СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА ӨСЕТІН АМАРАНТ (AMARANTHACEAE) ТҰҚЫМДАС ӨСІМДІКТЕР РИЗОСФЕРАСЫНА ТӘН МИКРОАҒЗАЛАРДЫҢ ТҰЗҒА ТӨЗІМДІЛІГІН АНЫҚТАУ

Гулжанат Максутбекова; Айнаш Науанова; Сауле Оспанова; Эльмира Баимбетова; Аягөз Аманжолова

doi:10.37884/1-2025/23

Аңдатпа

Қазақстан аграрлы мемлекет болғандықтан аграрлық сала ауыл шаруашылығының басты саласы. Мемлекетіміз ауыл шаруашылық өнімдерінің шикізаттарымен өз елімізді қамтамасыз етіп қана қоймай, сонымен қатар көрші елдерге экспортқа шығару мүмкіндігіне ие. Сондықтан ауыл шаруашылығының тиімділігін арттыру бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі. Топырақтың тұздануы ауыл шаруашылығының өнімділігіне әсер ететін және құрғақ және жартылай құрғақ аймақтарда жерді тұрақты басқаруға елеулі кедергілер тудыратын негізгі фактор болып табылады. Экологиялық ландшафттардың алуан түрлілігімен ерекшеленетін Қазақстан өңірлері топырақтың сортаңдануына бейім, бұл ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігінің төмендеуіне және экожүйелердің жай-күйінің нашарлауына әкеледі.

Зерттеу жұмысының мақсаты Солтүстік Қазақстанның тұзды топырағынан алынған Амаранттар тұқымдасына жататын өсімдіктердің ризосферасына тән микроағзалардың тұзға төзімді штамдарын оқшаулау, іріктеу және анықтау. Зерттеу жұмыстары 2024 жылы «БИО-КАTU» ЖШС микробиология зертханасында жүргізілді.

Мақалада Солтүстік Қазақстанның Шортанды және Целиноград аудандарының тұзды топырағынан алынған Амаранттар тұқымдасына жататын өсімдіктер микрофлорасына тән микроағзаларға жасалған микробиологиялық талдау нәтижесі, сондай-ақ культуралы-морфологиялық сипаттамалары да келтірілген. Микроағзалар кешенінің сандық көрсеткіштері мен құрамы анықталып, микробиологиялық талдау нәтижесінде таза культуралар бөлініп алынды. Амаранттар тұқымдасына жататын зерттелген өсімдіктер микрофлорасы микроағзаларға бай екеніне көз жеткізілді және саңырауқұлақтар, бактериялар, актиномицеттер саны анықталды. Алынған микроағзалар 1%, 2%, 3%, 4%, 5%, 7% және 10% концентрациядағы NaCl қосылған тығыз қоректік орталарға себілді. Тұзға төзімді штамдарды таңдап алу мақсатында өскен штамдардың өлшемдері алынды. Тәжірибе нәтижесі бойынша тұзға төзімді штамдар анықталды, олар Sphingobacterium caeni 2Р, Pseudomonas aeruginosa 25Р, Halomonas meridiana 48Р, Bacillus pumilus 54Р, Paracoccus marcusii 58Р, Sphingobacterium faecium 69Р, Streptomyces europaeiscabiei 85P, Glutamicibacter halophytocola 98Р, Bacillus megaterium 106Р. Алдағы уақытта бұл штамдар өсуді ынталандыру, фунгицидтік қасиеттері бойынша зерттеліп, ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін арттырып, фитосанитарлық қауіпсіздікті қамтамасыз ететін микробиологиялық препараттарды жасау технологияларын әзірлеуде пайдаланылатын болады.

