АТЫРАУ ОБЛЫСЫ МАҚАТ АУДАНЫНДАҒЫ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ТЕХНОГЕНДІК ЛАСТАНУЫ МЕН ТҰЗДАНУЫН ТАЛДАУ

Ырысжан Жакыпбек; Медеу Калыбеков; Мұрат Тоқтар; Серик Турсбеков; Төлеужан Нурпеисова

doi:10.37884/2-2025/13

Аңдатпа

Қоршаған ортаның ластануы адам өмірінде және экожүйеде көбірек орын алуда. Мұнда қазба отынды пайдаланудан, тау-кен өндірісін дамытудан, қалдықтарды жағудан, өнеркәсіптік ағынды сулары төгілуден су, топырақ және ауа сияқты табиғи ресурстар ластануда. Қазіргі уақытта ауыр металдар улылығымен, атмосферада ұзақ өмір сүруімен және биоаккумуляция арқылы адам ағзасында жиналу қабілетімен қоршаған ортаны ластаушы көздердің негізгісі болып отыр. Сондықтан негізгі ластаушы факторларды анықтау мен қадағалау өте маңызды мәселе ретінде қарасырылуда.

Мақала Атырау облысы Мақат ауданынадағы мұнай – газ игерудегі ластаушы заттардың құрамын зерттеу, топырақтағы мұнай қалдықтарының таралуын зерханалық талдау және экожүйеге әсерін бағалау мақсатында қарастырылды. Сонымен қатар мұндағы мұнай қалдықтарымен, соның ішінде әртүрлі көмірсутектермен, ауыр металдармен және басқа химиялық қосылыстармен ластанған, тұзданған топырақты қалпына келтіру мен жақсарту әдістерін әзірлеу мақсатында жүргізілді.

Аумақтағы зерттелген нүктелердегі топырақтар ауыр металдардың ішінде қорғасынмен (Pb) ластанғанын көрсетті, оның құрамы барлық тереңдікте 4 есе шекті рұқсат етілген концентрациядан асатындығы дәлелденді. Сондымен қатар батпақ тұзданудың жоғары деңгейімен сипатталынды, ал тұздардың кальций-натрий мен сульфатты-хлоридті түрінің басым болып, топырақ жоғары карбонатты екендігі анықталды.

