Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ЖЕМІС ЖЕМІРІНІҢ (GRAPHOLITA MOLESTA (BUSCK)) ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Гулшария Каирова 1 ORCID , Гульнур Сулейманова 1 ORCID , Әлібек Махамбетов 2 ORCID , Реджеп Ай 3 ORCID , Гүлнұр Жолдасбек 1 ORCID

1 «Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті» КеАҚ, Алматы, Қазақстан; 2 Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті, Алматы, Қазақстан; 3 Испарта қолданбалы ғылымдар университеті, Испарта, Түркия

doi.org/10.37884/4-2026/08 Бет. 104-116 Қабылданды 06.05.2026 Жарияланды 29.08.2026

Аңдатпа

Мақалада оңтүстік-шығыс Қазақстан жағдайында өсімдіктерге елеулі зиян кел тіретін карантиндік зиянкес – шығыс жеміс жемірінің (Grapholita molesta (Busck)) таралуы мен даму биологиялық ерекшеліктері қарастырылған. Далалық бақылаулар мен екпелердің фитосанитарлық жағдайын талдау нәтижесінде, өңір жағдайында бұл зиянкес вегетациялық кезеңінде 5 ұрпаққа дейін дамып, сүйекті және дәнекті жеміс дақылдарының өркендері мен жемістерін зақымдайтыны анықтал ды. Ең көп зақымданатын дақылдар қатарына шабдалы (Prunus persica), алхоры (Prunus salicina), өрік (Armeniaca vulgaris) және салыстырмалы түрде аз деңгейде алма (Malus domestica) жатады. Зиянкестің ең жоғары таралуы шабдалы мен алхоры бақтарында тіркеліп, жаппай ұшу кезеңінде бір тұзаққа апта-сына орта есеппен 25–35 аталық дарақ түскені байқалды. Зерттеу барысында өркендердің зақымдануы олардың қурауына және өсім қарқынының төмендеуіне әкелетіні, ал жемістердің зақымдануы олар-дың тауарлық сапасының нашарлауына және мерзімінен бұрын түсуіне себеп болатыны анықталды. Өркендердің зақымдану деңгейі 18,2 %-ға дейін, ал жемістердің зақымдануы 22,8 %-ға дейін жеткені тіркелді. Сонымен қатар, ауа температурасының жоғарылауы G. molesta-ның фенологиялық дамуын жеделдететіні байқалды, бұл өз кезегінде зиянкестің таралу ауқымының кеңеюіне және келешекте келтірілетін зиян көлемінің артуына ықпал етуі мүмкін. Алынған нәтижелер нақты жыл жағдайларына байланысты агротехникалық және қорғау шараларын жүргізу мерзімдерін түзетуге, сондай-ақ зиян кеске қарсы тиімді қорғау жүйесін әзірлеуге мүмкіндік береді. Шығыс жеміс жемірі ошақтық түрде таралғанына қарамастан, оның популяциясын тұрақты бақылау, өсімдіктерді қорғаудың интеграция ланған әдістерін қолдану және Қазақстан аумағында одан әрі таралуын болдырмау мақсатында каран тиндік шараларды күшейту қажет. Зерттеу нәтижелерінің практикалық маңызы – оларды аймақтық деңгейде жеміс дақылдарын қорғау жүйелерін әзірлеуде қолдануға болатындығында.

шығыс жеміс жемірі, Grapholita molesta (Busck), жеміс дақылдары, таралуы, зияндылығы, фитосанитарлық мониторинг, феромонды тұзақтар.