микроағза, тұзға төзімділік, Амарант тұқымдасы, штамм, қоректік орта, топырақ.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Калдыбаев С., Абилдаев Е., Алламуратов М., Отеулиев Ж., Мансурова К. Засоленные почвы Республики Казахстан и Республики Каракалпакстан (Республика Узбекистан) и пути их улучшения. //Почвоведение и агрохимия. - 2024. - №4. - С. 112-123. https://doi.org/10.51886/1999-740X_2024_4_112
2. Щерба Т.Э., Гасанов А.С. Понятие «опустынивание почв» и некоторые подходы к его трактовке. //Вестник Алтайского государственного аграрного университета. - 2008. - №10. - С. 274-279.
3. Мансурова К., Калдыбаев С., Жаманғараева А., Бектаев Н., Абай А., Кизилкая Р. Қазақстан Рубликасының дала және орманды дала аймақтарының тұзды және артық ылғалданған (батпақтанған) топырақтарының ақпараттық базасын әзірлеу. // Ізденістер,нәтижелер –Исследования, результаты. - 2024.- 2(102).
4. Nan Yan, Petra Marschner, Wenhong Cao, Changqing Zuo, Wei Qin. Influence of salinity and water content on soil microorganisms. //International Soil and Water Conservation Research. - 2015. – 3(4). - P. 316-323.
5. Yuva raj M., Subash K., Bose Ch., Elavarasi P., Tawfik E. (2021) Soil Salinity and Its Management. Soil Moisture Importance. IntechOpen, DOI: 10.5772/intechopen.93329
6. Jing Pan, Xian Xue, CuiHua Huang, QuanGang You, PingLin Guo, RuiQi Yang, FuWen Da, ZhenWei Duan, Fei Peng. Effect of salinization on soil properties and mechanisms beneficial to microorganisms in salinized soil remediation–a review. //Research in Cold and Arid Regions. - 2024. – 16 (3). - P. 121-128
7. Наумович Н.И., Алещенкова З.М., Ананьева И.Н., Сафронова Г.В. Выделение и идентификация микроорганизмов, устойчивых к засолению почв / Вес. нац. aкад. навук Беларусі. Сер. біял. навук. - 2022. – 67. - № 1. - С. 54–65. https://doi.org/10.29235/1029-8940-2022-67-1-54-65
8. Hedi N., Sadfi N., Fardeau M.L., Rebib H., Cayol J.L., Ollivier B., Boudabous A. Studies on the biodiversity of halophilic microorganisms isolated from El-Djerid Salt Lake (Tunisia) under aerobic conditions // International journal of microbiology - 2009:2009:731786. https://doi.org/10.1155/2009/731786
9. Борисова Е.А. Практикум по выполнению лабораторных работ и задач по дисциплине «Почвоведение» [Текст] / Е.А. Борисова, Е.А. Загребин. – Ижевск: Издательский центр «Удмуртский университет», 2020. – 104 с.
10. Makenova M., Nauanova A., Kassipkhan A., Kenzhegulova S., Botbayeva ZH. Influence of organic fertilizer derived from poultry manure on yield components and seed technological qualities of spring wheat. //Pakistan Journal of Botany. - 2023. - 56(2). - DOI: http://dx.doi.org/10.30848/PJB2024-2(22)
11. Геннадиева А.Н. Практикум по почвоведению. / Под ред. Геннадиева А.Н., Белякова Т.М., Богданова М.Д., Гаврилова И.П., Геннадиев А.Н., Герасимова М.И., Лычагин М.Ю. М.: Географический факультет МГУ, 2007. 68с.
12. Косицына О.А., Клепиков И.И. Роль микроорганизмов в почвообразовании. // Столыпинский вестник. - №5. – 2022. – С. 2931-2939.
13. Anees M, Qayyum A, Jamil M, Rehman FU, Abid M, Malik MS, Yunas M, Ullah K. Role of halotolerant and chitinolytic bacteria in phytoremediation of saline soil using spinach plant. // International Journal of Phytoremediation. - 2020. – 22:6. - P 653-661. DOI: https://doi.org/10.1080/15226514.2019.1707160
14. Зотеева Е.А. Ботаника: морфология и систематика растений. Екатеринбург: Уралский государственный государственный лесотехнический университет. - 2019. - 76с.
15. Bellache M., Allal Benfekih L., Torres-Pagan N., Mir R., Verdeguer M., Vicente O., Boscaiu M. Effects of Four-Week Exposure to Salt Treatments on Germination and Growth of Two Amaranthus Species. //Soil Syst. 2022. - 6. - 57. https:// doi.org/10.3390/soilsystems6030057

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА ӨСЕТІН АМАРАНТ (AMARANTHACEAE) ТҰҚЫМДАС ӨСІМДІКТЕР РИЗОСФЕРАСЫНА ТӘН МИКРОАҒЗАЛАРДЫҢ ТҰЗҒА ТӨЗІМДІЛІГІН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler. 1 (105) (Mar. 2025), 190–201. DOI:https://doi.org/10.37884/1-2025/23.

