Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
СУ, ЖЕР ЖӘНЕ ОРМАН РЕСУРСТАРЫ

ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ-КЕН ӨНЕРКӘСІБІНДЕГІ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІ РЕКУЛЬТИВАЦИЯЛАУ

Аспандияр Берикбаев 1 , Тлеубек Пентаев 1 , Назымкуль Джангарашева 1 , Куаныш Жоламанов 1 , Гаухар Серікбаева 1

1 «Қазақ ұлттық аграрлық ұлттық зерттеу университеті» КЕАҚ

doi.org/10.37884/1-2025/33 Бет. 288-303 Қабылданды 27.01.2025 Жарияланды 30.03.2025

Аңдатпа

Қазақстан Республикасы экономикасының табиғатты ұтымды пайдалану қағидаттарын сақтамай табиғи-ресурстық бағыттылығы ауыл шаруашылығынан, орман шаруашылығынан, рекреациялық пайдаланудан және жердің бүлінуінен елеулі түрде алшақтап кетті. Бұзылған аумақтар мен іргелес жатқан жерлерде қоршаған ортаның сапасы мен экологиялық жағдай нашарлауда. Теріс салдар экологиялық, экономикалық және әлеуметтік аспектілерде әр онжылдықта жинақталады және одан да жойқын болады. Топырақтың ластануы өзекті мәселе болып табылады және тек республикалық ғана емес, сонымен қатар халықаралық маңызға ие. Топырақтың ластануы тізбекті реакцияны тудырады. Ол топырақтың биоәртүрлілігіне әсер етеді, топырақтың органикалық заттарының қорын және оның сүзу қабілетін төмендетеді, топырақ ылғалдылығы мен жер асты суларының ластануына әкеледі, топырақтағы қоректік заттардың балансын бұзады.

Бастапқы шикізатты өндіру бойынша жұмыстардың ауқымды көлемі,экожүйе элементтерінің параметрлері мен көрсеткіштерінің өзгеруіне және үлкен аумақты жердің бұзылуына әкелді. Бұл құбылыс шикізатты өндіру аймағындағы экожүйенің элементтеріне айтарлықтай әсер ететін және үлкен аумақтарды алып жатқан полигондар мен қалдықтарды сақтау қоймаларын ұйымдастыруда, сондай-ақ жер бетіне жақын жатқан шикізат кен орындарын игеруде және іргелес аумақтарға  тән етеді. Өнеркәсіптік заттарды өңдеу, мұнай-газ, тау-кен өнеркәсібі және басқа да салалардағы өндірістік объектілерін орналастыру және пайдалану үшін берілген жерлер жатады. Елімізде 31,6 миллиард тоннаға жуық өндірістік қалдықтар жинақталған. Жыл сайын шамамен 1 миллиард тоннадай жиналады. Бұл негізінен жасанды минералды түзілімдер (ТМҚ), оның ішінде тау жыныстары мен күлді және қоқыс (жалпы көлемнің 70%), өңдеу өнеркәсібінің қалдықтарын (жалпы көлемнің 10%) және басқа да қызметтердің (20%), Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі Экологиялық реттеу және бақылау комитетінің 2021 жылға арналған мәліметтерінде көрсетілген[1].

 

