ВЛИЯНИЕ СОЛОДКИ ГОЛОЙ (GLYCYRRHIZA GLABRA L) НА ПИТАТЕЛЬНЫЙ РЕЖИМ ЗАСОЛЕННЫХ ПОЧВ ЮЖНОГО КАЗАХСТАНА

Мария Ибраева; Улбосын Маханова

doi:10.37884/4-2024/12

Аңдатпа

Мақалада жалаң мияны (Glycyrrhiza glabra) өсіру арқылы сортаңданған топырақтарды фитомелиорациялау мәселелері және оның қоректену құбылымына әсері қарастырылған. Зерттеудің өзектілігі республиканың оңтүстік жартысында тұзданған топырақтардың тек топырақ түзілу факторларының өзгеруіне байланысты емес, сонымен қатар антропогендік әсердің күшеюіне байланысты тұрақты өсу үрдісі болып отыр. Олардың дамуы дәстүрлі әдіспен жүзеге асырылады, оның мәні дренажды-коллекторлық жүйенің аясында топырақ-грунт қабатынан тұздарды жуу болып табылады. Бұл әдістің негізгі кемшілігі суды көп мөлшерде пайдалану болып табылады. Осыған байланысты зерттеу жұмысының мақсаты мелиорацияның биологиялық әдісін жасау мақсатында Оңтүстік Қазақстанның әртүрлі дәрежеде сортаңданған топырақтардың қоректену құбылымына жалаң мияның әсерін анықтау болды. Осыған ұқсас әдістерден оның артықшылығы мынада: жалаң мияны өсіргенде көп мөлшерде су жұмсалмайды және өсімдіктің биологиялық ерекшеліктеріне байланысты жер үсті массасымен жеңіл еритін тұздарды сыртқа шығарады, жер асты ыза суларының деңгейін төмендетуді қамтамасыз етеді және топырақты органикалық заттармен байытады.

Далалық тәжірибелер топырақтың тұздану дәрежесі бойынша ерекшеленетін Оңтүстік Қазақстандағы үш пилотты шаруашылықтың аумақтарында жүргізілді. Зерттеулер жалаң мияны сәл, орташа және күшті сортаңданған топырақтар жағдайында өсіру топырақты гумуспен қамтамасыз етілуге әсер етпейтіндігін көрсетті. Алайда, тұздану дәрежесі әртүрлі топырақтарда жалаң мияны өсіру азоттың, фосфордың және калийдің қолжетімді түрлерінің және олардың градациясының кем дегенде бір деңгейге көбеюіне жағдай жасады, бұл жағдайды олармен қамтамасыз етілу картограммалары растады. Жалаң мия топырақ-грунт қалыңдығынан жеңіл еритін тұздарды шығарады, сонымен қатар минералданған жер асты ыза суларының деңгейін төмендетуге көмектеседі, ал оның тамыр массасы органикалық заттардың қосымша қорын қамтамасыз етеді, топырақтың физика-химиялық қасиеттерін, биологиялық белсенділігін және жалпы алғанда оның құнарлылығын арттырады.

Оңтүстік Қазақстан, сортаң топырақ, екінші реттік сортаңдану, тұздардың жинақталуы, фитомелиорация, өсімдік, жалаң мия (Glycyrrhiza glabra L).