(1)СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА ӨСЕТІН АМАРАНТ (AMARANTHACEAE) ТҰҚЫМДАС ӨСІМДІКТЕР РИЗОСФЕРАСЫНА ТӘН МИКРОАҒЗАЛАРДЫҢ ТҰЗҒА ТӨЗІМДІЛІГІН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler 2025, No. 1 (105), 190-201. https://doi.org/10.37884/1-2025/23.

СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА ӨСЕТІН АМАРАНТ (AMARANTHACEAE) ТҰҚЫМДАС ӨСІМДІКТЕР РИЗОСФЕРАСЫНА ТӘН МИКРОАҒЗАЛАРДЫҢ ТҰЗҒА ТӨЗІМДІЛІГІН АНЫҚТАУ. (2025). Izdenister Natigeler, 1 (105), 190-201. https://doi.org/10.37884/1-2025/23

СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА ӨСЕТІН АМАРАНТ (AMARANTHACEAE) ТҰҚЫМДАС ӨСІМДІКТЕР РИЗОСФЕРАСЫНА ТӘН МИКРОАҒЗАЛАРДЫҢ ТҰЗҒА ТӨЗІМДІЛІГІН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 1 (105), p. 190–201, 2025. DOI: 10.37884/1-2025/23. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/822. Acesso em: 15 sep. 2026.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА ӨСЕТІН АМАРАНТ (AMARANTHACEAE) ТҰҚЫМДАС ӨСІМДІКТЕР РИЗОСФЕРАСЫНА ТӘН МИКРОАҒЗАЛАРДЫҢ ТҰЗҒА ТӨЗІМДІЛІГІН АНЫҚТАУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 1 (105) (March): 190-201. https://doi.org/10.37884/1-2025/23.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА ӨСЕТІН АМАРАНТ (AMARANTHACEAE) ТҰҚЫМДАС ӨСІМДІКТЕР РИЗОСФЕРАСЫНА ТӘН МИКРОАҒЗАЛАРДЫҢ ТҰЗҒА ТӨЗІМДІЛІГІН АНЫҚТАУ” (2025) Izdenister natigeler, (1 (105), pp. 190–201. doi:10.37884/1-2025/23.

[1]“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА ӨСЕТІН АМАРАНТ (AMARANTHACEAE) ТҰҚЫМДАС ӨСІМДІКТЕР РИЗОСФЕРАСЫНА ТӘН МИКРОАҒЗАЛАРДЫҢ ТҰЗҒА ТӨЗІМДІЛІГІН АНЫҚТАУ”, Izdenister natigeler, no. 1 (105), pp. 190–201, Mar. 2025, doi: 10.37884/1-2025/23.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА ӨСЕТІН АМАРАНТ (AMARANTHACEAE) ТҰҚЫМДАС ӨСІМДІКТЕР РИЗОСФЕРАСЫНА ТӘН МИКРОАҒЗАЛАРДЫҢ ТҰЗҒА ТӨЗІМДІЛІГІН АНЫҚТАУ”. Izdenister Natigeler, no. 1 (105), Mar. 2025, pp. 190-01, https://doi.org/10.37884/1-2025/23.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА ӨСЕТІН АМАРАНТ (AMARANTHACEAE) ТҰҚЫМДАС ӨСІМДІКТЕР РИЗОСФЕРАСЫНА ТӘН МИКРОАҒЗАЛАРДЫҢ ТҰЗҒА ТӨЗІМДІЛІГІН АНЫҚТАУ”. Izdenister natigeler, no. 1 (105) (March 30, 2025): 190–201. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/822.

1.СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА ӨСЕТІН АМАРАНТ (AMARANTHACEAE) ТҰҚЫМДАС ӨСІМДІКТЕР РИЗОСФЕРАСЫНА ТӘН МИКРОАҒЗАЛАРДЫҢ ТҰЗҒА ТӨЗІМДІЛІГІН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Mar. 30 [cited 2026 Sep. 15];(1 (105):190-201. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/822

1.СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА ӨСЕТІН АМАРАНТ (AMARANTHACEAE) ТҰҚЫМДАС ӨСІМДІКТЕР РИЗОСФЕРАСЫНА ТӘН МИКРОАҒЗАЛАРДЫҢ ТҰЗҒА ТӨЗІМДІЛІГІН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler. 2025;(1 (105):190-201. doi:10.37884/1-2025/23

[1] 1. Калдыбаев С., Абилдаев Е., Алламуратов М., Отеулиев Ж., Мансурова К. Засоленные почвы Республики Казахстан и Республики Каракалпакстан (Республика Узбекистан) и пути их улучшения. //Почвоведение и агрохимия. - 2024. - №4. - С. 112-123. https://doi.org/10.51886/1999-740X_2024_4_112

[2] 2. Щерба Т.Э., Гасанов А.С. Понятие «опустынивание почв» и некоторые подходы к его трактовке. //Вестник Алтайского государственного аграрного университета. - 2008. - №10. - С. 274-279.

