КҮЗДІК БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ҚОҢЫР ТАТҚА PUCCINIA TRITICINA ТӨЗІМДІЛІГІН ГЕНЕТИКА-СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ

Қанат Бахытұлы; Алма Кохметова; Женис Кеишилов; Ангелина Малышева; Канат Мухаметжанов

doi:10.37884/3-2024/36

Аңдатпа

Бидай еліміздің экономикалық маңызды өнімдерінің бірі. Қазақстан бидайды өндіру және экспорттау бойынша алдыңғы қатарлы мемлекеттердің қатарына кіреді. Бидайдың қоңыр тат ауруы оның өнімділігіне тікелей әсер ететін аурулардың бірі. Қоңыр тат ауруы бидайдың жапырақтарында ғана пайда болуына байланысты жапырақтың қоңыр таты деп те аталады. Аурудың қоздырғышы Puccinia triticina саңырауқұлақтары. Жапырақтың қоңыр таты ауруы саңырауқұлақ ауруы болып табылатындықтан, саңыруқұлақтардың жаңа штаммдарды қалыптастыра білу қабілетінің арқасында тат ауруы бұрын соңды ауруға төзімді болған сорттарға да зиян келтіруі мүмкін. Бидайға ауру жұғу үшін аздаған жаңбыр да жеткілікті. Бидайдың гүлдену кезеңінің алдында жапырақты тат өсімдікке айтарлықтай зиян келтіреді. Залалданған саңырауқұлақтар бидайдың жапырағында пайда болатын, дәннің қалыптасуына қажет қоректік заттарды пайдаланады, нәтижесінде бидайдың жапырақтары ерте түсіп, дәнге қоректік заттар жетіспегендіктен дән дұрыс қалыптаспайды, бидай өнімділігі азаяды. Осы себептерге байланысты қоңыр тат ауруына төзімді сорттарды анықтау экономикалық маңызды. Зерттеу объектісі ретінде алынған 30 күздік бидай сорттарын қоңыр татқа Puccinia triticina төзімділігін фитопатологиялық зерттеу және олардың өнімділік элементтеріне құрылымдық талдау жүргізудің нәтижесінде қоңыр татқа төзімділігі және шаруашылық құнды белгілері бойынша Alatau, Alikhan, Almaly, Kyzylbiday, Mayra, Mereke 70, Naz, Raminal, Rasad, Sapaly және Tyngysh сорттары жоғары көрсеткіштер көрсетіп ерекшеленді.