Атырау Мақат ауыр металл қоршаған орта топырақ мұнай мониторинг

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Delshab H., Farshchi P., Keshavarzi B. (2016). Geochemical distribution, fractionation and contamination assessment of heavy metals in marine sediments of the Asaluyeh port, Persian Gulf. Mar. Pollut. Bull. 115 (1–2), 401–411. doi:10.1016/ j.marpolbul.2016.11.033
2. R. Zhakypbek, B.D.Kossalbayev, A.M. Belkozhayev, Toktar Murat, S.Tursbekov, E. Abdalimov, P.Pashkovskiy, V. Kreslavski, V. Kuznetsov and S.I. Allakhverdiev. Reducing Heavy Metal Contamination in Soil and Water Using Phytoremediation. Plants 2024, 13(11), 1534. https://www.mdpi.com/2223-7747/13/11/1534.
3. Punia P., Bharti M. K., Dhar R., Thakur P., Thakur A. (2022). Recent advances in detection and removal of heavy metals from contaminated water. ChemBioEng Rev. doi:10.1002/cben.202100053
4. Briffa J., Sinagra E., Blundell R. (2020). Heavy metal pollution in the environment and their toxicological effects on humans. Heliyon 6, e04691. doi:10. 1016/j.heliyon.2020.e04691
5. Ma C. Y., Cai D. J., Yan, H. Soil Cd pollution and research progress of treatment techniques. Henan Chem. Ind. 30(16), 17–22 (2013).
6. Jaishankar M., Tseten T., Anbalagan N., Mathew B. B., Beeregowda K. N. (2014). Toxicity, mechanism and health effects of some heavy metals. Interdiscip. Toxicol. 7, 60–72. doi:10.2478/intox-2014-0009
7. 2021 жылғы Қазақстан Республикасы жерлерінің жай күйі мен пайдаланылуы туралы жиынтық талдамалық есеп
8. A.N.Zhildikbaeva, A.K.Zhyrgalova, A.G.Bauhan, G.S.Aitkhozhaeva. Review of degraded lands in the republic of Kazakhstan // Исследования, результаты. - 2023. - № 3 (99). – С.319-326. DOI: https://doi.org/10.37884/3-2023/32
9. M. Kunarbekova, Y. Yeszhan, S. Zharylkan, M. Alipuly, U. Zhantikeyev, A. Beisebayeva, K. Kudaibergenov, K. Rysbekov, Z. Toktarbay, S. Azat, The State of the Art of the Mining and Metallurgical Industry in Kazakhstan and Future Perspectives: A Systematic Review. ES Materials & Manufacturing, 2024, doi:10.30919/esmm1219
10. Ы. Жакыпбек, Е.Е. Әбдәлімов, М. Тоқтар, М.Е. Бектаев. Кен орындарын игерудегі жер ресурстарының бұзылуын талдау және мониторингтеу. Горный журнал Казахстана. – 2024. №8. С.28-33. ISSN: 2227 – 4766.
11. 7. Loayza N, Rigolini J. The local impact of mining on poverty and inequality: evidence from the commodity boom in Peru. World Dev. 2016;84:219–34. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2016.03.005
12. Haddaway, N.R., Cooke, S.J., Lesser, P., Macura, B., Nilsson, N.E., Taylor, J.J., Kaisa, Raito, 2019. Evidence of the impact of mental mining and the effectiveness of mining mitigation measures on social-ecological systems in Artic and Arboreal regions; a systematic map protocol. Environ. Evid. 8, 9. https://doi.org/10.1186/ s13750-019-0152-8, 2019.
13. Mitchell, C.J., O’Neill, K., 2017. The Sherriff Creek Wildlife Sanctuary: further evidence of mine-site repurposing and economic transition in northern Ontario. Extr Ind Soc 2017 (4), 24–35. DOI: 10.1016/j.exis.2016.11.007
14. Z. Li, Z. Ma, T. J. van der Kuijp, Z. Yuan, L. Huang, A review of soil heavy metal pollution from mines in China: Pollution and health risk assessment, Science of the Total Environment, 2014, 468, 843-853, doi: 10.1016/j.scitotenv.2013.08.090.
15. K. Ravindra, P. Rattan, S. Mor, A. K. Aggarwal, General health risks due to environmental pollution: A review, Ecotoxicology and Environmental Safety, 2015, 112, 247-259, doi: 10.1016/j.ecoenv.2014.10.021.
16. К.К. Ануарбеков, Г.М. Куватова, А.Е. Алдиярова. Тұзданған топырақтардың физикалық жағдайына баға беру және суармалы егіншілікте дұрыс пайдалану // Исследования, результаты. - 2023. - № 3 (99). – С.308-319.DOI: https://doi.org/10.37884/3-2023/31
17. Jain R, Cui Z, Domen J. Environmental impacts of mining. In: Jain R, Cui Z, Domen J, editors. Environmental impact of mining and mineral processing: management, monitoring, and auditing strategies. Amsterdam: Elsevier; 2016. p. 53–157. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-804040-9.00004-8
18. Festin, S.E., Tigabu, M., Chileshe, N.M., Syampungani, S., Oden, P.C., 2018. Progresses in the restoration of the post-mined landscape in Africa. J. For. Res. 2019. 30 (2), 381–396. https://doi.org/10.1007/s11676-018-0621-x.
19. Н.Т. Алиева, С.К. Ибрагимов, Р.И. Мамедова, С.Я. Ибадова, К.С. Абдуллаева. Засоленные почвы прикаспийской низменности и пути их экологического восстановления // Исследования, результаты. - 2023. - № 2 (98). – С.69-82.DOI: https://doi.org/10.37884/2-2023/07

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. АТЫРАУ ОБЛЫСЫ МАҚАТ АУДАНЫНДАҒЫ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ТЕХНОГЕНДІК ЛАСТАНУЫ МЕН ТҰЗДАНУЫН ТАЛДАУ. Izdenister natigeler. 2 (106) (Jun. 2025), 132–141. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2025/13.

(1)АТЫРАУ ОБЛЫСЫ МАҚАТ АУДАНЫНДАҒЫ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ТЕХНОГЕНДІК ЛАСТАНУЫ МЕН ТҰЗДАНУЫН ТАЛДАУ. Izdenister natigeler 2025, No. 2 (106), 132-141. https://doi.org/10.37884/2-2025/13.