Тозған жерлер, рекультивация, техногендік ластанған жерлер, өндіріс қалдықтары, топырақтың ластануы, экожүйенің зақымдануы, түсті металлургияның қалдықтары, улы қалдықтар, техногендік минералды түзілімдер, радиациялық ластану.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. [1] Қазақстан Республикасының 2023 жылға арналған жердің жай-күйі мен пайдаланылуы туралы жиынтық талдамалық есеп. Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі. Астана, 2023 жыл
  2. [2] Булахтина, Г.К. Прием рекультивации деградированных естественных пастбищ для аридной зоны Северного Прикаспия: автореф. дис. ... канд. с.-х. наук: 06.01.02 / Булахтина Галина Константиновна. -Волгоград, 2014. - 23 с.
  3. [3] Анарбаев Е., Айтхожаева Г., Пентаев Т., Жилдикбаева А., Бегарип Г. Совершенствование критерия оценки эффективности устойчивого землепользования –. // Исследования, результаты. – 2023. – № 2 (98). – C. 362–368. – URL: https://doi.org/10.37884/2-2023/36 .
  4. [4] Есжанова Т. С., Жарников В. Б., Ильиных А. Л. Охрана земель в Республике Казахстан. Рекультивация нарушенных земель в системе устойчивого развития землепользования // Вестник СГУГиТ. – 2024. – Т. 29, № 6. – С. 120–133. – DOI 10.33764/2411-1759-2024-29-6-120-133
  5. [5] Айдарова А.А., Джангарашева Н.В., Қалиева М.С., Омарбекова А.Д., Феррух Йылдыз Деградация жағдайында жерді ұтымды пайдаланудың әдіснамалық тәсілдері // Исследования, результаты. – 2024. – № 3 (98). – C. 340–348
  6. [6] The Cement Sustainability Initiative. Ten Years of Progress – Moving on to the Next Decade. [Electronic resource]. — URL: http://csiprogress2012.org/ CSI_ProgressReport_FullReport.pdf.
  7. [7] Reclamation Planning in Hard Rock Quarries: a Guide to Good Practice. [Electronic resource] — URL: http://www.sustainableaggregates.com/ library/ docs/samp/l0126_samp_1_034.pdf.
  8. [8] Applied Ecological Services, Inc. Mine and Quarry Reclamation. [Electronic resource]. — URL:http://www.appliedeco.com/MineQuarry.cfm.
  9. [9] Batyrbek K. Yermekbayev1 , Nazymkul V. Dzhangarasheva1 , Gaukhar M. Rakhimzhanova2,* Overview of Grazing as a Land Use System in Kazakhstan EVERGREEN Joint Journal of Novel Carbon Resource Sciences & Green Asia Strategy, Vol. 10, Issue 02, pp658-666, June 2023 https://www.tj.kyushu-u.ac.jp/evergreen/contents/EG2023-10_2_content/pdf/p658-666.pdf
  10. [10] Dariga Sagandykova* , Galymzhan Ussipbayev , Elmira Khassamdinova , Ardak Omarbekova , Nazymkul Jangarashev.- Scientific Foundations of Application of New Effective Technologies in Land Surveying Studies (On the Example of Talgar District, Almaty Region) Instrumentation Mesure Métrologie Vol. 23, No. 3, June, 2024, pp. 183-191 Journal homepage: http://iieta.org/journals/i2m file:///C:/Users/%D0%A6%D0%90%D0%A3/Downloads/i2m_23.03_01.pdf
  11. [11] The Cement Sustainability Initiative. Ten Years of Progress – Moving on to the Next Decade. [Electronic resource]. — URL: http://csiprogress2012.org/ CSI_ProgressReport_FullReport.pdf.
  12. [12] Reclamation Planning in Hard Rock Quarries: a Guide to Good Practice. [Electronic resource] — URL: http://www.sustainableaggregates.com/ library/ docs/samp/l0126_samp_1_034.pdf.
  13. [13] Applied Ecological Services, Inc. Mine and Quarry Reclamation. [Electronic resource]. — URL:http://www.appliedeco.com/MineQuarry.cfm.
  14. [14] Technosols designed for rehabilitation of mining activities using mine spoils and biosolids. Ion mobility and correlations using percolation columns / M.M.Jordán, E.García-Sánchez, M.B.Almendro-Candel et al. // Catena. 2017. Vol. 148. Part 1. P. 74-80. DOI: 10.1016/j.catena.2016.02.027
  15. [15] Ten years of application of sewage sludge on tropical soil. A balance sheet on agricultural crops and environmental quality / W.Melo, D.Delarica, A.Guedes et al. // Science of the Total Environment. 2018. Vol. 643. P. 1493-1501. DOI: 10.1016/j.scitotenv.2018.06.254
  16. [16] Utilization of coal fly ash and municipal sewage sludge in agriculture and for reconstruction of soils in disturbed lands: results of case studies from Greece and China / C. D. Tsadilas, Zhenqi Hu, Yinli Bi, Thomai Nikoli // International Journal of Coal Science and Technology. 2018. Vol. 5. P. 64-69. DOI: 10.1007/s40789-018-0202-9 URL
  17. [17] Valorization of sludge from the quartz industry as soil amendment and crop production / M.Delgado, F.J.Maeso, J.V.Martín et al. // Soil and Tillage Research. 2019. №194. № 104320. DOI: 10.1016/j.still.2019.104320
  18. [18] План ликвидации отвала фосфогипса площадью 51, 32 га ТФ ТОО «Казфосфат» «Минеральные удобрения» в районе НДФЗ[Электронный ресурс].