[3] 3. Мансурова К., Калдыбаев С., Жаманғараева А., Бектаев Н., Абай А., Кизилкая Р. Қазақстан Рубликасының дала және орманды дала аймақтарының тұзды және артық ылғалданған (батпақтанған) топырақтарының ақпараттық базасын әзірлеу. // Ізденістер,нәтижелер –Исследования, результаты. - 2024.- 2(102).

[4] 4. Nan Yan, Petra Marschner, Wenhong Cao, Changqing Zuo, Wei Qin. Influence of salinity and water content on soil microorganisms. //International Soil and Water Conservation Research. - 2015. – 3(4). - P. 316-323.

[5] 5. Yuva raj M., Subash K., Bose Ch., Elavarasi P., Tawfik E. (2021) Soil Salinity and Its Management. Soil Moisture Importance. IntechOpen, DOI: 10.5772/intechopen.93329

[6] 6. Jing Pan, Xian Xue, CuiHua Huang, QuanGang You, PingLin Guo, RuiQi Yang, FuWen Da, ZhenWei Duan, Fei Peng. Effect of salinization on soil properties and mechanisms beneficial to microorganisms in salinized soil remediation–a review. //Research in Cold and Arid Regions. - 2024. – 16 (3). - P. 121-128

[7] 7. Наумович Н.И., Алещенкова З.М., Ананьева И.Н., Сафронова Г.В. Выделение и идентификация микроорганизмов, устойчивых к засолению почв / Вес. нац. aкад. навук Беларусі. Сер. біял. навук. - 2022. – 67. - № 1. - С. 54–65. https://doi.org/10.29235/1029-8940-2022-67-1-54-65

[8] 8. Hedi N., Sadfi N., Fardeau M.L., Rebib H., Cayol J.L., Ollivier B., Boudabous A. Studies on the biodiversity of halophilic microorganisms isolated from El-Djerid Salt Lake (Tunisia) under aerobic conditions // International journal of microbiology - 2009:2009:731786. https://doi.org/10.1155/2009/731786

[9] 9. Борисова Е.А. Практикум по выполнению лабораторных работ и задач по дисциплине «Почвоведение» [Текст] / Е.А. Борисова, Е.А. Загребин. – Ижевск: Издательский центр «Удмуртский университет», 2020. – 104 с.

[10] 10. Makenova M., Nauanova A., Kassipkhan A., Kenzhegulova S., Botbayeva ZH. Influence of organic fertilizer derived from poultry manure on yield components and seed technological qualities of spring wheat. //Pakistan Journal of Botany. - 2023. - 56(2). - DOI: http://dx.doi.org/10.30848/PJB2024-2(22)

[11] 11. Геннадиева А.Н. Практикум по почвоведению. / Под ред. Геннадиева А.Н., Белякова Т.М., Богданова М.Д., Гаврилова И.П., Геннадиев А.Н., Герасимова М.И., Лычагин М.Ю. М.: Географический факультет МГУ, 2007. 68с.

[12] 12. Косицына О.А., Клепиков И.И. Роль микроорганизмов в почвообразовании. // Столыпинский вестник. - №5. – 2022. – С. 2931-2939.

[13] 13. Anees M, Qayyum A, Jamil M, Rehman FU, Abid M, Malik MS, Yunas M, Ullah K. Role of halotolerant and chitinolytic bacteria in phytoremediation of saline soil using spinach plant. // International Journal of Phytoremediation. - 2020. – 22:6. - P 653-661. DOI: https://doi.org/10.1080/15226514.2019.1707160

[14] 14. Зотеева Е.А. Ботаника: морфология и систематика растений. Екатеринбург: Уралский государственный государственный лесотехнический университет. - 2019. - 76с.

[15] 15. Bellache M., Allal Benfekih L., Torres-Pagan N., Mir R., Verdeguer M., Vicente O., Boscaiu M. Effects of Four-Week Exposure to Salt Treatments on Germination and Growth of Two Amaranthus Species. //Soil Syst. 2022. - 6. - 57. https:// doi.org/10.3390/soilsystems6030057