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Панкова. Е. И, Конюшкова М. В. История изучения и основные направления развития методов оценки и картографирования засоленности почв аридных и семиаридных территории. Бюллетень Почвенного института им. В.В. Докучаева. -2016. - Вып. 82.- С. 122-138.;
2. Панкова Е.И, Конюшкова М.В. Влияние глобального потепления климата на засоленность почв аридных регионов // Бюллетень Почвенного института им. В.В. Докучаева, 2013. - Вып. 71.- С.3-15.;
3. Issanova, G. T., Abuduwaili, J., Mamutov, Z. U., Kaldybaev, A. A., Saparov, G. A., & Bazarbaeva, T. A. Saline soils and identification of salt accumulation provinces in Kazakhstan//Arid ecosystems. – 2017. – Т. 7. – С. 243-250.
4. Ануарбеков К., Куватова Г., Алдиярова А. Тұзданған топырақтардың физикалық жағдайына баға беру және суармалы егіншілікте дұрыс пайдалану //Исследования, результаты. – 2023. – №. 3 (99). – С. 308-319.
5. Сағымбаев С. Арал өңіріндегі суармаль жерлердің қазіргі жағдайы, егіншілік саласын әртараптандыру, күріш және дәстүрлі емес дақылдарды өсіру перспективалары. // Доклады республиканской научно-практической конференции.-Шымкент, 2006. - 14-18 с.;
6. Отаров А, Ибраева М.А, Усипбеков М, Wilkomirski B, Suska-Malawska M. Краткая характеристика почвенного покрова и анализ современного состояния плодородия почв Южно-Казахстанской области. Журнал Почвоведение и агрохимия, 2008. - №1.- 68-76с.
7. Борьба с засолением земель. Под ред. В. А. Ковды. Международная серия "Охрана природы". М. Колос, 1981 г. авт.св. N 1606023, 1428297, кл. А 01 G 25/00, 1988).
8. Трускавецкий Р.С., Ткач В.И. (Украина) / Руководство по управлению засолёнными почвами. Под редакцией Р. Варгаса, Е.И.Панковой, С.А.Балюка, П.В.Красильнокова, и Г.М.Хасанхановой / Published by the Foodand Agriculture Organization of the United Nations and Lomonosov Moskow State University. Продовольственная и Сельскохозяйственная Организация Объединённых Наций. Рим, 2017. С. 49-51.
9. Рахмонов И., Ташбеков У. Фитомелиорация засоленных почв с помощью посевов солодкового корня (Glycyrrhiza glabra) //Владимирский земледелец. – 2020. – №. 2 (92). – С. 33-39.;
10. Kushiev K. et al. The rol of licorice for remediation of saline soils //Open Journal of Science and Technology. – 2021. – Т. 4. – №. 1. – С. 10-20.
11. Otarov A., Duisekov S., Poshanov M., Smanov G. The results of the works on development of the method for biological reclamation of saline soils by planting Glycyrrhiza glabra L. Abstracts of the 3rd International Workshop – 2017. “Eco-Environment Safety along the Silk-Road”. Issyk-Kul region, Kyrgyzstan. Boz-Beshik 2017. Р. 30-33.
12. Egamberdieva D., Mamedov N. A. Potential use of Licorice in phytoremediation of salt affected soils //Plants, Pollutants and Remediation. – 2015. – С. 309-318.
13. Egamberdieva D. et al. Biochar amendments improve licorice (Glycyrrhiza uralensis Fisch.) growth and nutrient uptake under salt stress //Plants. – 2021. – Т. 10. – №. 10. – С. 2135.
14. Mambetnazarov A. B. et al. To the development of optimal methods for licorice seeds growing (Glycyrrhiza glabra L.) in irrigated lands of the Republic of Karakalpakstan //IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. – IOP Publishing, 2021. – Т. 937. – №. 3. – С. 032102.
15. Urmanova M. et al. Influence of soil treatment methods and standards of mineral fertilizers on growth and development of malt and soil fertility //E3S web of conferences. – EDP Sciences, 2021. – Т. 244. – С. 02036.
16. Zhikhareva, G. А., and Sokolov АА Kurmangaliev АB. "The soils of Chimkent Oblast." (1969): 160.
17. Arynushkina, E. V. "Soil Chemical Analysis Guidelines." (1970).
18. Правила проведения агрохимического обследования почв. Приказ и.о. Министра сельского хозяйства РК от 27 февраля 2015 года №4-1/147. https://adilet.zan.kz/rus/docs/V1500010686.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ҚОРЕКТІК ҚҰБЫЛЫМЫНА ЖАЛАҢ МИЯНЫҢ (GLYCYRRHIZA GLABRA L) ӘСЕРІ. Izdenister natigeler. 4 (104) (Dec. 2024), 114–129. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2024/12.