бидай, өнімділік, сорт, қоңыр тат, төзімділік, Puccinia triticina, фитопатологиялық бағалау.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1 [Электронды ресурс] https://oec.world/en/profile/bilateral-product/wheat/reporter/kaz
2 Малышева, А., Кохметова, А., Кумарбаева, М., Кейшилов, Ж., & Дубекова, С. Молекулярно-генетический скрининг LR-генов устойчивости у образцов мягкой яровой пшеницы в условиях юговостока казахстана. Izdenister Natigeler, 2023, 3 (99), 92–99. https://doi.org/10.37884/3-2023/09
3 A. Kokhmetova. S. Rsaliyev, M. Atishova, M. Kumarbayeva, A. Malysheva, Z. Keishilov, D. Zhanuzak, A. Bolatbekovа. Evaluation of Wheat Germplasm for Resistance to Leaf Rust (Puccinia triticina) and Identification of the Sources of Lr Resistance Genes Using Molecular Markers // Plants. – 2021. – No 10. – е. 1484.
4 Койшыбаев М. Болезни пшеницы. – Анкара, – 2018. – 23-25б.
5 Nazim M., El-Shehidi A.A., Abdou Y.A., El-Daoudi Y.H. Yield loss caused by leaf rust on four wheat cultivars under epiphytotic levels; Proceedings of the 4th Conference of Microbiology; Cairo, Egypt. 24–28 December 1980; pp. 17–27.
6 Ali R.G., Omara R.I., Ali Z.A. Effect of leaf rust infection on yield and technical properties in grains of some Egyptian wheat cultivars. Menoufia J. Plant Prot. 2016;1:19–35. doi: 10.21608/mjapam.2016.176619.
7 Gad A.M., Abdel-Halim K.Y., Seddik F.A., Soliman H.M.A. Comparative of fungicidal efficacy against yellow rust disease in wheat plants in compatibility with some biochemical alterations. Menoufia J. Plant Prot. 2020;5:29–38. doi: 10.21608/mjapam.2020.169578.
8 Xi K., Kumar K., Holtz M.D., Turkington T.K., Chapman B. Understanding the development and management of stripe rust in central Alberta. Can. J. Plant Pathol. 2015;37:21–39. doi: 10.1080/07060661.2014.981215.
9 McIntosh R.A., Welling C.R., Park R.F. 1995. Wheat Rusts: An atlas of Resistance Genes. – CSIRO, Australia, - 1995. – 241p.
10 Wilcoxson R. D., Atif A. H., Skowmand B. Slow rusting of wheat varieties in the field correlated with stem rust severity on detached leaves in the green house // Plant disease reporter, Beltsville. – 1974. – V. 58(12). – Р. 1085-1087.
11 Макаров А.А., Коваленко Е.Д., Соломатин Д.А., Маторина Н.М. Методы полевой и лабораторной оценки неспецифической устойчивости растений к болезням. Типы устойчивости растений к болезням // Материалы научного семинара. РАСХН, ВИЗР, Инновационный центр защиты растений. С.-П., 2003.-С. 17-24.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. КҮЗДІК БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ҚОҢЫР ТАТҚА PUCCINIA TRITICINA ТӨЗІМДІЛІГІН ГЕНЕТИКА-СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 3(103) (Sep. 2024), 322–331. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2024/36.

(1)КҮЗДІК БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ҚОҢЫР ТАТҚА PUCCINIA TRITICINA ТӨЗІМДІЛІГІН ГЕНЕТИКА-СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler 2024, No. 3(103), 322-331. https://doi.org/10.37884/3-2024/36.

КҮЗДІК БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ҚОҢЫР ТАТҚА PUCCINIA TRITICINA ТӨЗІМДІЛІГІН ГЕНЕТИКА-СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ. (2024). Izdenister Natigeler, 3(103), 322-331. https://doi.org/10.37884/3-2024/36

КҮЗДІК БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ҚОҢЫР ТАТҚА PUCCINIA TRITICINA ТӨЗІМДІЛІГІН ГЕНЕТИКА-СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3(103), p. 322–331, 2024. DOI: 10.37884/3-2024/36. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/390. Acesso em: 15 sep. 2026.

“КҮЗДІК БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ҚОҢЫР ТАТҚА PUCCINIA TRITICINA ТӨЗІМДІЛІГІН ГЕНЕТИКА-СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 3(103) (September): 322-31. https://doi.org/10.37884/3-2024/36.

“КҮЗДІК БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ҚОҢЫР ТАТҚА PUCCINIA TRITICINA ТӨЗІМДІЛІГІН ГЕНЕТИКА-СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ” (2024) Izdenister natigeler, (3(103), pp. 322–331. doi:10.37884/3-2024/36.

[1]“КҮЗДІК БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ҚОҢЫР ТАТҚА PUCCINIA TRITICINA ТӨЗІМДІЛІГІН ГЕНЕТИКА-СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ”, Izdenister natigeler, no. 3(103), pp. 322–331, Sep. 2024, doi: 10.37884/3-2024/36.

“КҮЗДІК БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ҚОҢЫР ТАТҚА PUCCINIA TRITICINA ТӨЗІМДІЛІГІН ГЕНЕТИКА-СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ”. Izdenister Natigeler, no. 3(103), Sept. 2024, pp. 322-31, https://doi.org/10.37884/3-2024/36.