АТЫРАУ ОБЛЫСЫ МАҚАТ АУДАНЫНДАҒЫ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ТЕХНОГЕНДІК ЛАСТАНУЫ МЕН ТҰЗДАНУЫН ТАЛДАУ. (2025). Izdenister Natigeler, 2 (106), 132-141. https://doi.org/10.37884/2-2025/13

АТЫРАУ ОБЛЫСЫ МАҚАТ АУДАНЫНДАҒЫ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ТЕХНОГЕНДІК ЛАСТАНУЫ МЕН ТҰЗДАНУЫН ТАЛДАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (106), p. 132–141, 2025. DOI: 10.37884/2-2025/13. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/889. Acesso em: 15 sep. 2026.

“АТЫРАУ ОБЛЫСЫ МАҚАТ АУДАНЫНДАҒЫ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ТЕХНОГЕНДІК ЛАСТАНУЫ МЕН ТҰЗДАНУЫН ТАЛДАУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 2 (106) (June): 132-41. https://doi.org/10.37884/2-2025/13.

“АТЫРАУ ОБЛЫСЫ МАҚАТ АУДАНЫНДАҒЫ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ТЕХНОГЕНДІК ЛАСТАНУЫ МЕН ТҰЗДАНУЫН ТАЛДАУ” (2025) Izdenister natigeler, (2 (106), pp. 132–141. doi:10.37884/2-2025/13.

[1]“АТЫРАУ ОБЛЫСЫ МАҚАТ АУДАНЫНДАҒЫ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ТЕХНОГЕНДІК ЛАСТАНУЫ МЕН ТҰЗДАНУЫН ТАЛДАУ”, Izdenister natigeler, no. 2 (106), pp. 132–141, Jun. 2025, doi: 10.37884/2-2025/13.

“АТЫРАУ ОБЛЫСЫ МАҚАТ АУДАНЫНДАҒЫ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ТЕХНОГЕНДІК ЛАСТАНУЫ МЕН ТҰЗДАНУЫН ТАЛДАУ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (106), June 2025, pp. 132-41, https://doi.org/10.37884/2-2025/13.

“АТЫРАУ ОБЛЫСЫ МАҚАТ АУДАНЫНДАҒЫ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ТЕХНОГЕНДІК ЛАСТАНУЫ МЕН ТҰЗДАНУЫН ТАЛДАУ”. Izdenister natigeler, no. 2 (106) (June 30, 2025): 132–141. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/889.

1.АТЫРАУ ОБЛЫСЫ МАҚАТ АУДАНЫНДАҒЫ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ТЕХНОГЕНДІК ЛАСТАНУЫ МЕН ТҰЗДАНУЫН ТАЛДАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];(2 (106):132-41. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/889

1.АТЫРАУ ОБЛЫСЫ МАҚАТ АУДАНЫНДАҒЫ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІҢ ТЕХНОГЕНДІК ЛАСТАНУЫ МЕН ТҰЗДАНУЫН ТАЛДАУ. Izdenister natigeler. 2025;(2 (106):132-141. doi:10.37884/2-2025/13

[1] 1. Delshab H., Farshchi P., Keshavarzi B. (2016). Geochemical distribution, fractionation and contamination assessment of heavy metals in marine sediments of the Asaluyeh port, Persian Gulf. Mar. Pollut. Bull. 115 (1–2), 401–411. doi:10.1016/ j.marpolbul.2016.11.033

[2] 2. R. Zhakypbek, B.D.Kossalbayev, A.M. Belkozhayev, Toktar Murat, S.Tursbekov, E. Abdalimov, P.Pashkovskiy, V. Kreslavski, V. Kuznetsov and S.I. Allakhverdiev. Reducing Heavy Metal Contamination in Soil and Water Using Phytoremediation. Plants 2024, 13(11), 1534. https://www.mdpi.com/2223-7747/13/11/1534.

[3] 3. Punia P., Bharti M. K., Dhar R., Thakur P., Thakur A. (2022). Recent advances in detection and removal of heavy metals from contaminated water. ChemBioEng Rev. doi:10.1002/cben.202100053

[4] 4. Briffa J., Sinagra E., Blundell R. (2020). Heavy metal pollution in the environment and their toxicological effects on humans. Heliyon 6, e04691. doi:10. 1016/j.heliyon.2020.e04691

[5] 5. Ma C. Y., Cai D. J., Yan, H. Soil Cd pollution and research progress of treatment techniques. Henan Chem. Ind. 30(16), 17–22 (2013).