(1)ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ҚОРЕКТІК ҚҰБЫЛЫМЫНА ЖАЛАҢ МИЯНЫҢ (GLYCYRRHIZA GLABRA L) ӘСЕРІ. Izdenister natigeler 2024, No. 4 (104), 114-129. https://doi.org/10.37884/4-2024/12.

ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ҚОРЕКТІК ҚҰБЫЛЫМЫНА ЖАЛАҢ МИЯНЫҢ (GLYCYRRHIZA GLABRA L) ӘСЕРІ. (2024). Izdenister Natigeler, 4 (104), 114-129. https://doi.org/10.37884/4-2024/12

ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ҚОРЕКТІК ҚҰБЫЛЫМЫНА ЖАЛАҢ МИЯНЫҢ (GLYCYRRHIZA GLABRA L) ӘСЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 4 (104), p. 114–129, 2024. DOI: 10.37884/4-2024/12. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/714. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ҚОРЕКТІК ҚҰБЫЛЫМЫНА ЖАЛАҢ МИЯНЫҢ (GLYCYRRHIZA GLABRA L) ӘСЕРІ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 4 (104) (December): 114-29. https://doi.org/10.37884/4-2024/12.

“ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ҚОРЕКТІК ҚҰБЫЛЫМЫНА ЖАЛАҢ МИЯНЫҢ (GLYCYRRHIZA GLABRA L) ӘСЕРІ” (2024) Izdenister natigeler, (4 (104), pp. 114–129. doi:10.37884/4-2024/12.

[1]“ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ҚОРЕКТІК ҚҰБЫЛЫМЫНА ЖАЛАҢ МИЯНЫҢ (GLYCYRRHIZA GLABRA L) ӘСЕРІ”, Izdenister natigeler, no. 4 (104), pp. 114–129, Dec. 2024, doi: 10.37884/4-2024/12.

“ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ҚОРЕКТІК ҚҰБЫЛЫМЫНА ЖАЛАҢ МИЯНЫҢ (GLYCYRRHIZA GLABRA L) ӘСЕРІ”. Izdenister Natigeler, no. 4 (104), Dec. 2024, pp. 114-29, https://doi.org/10.37884/4-2024/12.

“ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ҚОРЕКТІК ҚҰБЫЛЫМЫНА ЖАЛАҢ МИЯНЫҢ (GLYCYRRHIZA GLABRA L) ӘСЕРІ”. Izdenister natigeler, no. 4 (104) (December 30, 2024): 114–129. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/714.

1.ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ҚОРЕКТІК ҚҰБЫЛЫМЫНА ЖАЛАҢ МИЯНЫҢ (GLYCYRRHIZA GLABRA L) ӘСЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Dec. 30 [cited 2026 Sep. 15];(4 (104):114-29. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/714

1.ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТҰЗДАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫҢ ҚОРЕКТІК ҚҰБЫЛЫМЫНА ЖАЛАҢ МИЯНЫҢ (GLYCYRRHIZA GLABRA L) ӘСЕРІ. Izdenister natigeler. 2024;(4 (104):114-129. doi:10.37884/4-2024/12

[1] 1. Панкова. Е. И, Конюшкова М. В. История изучения и основные направления развития методов оценки и картографирования засоленности почв аридных и семиаридных территории. Бюллетень Почвенного института им. В.В. Докучаева. -2016. - Вып. 82.- С. 122-138.;

[2] 2. Панкова Е.И, Конюшкова М.В. Влияние глобального потепления климата на засоленность почв аридных регионов // Бюллетень Почвенного института им. В.В. Докучаева, 2013. - Вып. 71.- С.3-15.;

[3] 3. Issanova, G. T., Abuduwaili, J., Mamutov, Z. U., Kaldybaev, A. A., Saparov, G. A., & Bazarbaeva, T. A. Saline soils and identification of salt accumulation provinces in Kazakhstan//Arid ecosystems. – 2017. – Т. 7. – С. 243-250.