“КҮЗДІК БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ҚОҢЫР ТАТҚА PUCCINIA TRITICINA ТӨЗІМДІЛІГІН ГЕНЕТИКА-СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ”. Izdenister natigeler, no. 3(103) (September 30, 2024): 322–331. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/390.

1.КҮЗДІК БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ҚОҢЫР ТАТҚА PUCCINIA TRITICINA ТӨЗІМДІЛІГІН ГЕНЕТИКА-СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Sep. 30 [cited 2026 Sep. 15];(3(103):322-31. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/390

1.КҮЗДІК БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ ҚОҢЫР ТАТҚА PUCCINIA TRITICINA ТӨЗІМДІЛІГІН ГЕНЕТИКА-СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 2024;(3(103):322-331. doi:10.37884/3-2024/36

[1] 1 [Электронды ресурс] https://oec.world/en/profile/bilateral-product/wheat/reporter/kaz

[2] 2 Малышева, А., Кохметова, А., Кумарбаева, М., Кейшилов, Ж., & Дубекова, С. Молекулярно-генетический скрининг LR-генов устойчивости у образцов мягкой яровой пшеницы в условиях юговостока казахстана. Izdenister Natigeler, 2023, 3 (99), 92–99. https://doi.org/10.37884/3-2023/09

[3] 3 A. Kokhmetova. S. Rsaliyev, M. Atishova, M. Kumarbayeva, A. Malysheva, Z. Keishilov, D. Zhanuzak, A. Bolatbekovа. Evaluation of Wheat Germplasm for Resistance to Leaf Rust (Puccinia triticina) and Identification of the Sources of Lr Resistance Genes Using Molecular Markers // Plants. – 2021. – No 10. – е. 1484.

[4] 4 Койшыбаев М. Болезни пшеницы. – Анкара, – 2018. – 23-25б.

[5] 5 Nazim M., El-Shehidi A.A., Abdou Y.A., El-Daoudi Y.H. Yield loss caused by leaf rust on four wheat cultivars under epiphytotic levels; Proceedings of the 4th Conference of Microbiology; Cairo, Egypt. 24–28 December 1980; pp. 17–27.

[6] 6 Ali R.G., Omara R.I., Ali Z.A. Effect of leaf rust infection on yield and technical properties in grains of some Egyptian wheat cultivars. Menoufia J. Plant Prot. 2016;1:19–35. doi: 10.21608/mjapam.2016.176619.

[7] 7 Gad A.M., Abdel-Halim K.Y., Seddik F.A., Soliman H.M.A. Comparative of fungicidal efficacy against yellow rust disease in wheat plants in compatibility with some biochemical alterations. Menoufia J. Plant Prot. 2020;5:29–38. doi: 10.21608/mjapam.2020.169578.

[8] 8 Xi K., Kumar K., Holtz M.D., Turkington T.K., Chapman B. Understanding the development and management of stripe rust in central Alberta. Can. J. Plant Pathol. 2015;37:21–39. doi: 10.1080/07060661.2014.981215.

[9] 9 McIntosh R.A., Welling C.R., Park R.F. 1995. Wheat Rusts: An atlas of Resistance Genes. – CSIRO, Australia, - 1995. – 241p.

[10] 10 Wilcoxson R. D., Atif A. H., Skowmand B. Slow rusting of wheat varieties in the field correlated with stem rust severity on detached leaves in the green house // Plant disease reporter, Beltsville. – 1974. – V. 58(12). – Р. 1085-1087.

[11] 11 Макаров А.А., Коваленко Е.Д., Соломатин Д.А., Маторина Н.М. Методы полевой и лабораторной оценки неспецифической устойчивости растений к болезням. Типы устойчивости растений к болезням // Материалы научного семинара. РАСХН, ВИЗР, Инновационный центр защиты растений. С.-П., 2003.-С. 17-24.