Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
СУ, ЖЕР ЖӘНЕ ОРМАН РЕСУРСТАРЫ

СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНІҢ СУ РЕСУРСТАРЫНЫҢ ӨЗГЕРУІ МЕН ПАЙДАЛАНЫЛУЫН БАҒАЛАУ

Ainur Mussina 1 , Каракоз Нарбаева 1 , Жанара Жанабаева 1 , Yerbolat Kaipbayev 2 , Омиржан Таукебаев 1

1 Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті; 2 КЕАҚ «Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті»

doi.org/10.37884/4-2023/21 Бет. 186-199 Қабылданды 30.10.2023 Жарияланды 06.12.2023

Аңдатпа

Су ресурстарын ұтымды пайдалану ағындыны кешенді пайдалану мен реттеуде өзекті мәнге ие. Сондықтан су ресурстарын артық шығындамай, тиімді және қолайлы үлестіруге мүмкіндік беретін су шаруашылық есептеулер қажет. Мақалада Арал-Сырдария су шаруашылық алабында су ресурстарды бағалау мәселелері қарастырылған. Зерттеліп отырған алапта гидрологиялық сипаттамаларды талдау үшін жылдық су өтімдері қатарлары қалпына келтірілді және жылдық ағындының хронологиялық графиктері тұрғызылды. Жылдық ағынды қатарлары параметрлерін есептеу кезінде жиынтық және айырымдық интеграл қисықтары тұрғызылды. Сырдария өзені алабындағы барлық гидрологиялық бекеттердегі барлық мәліметтерін пайдалана отырып жылдық ағынды шамалары анықталды. Өзендер ағындысының негізгі статистикалық параметрлері, математикалық күтімнің кездейсоқ қателіктері, варияция коэффициенттері бағаланды.

Су шаруашылық есептеулер үшін 2016 жылға су ресурстарын пайдалануды реттеу мен қорғау бойынша Арал-Сырдария алаптық инспекциясының мәліметтері және 2018 жылға Сырдария өзені алабының су ресурстарын кешенді пайдалану мен қорғау сұлбасы пайдаланылды.

2010-2018 жылдарға су шаруашылық балансты талдау Арал-Сырдария өзен алабының су теңдестігінің кіріс бөлігі 81690,69 млн м3, ал шығыс бөлігі 82 446,35 млн м3 құрайды. Жиналған мәліметтер бойынша су шаруашылық баланс жасалды және нәтижесінде ағынды 755,66 млн м3 азайған, бұл Арал теңізі деңгейінің төмендеуіне әкелді. Шардара, Бадам, Бөген және Қапшағай су қоймалардың су теңдестігі бойынша оң аккумуляцияға ие. Бірақ Кошкурган су қоймасында теріс аккумуляция байқалды.

су өтімі, жылдық ағынды, статистикалық әдістер, су шаруашылық есептеулер, су қоймалардың су теңдестігі