[4] 4. Ануарбеков К., Куватова Г., Алдиярова А. Тұзданған топырақтардың физикалық жағдайына баға беру және суармалы егіншілікте дұрыс пайдалану //Исследования, результаты. – 2023. – №. 3 (99). – С. 308-319.

[5] 5. Сағымбаев С. Арал өңіріндегі суармаль жерлердің қазіргі жағдайы, егіншілік саласын әртараптандыру, күріш және дәстүрлі емес дақылдарды өсіру перспективалары. // Доклады республиканской научно-практической конференции.-Шымкент, 2006. - 14-18 с.;

[6] 6. Отаров А, Ибраева М.А, Усипбеков М, Wilkomirski B, Suska-Malawska M. Краткая характеристика почвенного покрова и анализ современного состояния плодородия почв Южно-Казахстанской области. Журнал Почвоведение и агрохимия, 2008. - №1.- 68-76с.

[7] 7. Борьба с засолением земель. Под ред. В. А. Ковды. Международная серия "Охрана природы". М. Колос, 1981 г. авт.св. N 1606023, 1428297, кл. А 01 G 25/00, 1988).

[8] 8. Трускавецкий Р.С., Ткач В.И. (Украина) / Руководство по управлению засолёнными почвами. Под редакцией Р. Варгаса, Е.И.Панковой, С.А.Балюка, П.В.Красильнокова, и Г.М.Хасанхановой / Published by the Foodand Agriculture Organization of the United Nations and Lomonosov Moskow State University. Продовольственная и Сельскохозяйственная Организация Объединённых Наций. Рим, 2017. С. 49-51.

[9] 9. Рахмонов И., Ташбеков У. Фитомелиорация засоленных почв с помощью посевов солодкового корня (Glycyrrhiza glabra) //Владимирский земледелец. – 2020. – №. 2 (92). – С. 33-39.;

[10] 10. Kushiev K. et al. The rol of licorice for remediation of saline soils //Open Journal of Science and Technology. – 2021. – Т. 4. – №. 1. – С. 10-20.

[11] 11. Otarov A., Duisekov S., Poshanov M., Smanov G. The results of the works on development of the method for biological reclamation of saline soils by planting Glycyrrhiza glabra L. Abstracts of the 3rd International Workshop – 2017. “Eco-Environment Safety along the Silk-Road”. Issyk-Kul region, Kyrgyzstan. Boz-Beshik 2017. Р. 30-33.

[12] 12. Egamberdieva D., Mamedov N. A. Potential use of Licorice in phytoremediation of salt affected soils //Plants, Pollutants and Remediation. – 2015. – С. 309-318.

[13] 13. Egamberdieva D. et al. Biochar amendments improve licorice (Glycyrrhiza uralensis Fisch.) growth and nutrient uptake under salt stress //Plants. – 2021. – Т. 10. – №. 10. – С. 2135.

[14] 14. Mambetnazarov A. B. et al. To the development of optimal methods for licorice seeds growing (Glycyrrhiza glabra L.) in irrigated lands of the Republic of Karakalpakstan //IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. – IOP Publishing, 2021. – Т. 937. – №. 3. – С. 032102.

[15] 15. Urmanova M. et al. Influence of soil treatment methods and standards of mineral fertilizers on growth and development of malt and soil fertility //E3S web of conferences. – EDP Sciences, 2021. – Т. 244. – С. 02036.

[16] 16. Zhikhareva, G. А., and Sokolov АА Kurmangaliev АB. "The soils of Chimkent Oblast." (1969): 160.

[17] 17. Arynushkina, E. V. "Soil Chemical Analysis Guidelines." (1970).

[18] 18. Правила проведения агрохимического обследования почв. Приказ и.о. Министра сельского хозяйства РК от 27 февраля 2015 года №4-1/147. https://adilet.zan.kz/rus/docs/V1500010686.