[6] 6. Jaishankar M., Tseten T., Anbalagan N., Mathew B. B., Beeregowda K. N. (2014). Toxicity, mechanism and health effects of some heavy metals. Interdiscip. Toxicol. 7, 60–72. doi:10.2478/intox-2014-0009

[7] 7. 2021 жылғы Қазақстан Республикасы жерлерінің жай күйі мен пайдаланылуы туралы жиынтық талдамалық есеп

[8] 8. A.N.Zhildikbaeva, A.K.Zhyrgalova, A.G.Bauhan, G.S.Aitkhozhaeva. Review of degraded lands in the republic of Kazakhstan // Исследования, результаты. - 2023. - № 3 (99). – С.319-326. DOI: https://doi.org/10.37884/3-2023/32

[9] 9. M. Kunarbekova, Y. Yeszhan, S. Zharylkan, M. Alipuly, U. Zhantikeyev, A. Beisebayeva, K. Kudaibergenov, K. Rysbekov, Z. Toktarbay, S. Azat, The State of the Art of the Mining and Metallurgical Industry in Kazakhstan and Future Perspectives: A Systematic Review. ES Materials & Manufacturing, 2024, doi:10.30919/esmm1219

[10] 10. Ы. Жакыпбек, Е.Е. Әбдәлімов, М. Тоқтар, М.Е. Бектаев. Кен орындарын игерудегі жер ресурстарының бұзылуын талдау және мониторингтеу. Горный журнал Казахстана. – 2024. №8. С.28-33. ISSN: 2227 – 4766.

[11] 11. 7. Loayza N, Rigolini J. The local impact of mining on poverty and inequality: evidence from the commodity boom in Peru. World Dev. 2016;84:219–34. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2016.03.005

[12] 12. Haddaway, N.R., Cooke, S.J., Lesser, P., Macura, B., Nilsson, N.E., Taylor, J.J., Kaisa, Raito, 2019. Evidence of the impact of mental mining and the effectiveness of mining mitigation measures on social-ecological systems in Artic and Arboreal regions; a systematic map protocol. Environ. Evid. 8, 9. https://doi.org/10.1186/ s13750-019-0152-8, 2019.

[13] 13. Mitchell, C.J., O’Neill, K., 2017. The Sherriff Creek Wildlife Sanctuary: further evidence of mine-site repurposing and economic transition in northern Ontario. Extr Ind Soc 2017 (4), 24–35. DOI: 10.1016/j.exis.2016.11.007

[14] 14. Z. Li, Z. Ma, T. J. van der Kuijp, Z. Yuan, L. Huang, A review of soil heavy metal pollution from mines in China: Pollution and health risk assessment, Science of the Total Environment, 2014, 468, 843-853, doi: 10.1016/j.scitotenv.2013.08.090.

[15] 15. K. Ravindra, P. Rattan, S. Mor, A. K. Aggarwal, General health risks due to environmental pollution: A review, Ecotoxicology and Environmental Safety, 2015, 112, 247-259, doi: 10.1016/j.ecoenv.2014.10.021.

[16] 16. К.К. Ануарбеков, Г.М. Куватова, А.Е. Алдиярова. Тұзданған топырақтардың физикалық жағдайына баға беру және суармалы егіншілікте дұрыс пайдалану // Исследования, результаты. - 2023. - № 3 (99). – С.308-319.DOI: https://doi.org/10.37884/3-2023/31

[17] 17. Jain R, Cui Z, Domen J. Environmental impacts of mining. In: Jain R, Cui Z, Domen J, editors. Environmental impact of mining and mineral processing: management, monitoring, and auditing strategies. Amsterdam: Elsevier; 2016. p. 53–157. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-804040-9.00004-8

[18] 18. Festin, S.E., Tigabu, M., Chileshe, N.M., Syampungani, S., Oden, P.C., 2018. Progresses in the restoration of the post-mined landscape in Africa. J. For. Res. 2019. 30 (2), 381–396. https://doi.org/10.1007/s11676-018-0621-x.

[19] 19. Н.Т. Алиева, С.К. Ибрагимов, Р.И. Мамедова, С.Я. Ибадова, К.С. Абдуллаева. Засоленные почвы прикаспийской низменности и пути их экологического восстановления // Исследования, результаты. - 2023. - № 2 (98). – С.69-82.DOI: https://doi.org/10.37884/2-2023/07