Қаржыландыру немесе алғыс

Зерттеу жұмысы Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі қаржыландыратын BR22887230 «ҚР аумағында таралуы шектеулі карантиндік зиянкестердің тиімді популяциясын басқару жүйесін әзірлеу» 2024 - 2026 жылдарға арналған бағдарламасы аясында жүргізілді.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. Amat, C., Bosch-Serra, D., Avilla, J. & Escudero-Colomar, L.A. (2021). Different population phenologies of Grapholita molesta (Busck) in two hosts and two nearby regions in the NE of Spain. Insects. 12(612). https://doi.org/10.3390/insects12120612
  2. Amat, C., Bosch-Serra, D., Avilla, J. & Escudero-Colomar, L.A. (2024). Host–pest interactions: Investigating Grapholita molesta (Busck) larval development and survival in apple cultivars under laboratory and field conditions. Horticulturae 2024, 10(1016). https://doi.org/10.3390/horticulturae10101016
  3. Arakelyan A.O., Nikogosyan EH.Z. (1980). Vostochnaya plodozhorka i mery bor’by s nej v Armyanskoj SSR. Sbornik nauchnykh trudov. Vostochnaya plodozhorka. 12–40. — M.: Nauka. [in Russ.]
  4. ATV Media. (2023). Vostochnaya plodozhorka: gde obitayet vreditel, i chem on opasen dlya stavropolskogo urozhaya [in Russ.]
  5. Beknazarova, Z.B., Kopzhasarov, B.K., Zhunusova, A.S. & Alimkulova, M.K. (2020). SHyғys zhemіs zhemіrіnің damu kezeңderіnde қazhettі tiіmdі temperaturalar zhiyntyғy men zhylu mөlsherі kөrsetkіshterі // Іzdenіster, nәtizheler – Issledovaniya, rezul’taty. № 1(85). ISSN 2304-3334. [in Kaz.]
  6. Bian H., Li W., Yu S., Mao J., Hong Y., Song Y. & Cai P. (2024). How climate warming influences the phenology of Grapholita molesta (Busck, 1916) (Lepidoptera: Tortricidae) in China: Insight from long-term historical data. Insects, 15(474). https://doi.org/10.3390/insects15070474
  7. Cao, L.J., Li, B.Y., Chen, J.C., Zhu, J.Y., Hoffmann, A.A. & Wei, S.J. (2021). Local climate adaptation and gene flow in the native range of two co-occurring fruit moths with contrasting invasiveness. Molecular Ecology. 30. 4204–4219. https://doi.org/10.1111/mec.15942
  8. Halsch C.A., Shapiro A.M., Fordyce J.A., Nice C.C., Thorne J.H., Waetjen D.P. & Forister M.L. (2021). Insects and recent climate change. Proceedings of the National Academy of Sciences. 118. e2002543117. https://doi.org/10.1073/pnas.2002543117
  9. Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). (2022). Climate change 2022: Impacts, adaptation and vulnerability. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781009325844
  10. Kipiani A.A. (1980). Vostochnaya plodozhorka i mery bor’by s nej v Gruzinskoj SSR. Sbornik nauchnykh trudov. Vostochnaya plodozhorka. Рр.45–67. — M.: Nauka. [in Russ.]
  11. Kong W., Wang Y., Guo Y., Chai X., Li J. & Ma R. (2020). Importance of preovipositional period of an oligophagous moth in predicting host suitability. Journal of Economic Entomology. 113. 222–229. https://doi.org/10.1093/jee/toz293
  12. Li H., Peng Q., Wang S., Zhang F., Guo X., Jiang Q., Huang N. & Li H. (2022). Climate change promotes the large-scale population growth of Grapholita molesta (Busck) (Lepidoptera: Tortricidae) within peach orchards in China. Agronomy. 12(2954). https://doi.org/10.3390/agronomy12122954
  13. Makeev G.I. & Lysenko N.A. (1991). Nekotorye aspekty primeneniya feromonnykh lovushek vostochnoj plodozhorki. Sbornik nauchnykh trudov. Karantinnyye vrediteli, bolezni i sornye rasteniya. Ch. 1. Рр. 58–63. — Bykovo: [in Russ.]
  14. Potanin D.V., Ivanova, M.I. & Ivanchenko V.I. (2023). Pprgnozirovanie razvitiya vostochnoj plodozhorki (Grapholita molesta) s uchetom pogodnykh faktorov dlya razrabotki sistemy zashhity rastenij mnogole’nikh nasazhdenij. Plodovodstvo i vinogradarstvo YUga Rossii. № 84(6). Рр. 136–150. http://journalkubansad.ru/pdf/23/06/10.pdf [in Russ.]
  15. Preti, M., Knight, A.L. & Angeli, S. (2020). Improved monitoring of Grapholita molesta (Lepidoptera: Tortricidae) in stone fruit orchards with a pheromone–kairomone combination lure. Insects. 11(412). https://doi.org/10.3390/insects11070412
  16. Rossel’khoznadzor (2024). Opasnyj karantinnyj vreditel’ plodovykh kul’tur – vostochnaya plodozhorka. https://57.fsvps.gov.ru/news/opasnyj-karantinnyj-vreditel-plodovyh-kultur-vostochnaja-plodozhorka/ [in Russ.]
  17. Rothschild, G.H.L. & Vickers R.A. (1991). Biology, ecology and control of the oriental fruit moth. In L.P.S. Van der Geest & H. H.
  18. Evenhuis (Eds.), Tortricid pests: Their biology, natural enemies and control. Vol. 5. Рp. 389–412. Elsevier: — Amsterdam, The Netherlands.
  19. Su S., Zhang X., Zhang J., Huang B., Jian C., Peng X., Vreysen M.J.B. & Chen M. (2022). Flight performance, fecundity, and ovary development of Grapholita molesta (Lepidoptera: Tortricidae) at different ages. Insects. 13(837). https://doi.org/10.3390/insects13110837
  20. Wang Y., Li J., Chai X., Hu X., Li X., Kong W. & Ma R. (2022). Development and fecundity of oriental fruit moth (Lepidoptera: Tortricidae) reared on various concentrations of amygdalin. Insects. 13(974). https://doi.org/10.3390/insects13110974

