] 12. Тимошенко Э.В. Оценка сортов гречихи по хозяйственно-ценным признакам в условиях Амурской области. [Текст] / Тимошенко Э.В., Муратов А.А. // Известия Санкт-Петербургского государственного аграрного университета, 2018. -№ 51. -С.32-35.

[13] 13. Стабровская А.Т. Источники хозяйственно-ценных признаков в коллекции гречихи. [Текст] / Стабровская А.Т., Лужинская Н.А. // Земледелие и селекция в Белоруси, 2019. - № 55. - С. 246-253.

[14] 14. Кодочилова Н.А. Хозяйственно-биологическая оценка сортообразцов гречихи в конкурсном сортоиспытании. [Текст] // Аграрная наука, 2019. -№ 10. -С. 62-64. https://doi.org/10.32634/0869-8155-2019-332-9-62-64

[15] 15. Клыков А. Г. Формирование урожайности, технологических и биохимических качеств зерна гречихи в условиях Приморского края. [Текст] / Клыков А. Г., Тимошинова О. А.,Муругова Г.А. // Дальневосточный аграрный вестник, 2020. № 4 (56). С. 32-35.