Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

ЦЕОЛИТТІК ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ КӨКӨНІС ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІК ПЕН САПАСЫН АРТТЫРУДАҒЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ

Турсунай Василина 1 , Гульсун Баядилова 1 , Бағлан Махамедова 1 , Динара Сейдазимова 1 , Айгуль Жаппарова 1 , Джансулу Есенбаева 1

1 «Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті» КЕАҚ

doi.org/10.37884/2-2025/11 Бет. 112-121 Қабылданды 01.04.2025 Жарияланды 30.06.2025

Аңдатпа

Мақалада көкөніс дақылдарының өнімділігін арттырумен қатар, қоршаған ортаға түсетін жүктемені азайту мақсатында табиғи цеолитті, атап айтқанда, Шанқанай (Қазақстан) кен орнының клиноптилолитін модифицирленген тыңайтқыштар негізі ретінде қолдану мүмкіндіктері қарастырылады. Вегетациялық тәжірибе барысында күңгірт қара-қоңыр топырақта цеолит пен модифицирленген цеолит тыңайтқышының (МЦТ) қызанақ пен ас қызылшасының өсуі, өнімділігі және сапасына оң әсері анықталды. Қызанақта цеолит өркен ұзындығын 48 см-ге, жеміс массасын 64 г-ға дейін, жапырақ бетінің ауданын 28,9 см²-ге дейін арттырды. МЦТ жапырақ бетінің ең жоғары ауданын (32,1 см²), құрғақ заттардың (5,9%) және қанттың (3,75%) жоғары мөлшерін, сондай-ақ нитраттардың төмен деңгейін (89 мг/кг) қамтамасыз етті. Ас қызылшасында МЦТ қолдану кезінде тамыржемістің массасы 342 г-ға, қант мөлшері 8,4%-ға жетіп, нитраттар 224 мг/кг-ға дейін төмендеді. Цеолит пен МЦТ өсімдіктердегі ауыр металдардың мөлшерін азайтуға ықпал етті. Цеолит қоректік заттардың шайылуын баяулатып, тыңайтқыштардың әсер ету мерзімін ұзартуға және өсімдіктердің стрестік факторларға төзімділігін арттыруға ықпал етеді. Модифицирленген цеолит тыңайтқышын қолдану ең жоғары синергетикалық әсер көрсетіп, дақылдарды оңтайлы қоректендіру мен өнімнің экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етті.

цеолит аммофос қызанақ ас қызылшасы өсімдік биомассасы сапалық көрсеткіштер нитраттар ауыр металдар