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1. Bissenbayeva S., Abuduwaili J., Saparova A., Ahmed T. Long-term variations in runoff of the Syr Darya River Basin under climate change and human activities. Journal of Arid Land volume 13, (2021) P. 56–70 .
  2. 2. Deng H J, Chen Y N. Influences of recent climate change and human activities on water storage variations in Central Asia. Journal of Hydrology, (2017) 544: P. 46–57.
  3. 3. Sambaev N.S. Otsenka gidrologicheskogo sostoyaniya r.Syrdar'iya v predelakh Kyzylordinskoj oblasti. Vektor GeoNauk/Vector of Geosciences 1(3) 2018, S. 95-100
  4. 4. Burlibaev M.ZH., Dostaj ZH.D., Tursunov A.A. Aralo-Syrdar'inskij bassejn: gidrologicheskie problemy, voprosy vododeleniya. – Almaty: Dauir, 2001.- 180 s.
  5. 5. Otsenka vodnykh resursov i ruslovogo balansa r. Syrdar'ya v predelakh Respubliki Kazakhstan. Tashkent i Almaty: Nauchno-informatsionnyj tsentr MKVK, 2011. – 52s.
  6. 6. Sambaev N.S. Sovremennoe gidroehkologicheskoe sostoyanie nizhnego techeniya reki Syrdar'ya i ispol'zovanie ee resursov stoka // Astrakhanskij vestnik ehkologicheskogo obrazovaniya, № 2 (40) 2017. s. 50-55.
  7. 7. Vodnye resursy Kazakhstana: otsenka, prognoz, upravlenie. Tom IX. Vnutrennie i okrainnie vodoemy Kazakhstana (Aral, Balkash, Kaspij). Kniga 1 – Almaty, 2012 g. – 456 s.
  8. 8. Metodicheskie rekomendatsii po opredeleniyu raschetnykh gidrologicheskikh kharakteristik pri nalichii dannykh gidrometricheskikh nablyudenij. Federal'naya sluzhba Rossii po gidrometeorologii i monitoringu okruzhayushhej sredy. Sankt-Peterburg. 2005.- 123 s.
  9. 9. Metodicheskie rekomendatsii po opredeleniyu raschetnykh gidrologicheskikh kharakteristik pri otsutsvii dannykh gidrometricheskikh nablyudenij. Federal'naya sluzhba Rossii po gidrometeorologii i monitoringu okruzhayushhej sredy. Sankt-Peterburg. 2009.- 193 s.
  10. 10. Sikan A.V. Veroyatnostnye raspredeleniya v gidrologii. Spetsial'nye glavy teorii i praktiki gidrologicheskikh raschetov: uchebnik. – SPb.: RGGMU, 2020. – 286 s.
  11. 11. A. V. Zvyagintseva, S. A. Sazonova, O. I. Marar and L. V. Koval. Environmental approaches when determining the calculated hydrological characteristics. IOP Conference Series: IOP Conf. Series: Earth and Environmental Science 839 (2021) 042079 DOI 10.1088/1755-1315/839/4/042079.
  12. 12. Zaurbek A.K. Ispol'zovanie vodnykh resursov bassejna reki Syrdariya i vozmozhnost' formirovaniya bolee blagopriyatnoj ehkologicheskoj obstanovki v ee nizov'yakh. Voprosy geografii i geoehkologii. № 1. 2016. S. 64-74.
  13. 13. Otchet. Aralo-Syrdar'inskoj bassejnovoj inspektsii po regulirovaniyu ispol'zovaniya i okhrane vodnykh resursov za 2016 god.
  14. 14. F. A. Gapparov, M. F. Gafforova, Q.SH. Eshquvatov. Operating regime of water reservoirs for safe transportation of floods. June 2022AIP Conference Proceedings 2432(1):030017. DOI: 10.1063/5.0090192.
  15. 15. Narbayev, T., Zauerbek, A.K., Narbayev, M., Narbayeva, K. Improvement of the methodology and scientific-technical basis of the adjustment parameters of reservoirs in the pool of undrained rivers (case study of Ile river basin). News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan, Series of Geology and Technical Sciences, 2017, 3(423), pp. 100–113.
  16. 16. Skhema kompleksnogo ispol'zovaniya i okhrany vodnykh resursov bassejna r. Syrdariya (Obnovlenie SKIOVRa 2008 g.), Kniga 1, chast' 1., 2018 g.
  17. 17. SP-33-101-2003. Opredelenie osnovnykh raschetnykh kharakteristik –M.: Gosstroj Rossii. – 2004-71s.
  18. 18. V.A. Bakhtiyarov. Vodnoe khozyajstvo i vodokhozyajstvennyj raschety. Gidrometeorologicheskoe izdatel'stvo, Leningrad 1961. – 432 s.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2023. СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНІҢ СУ РЕСУРСТАРЫНЫҢ ӨЗГЕРУІ МЕН ПАЙДАЛАНЫЛУЫН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 4 (100) (Dec. 2023), 186–199. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2023/21.
(1)СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНІҢ СУ РЕСУРСТАРЫНЫҢ ӨЗГЕРУІ МЕН ПАЙДАЛАНЫЛУЫН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2023, No. 4 (100), 186-199. https://doi.org/10.37884/4-2023/21.
СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНІҢ СУ РЕСУРСТАРЫНЫҢ ӨЗГЕРУІ МЕН ПАЙДАЛАНЫЛУЫН БАҒАЛАУ. (2023). Izdenister Natigeler, 4 (100), 186-199. https://doi.org/10.37884/4-2023/21
СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНІҢ СУ РЕСУРСТАРЫНЫҢ ӨЗГЕРУІ МЕН ПАЙДАЛАНЫЛУЫН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 4 (100), p. 186–199, 2023. DOI: 10.37884/4-2023/21. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/429. Acesso em: 15 sep. 2026.
“СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНІҢ СУ РЕСУРСТАРЫНЫҢ ӨЗГЕРУІ МЕН ПАЙДАЛАНЫЛУЫН БАҒАЛАУ”. 2023. Izdenister Natigeler, no. 4 (100) (December): 186-99. https://doi.org/10.37884/4-2023/21.
“СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНІҢ СУ РЕСУРСТАРЫНЫҢ ӨЗГЕРУІ МЕН ПАЙДАЛАНЫЛУЫН БАҒАЛАУ” (2023) Izdenister natigeler, (4 (100), pp. 186–199. doi:10.37884/4-2023/21.
[1]“СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНІҢ СУ РЕСУРСТАРЫНЫҢ ӨЗГЕРУІ МЕН ПАЙДАЛАНЫЛУЫН БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, no. 4 (100), pp. 186–199, Dec. 2023, doi: 10.37884/4-2023/21.
“СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНІҢ СУ РЕСУРСТАРЫНЫҢ ӨЗГЕРУІ МЕН ПАЙДАЛАНЫЛУЫН БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, no. 4 (100), Dec. 2023, pp. 186-99, https://doi.org/10.37884/4-2023/21.
“СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНІҢ СУ РЕСУРСТАРЫНЫҢ ӨЗГЕРУІ МЕН ПАЙДАЛАНЫЛУЫН БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler, no. 4 (100) (December 6, 2023): 186–199. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/429.
1.СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНІҢ СУ РЕСУРСТАРЫНЫҢ ӨЗГЕРУІ МЕН ПАЙДАЛАНЫЛУЫН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2023 Dec. 6 [cited 2026 Sep. 15];(4 (100):186-99. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/429
1.СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНІҢ СУ РЕСУРСТАРЫНЫҢ ӨЗГЕРУІ МЕН ПАЙДАЛАНЫЛУЫН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2023;(4 (100):186-199. doi:10.37884/4-2023/21