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ-КЕН ӨНЕРКӘСІБІНДЕГІ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІ РЕКУЛЬТИВАЦИЯЛАУ. Izdenister natigeler. 1 (105) (Mar. 2025), 288–303. DOI:https://doi.org/10.37884/1-2025/33.
(1)ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ-КЕН ӨНЕРКӘСІБІНДЕГІ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІ РЕКУЛЬТИВАЦИЯЛАУ. Izdenister natigeler 2025, No. 1 (105), 288-303. https://doi.org/10.37884/1-2025/33.
ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ-КЕН ӨНЕРКӘСІБІНДЕГІ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІ РЕКУЛЬТИВАЦИЯЛАУ. (2025). Izdenister Natigeler, 1 (105), 288-303. https://doi.org/10.37884/1-2025/33
ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ-КЕН ӨНЕРКӘСІБІНДЕГІ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІ РЕКУЛЬТИВАЦИЯЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 1 (105), p. 288–303, 2025. DOI: 10.37884/1-2025/33. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/852. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ-КЕН ӨНЕРКӘСІБІНДЕГІ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІ РЕКУЛЬТИВАЦИЯЛАУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 1 (105) (March): 288-303. https://doi.org/10.37884/1-2025/33.
“ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ-КЕН ӨНЕРКӘСІБІНДЕГІ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІ РЕКУЛЬТИВАЦИЯЛАУ” (2025) Izdenister natigeler, (1 (105), pp. 288–303. doi:10.37884/1-2025/33.
[1]“ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ-КЕН ӨНЕРКӘСІБІНДЕГІ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІ РЕКУЛЬТИВАЦИЯЛАУ”, Izdenister natigeler, no. 1 (105), pp. 288–303, Mar. 2025, doi: 10.37884/1-2025/33.
“ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ-КЕН ӨНЕРКӘСІБІНДЕГІ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІ РЕКУЛЬТИВАЦИЯЛАУ”. Izdenister Natigeler, no. 1 (105), Mar. 2025, pp. 288-03, https://doi.org/10.37884/1-2025/33.
“ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ-КЕН ӨНЕРКӘСІБІНДЕГІ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІ РЕКУЛЬТИВАЦИЯЛАУ”. Izdenister natigeler, no. 1 (105) (March 30, 2025): 288–303. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/852.
1.ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ-КЕН ӨНЕРКӘСІБІНДЕГІ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІ РЕКУЛЬТИВАЦИЯЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Mar. 30 [cited 2026 Sep. 15];(1 (105):288-303. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/852
1.ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ ТАУ-КЕН ӨНЕРКӘСІБІНДЕГІ БҰЗЫЛҒАН ЖЕРЛЕРДІ РЕКУЛЬТИВАЦИЯЛАУ. Izdenister natigeler. 2025;(1 (105):288-303. doi:10.37884/1-2025/33