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1 Батькаев Ж.Я. Экологически безопасная система удобрения хлопчатника на юге Казахстан. В кн.: Проблемы экологии АПК и охрана окружающей среды / Алматы: Рауан, 1997. – С. 162.
  2. 2 Seitkali N., Toganbay A.N., Karaeva K.O., Vassilina T.K., Shibikeeva A.M. Bioremediation of oil-contaminated soils using schungite // Исследования, результаты, №2 (86), 2020. - С.280-288 https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/issue/view/4/2
  3. 3 Suleimenova, N., Kalykov, D., Makhamedova, B., Oshakbaieva, Z. & Abildayev, Y. A Resource Conservation Technology for Adapting Argroecosystems to the New Natural Conditions of a Warming Climate in South-Eastern Kazakhstan / OnLine Journal of Biological Sciences, 21(2), 376-387. https://doi.org/10.3844/ojbsci.2021.376.387
  4. 3 Сапаров А.С. Состояние и перспективы развития почвенной науки Казахстана, Состояние и перспективы развития почвоведения / Алматы, 2005. – С.4-5.
  5. 4 Мамбетова, М., Ергазиева, Г., Жокетаева, А. (2023). Физико-химические характеристики и сорбционные свойства природных цеолитов по диоксиду углерода // Горение и плазмохимия. – 2023. – 21(2). –С. 81–87.
  6. 5 Kaduk J.A., Faber J. Crystal structure of zeolite Y as a function of ion exchange // Rigaku J. – 1995. – 12(2):14- 34.
  7. 6 Rahul K. Suradkar, Popat P. Kadu, Ashok D. Kadlag, Anil G. Durgude, Ulhas S. Surve. Effect of zeolite application on physico-chemical properties of soil at grand growth stage and after harvest of preseasonal sugarcane grown on inceptisol // Pharma Innovation. – 2023. – 12(8):705-710.
  8. 7 Романова Г.А. Цеолиты: эффективность и применение в сельском хозяйстве / М.: ФГНУ «Росинформагротех». – 2000. – Ч. 1. – 296 с.
  9. 8 Vassilina T., Nasiyev B., Rvaidarova G., Shibikeyeva A., Salykova A., Yertayeva Z. The effects of clinoptilolite type of zeolite and synthesised zeolite-enriched fertilizer on yield parameters of Cucumber (Cucumis sativus) plant and some chemical properties in dark chestnut soil // Eurasian Journal of Soil Science. – 2023. -12(3). - C. 277–281. https://doi.org/10.18393/ejss.1284506
  10. 9 Malekian, R.; Abedi-Koupai, J.; Eslamian, S.S. Influences of clinoptilolite and surfactant-modified clinoptilolite zeolite on nitrate leaching and plant growth // J. Hazard. Mater. – 2011. – 185: 970–976.
  11. 10 Толмачева В.А., Яковлева Н.Н. Длительное использование цеолитов выгодно // Картофель и овощи, 1997. – № 5. – С. 31.
  12. 11 Ramesh K., Reddy D.D. Zeolites and their potential uses in agriculture // Advances in Agronomy, 2011. – 113:215-236.
  13. 12 Valente S., Burriesci N., Cavallaro S., Galvagno S., Zipelli C. Utilization of zeolite as soil conditioner in tomato growing // Zeolites, 1986. – 2(4):271-274.
  14. 13 Sonawane N.S. Effect of zeolite application on soil properties, yield and nutrient uptake of maize on Inceptisol. // M.Sc. thesis, Mahatma Phule Krishi Vidyapeeth, Rahuri, 2019. – P.24-32.
  15. 14 Андроникашвили Т. Г., Гамисония М. К., Кардава М. А. Влияние использования природных цеолитов в качестве удобрений на химические и физико-химические свойства подзолистых и карбонатных почв влажных субтропиков Грузии // Annals of Agrarian Science, 2006. — Т. 4. — № 1. — С. 9—14.
  16. 15 Кан В.М., Титов И.Н., Кусаинова А.А. Ресурсосберегающие биотехнологии в земледелии РК. // Мат. межд. конф. Вермикомпостированние и вермикультивирование как основа экологического земледелия в XXI веке: достижения, проблемы, перспективы. Минск, 2010. — С. 14-20.
  17. 16 Матыченков В.В., Аммосова Я.М. Влияние аморфного кремнезема на некоторые свойства дерново-подзолистых почв // Почвоведение, 1994. – № 7. – С.52-61.
  18. 17 Nonaka K., Takahashi K. A method of measuring available silicates in paddy soils // Jpn. Agric. Res., 1988. – Vol. 22. – P. 91—95.
  19. 18 van Koningsveld, H., Bennett, J.M. Zeolite Structure Determination from X-Ray Diffraction. In: Structures and Structure Determination / Baerlocher, C., Bennett, J.M., Depmeier, W., Fitch, A.N., Jobic, H., Koningsveld, H., Meier, W.M., Pfenninger, A., Terasaki, O. (Eds.). / Springer Berlin, Heidelberg, 1999. – P. 1–29.
  20. 19 Пискунов А.С. Методы агрохимических исследований / А.С. Пискунов. М.: КолосС., 2004. – 312 с.
  21. 20 Duесk Т. A. Heavy metal immission and genetic constitution of plant populations in the vicinity of two metal emission sources//Angew. Bot.,1984. – Vol. 58. – № 1. – P. 47-53.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ЦЕОЛИТТІК ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ КӨКӨНІС ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІК ПЕН САПАСЫН АРТТЫРУДАҒЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ. Izdenister natigeler. 2 (106) (Jun. 2025), 112–121. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2025/11.
(1)ЦЕОЛИТТІК ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ КӨКӨНІС ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІК ПЕН САПАСЫН АРТТЫРУДАҒЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ. Izdenister natigeler 2025, No. 2 (106), 112-121. https://doi.org/10.37884/2-2025/11.
ЦЕОЛИТТІК ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ КӨКӨНІС ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІК ПЕН САПАСЫН АРТТЫРУДАҒЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ. (2025). Izdenister Natigeler, 2 (106), 112-121. https://doi.org/10.37884/2-2025/11
ЦЕОЛИТТІК ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ КӨКӨНІС ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІК ПЕН САПАСЫН АРТТЫРУДАҒЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (106), p. 112–121, 2025. DOI: 10.37884/2-2025/11. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/879. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ЦЕОЛИТТІК ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ КӨКӨНІС ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІК ПЕН САПАСЫН АРТТЫРУДАҒЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 2 (106) (June): 112-21. https://doi.org/10.37884/2-2025/11.
“ЦЕОЛИТТІК ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ КӨКӨНІС ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІК ПЕН САПАСЫН АРТТЫРУДАҒЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ” (2025) Izdenister natigeler, (2 (106), pp. 112–121. doi:10.37884/2-2025/11.
[1]“ЦЕОЛИТТІК ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ КӨКӨНІС ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІК ПЕН САПАСЫН АРТТЫРУДАҒЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ”, Izdenister natigeler, no. 2 (106), pp. 112–121, Jun. 2025, doi: 10.37884/2-2025/11.
“ЦЕОЛИТТІК ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ КӨКӨНІС ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІК ПЕН САПАСЫН АРТТЫРУДАҒЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (106), June 2025, pp. 112-21, https://doi.org/10.37884/2-2025/11.
“ЦЕОЛИТТІК ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ КӨКӨНІС ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІК ПЕН САПАСЫН АРТТЫРУДАҒЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ”. Izdenister natigeler, no. 2 (106) (June 30, 2025): 112–121. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/879.
1.ЦЕОЛИТТІК ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ КӨКӨНІС ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІК ПЕН САПАСЫН АРТТЫРУДАҒЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];(2 (106):112-21. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/879
1.ЦЕОЛИТТІК ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ КӨКӨНІС ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІК ПЕН САПАСЫН АРТТЫРУДАҒЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ. Izdenister natigeler. 2025;(2 (106):112-121. doi:10.37884/2-2025/11