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]Каирова , Г. et al. 2026. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ЖЕМІС ЖЕМІРІНІҢ (GRAPHOLITA MOLESTA (BUSCK)) ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler. 28, 4 (112) (Aug. 2026), 104–116. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2026/08.
(1)Каирова , Г.; Сулейманова , Г.; Махамбетов , Ә.; Ай , Р.; Жолдасбек, Г. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ЖЕМІС ЖЕМІРІНІҢ (GRAPHOLITA MOLESTA (BUSCK) ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler 2026, 28 (4 (112), 104-116. https://doi.org/10.37884/4-2026/08.
Каирова , Г., Сулейманова , Г., Махамбетов , Ә., Ай , Р., & Жолдасбек, Г. (2026). ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ЖЕМІС ЖЕМІРІНІҢ (GRAPHOLITA MOLESTA (BUSCK)) ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister Natigeler, 28(4 (112), 104-116. https://doi.org/10.37884/4-2026/08
КАИРОВА , Гулшария; СУЛЕЙМАНОВА , Гульнур; МАХАМБЕТОВ , Әлібек; АЙ , Реджеп; ЖОЛДАСБЕК, Гүлнұр. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ЖЕМІС ЖЕМІРІНІҢ (GRAPHOLITA MOLESTA (BUSCK)) ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 4 (112), p. 104–116, 2026. DOI: 10.37884/4-2026/08. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1379. Acesso em: 30 oct. 2026.
Каирова , Гулшария, Гульнур Сулейманова, Әлібек Махамбетов, Реджеп Ай, and Гүлнұр Жолдасбек. 2026. “ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ЖЕМІС ЖЕМІРІНІҢ (GRAPHOLITA MOLESTA (BUSCK)) ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”. Izdenister Natigeler 28 (4 (112): 104-16. https://doi.org/10.37884/4-2026/08.
Каирова , Г. (2026) “ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ЖЕМІС ЖЕМІРІНІҢ (GRAPHOLITA MOLESTA (BUSCK)) ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”, Izdenister natigeler, 28(4 (112), pp. 104–116. doi:10.37884/4-2026/08.
[1]Г. Каирова, Г. Сулейманова, Ә. Махамбетов, Р. Ай, and Г. Жолдасбек, “ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ЖЕМІС ЖЕМІРІНІҢ (GRAPHOLITA MOLESTA (BUSCK)) ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 4 (112), pp. 104–116, Aug. 2026, doi: 10.37884/4-2026/08.
Каирова , Гулшария, et al. “ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ЖЕМІС ЖЕМІРІНІҢ (GRAPHOLITA MOLESTA (BUSCK)) ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 4 (112), Aug. 2026, pp. 104-16, https://doi.org/10.37884/4-2026/08.
Каирова , Гулшария, Гульнур Сулейманова, Әлібек Махамбетов, Реджеп Ай, and Гүлнұр Жолдасбек. “ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ЖЕМІС ЖЕМІРІНІҢ (GRAPHOLITA MOLESTA (BUSCK)) ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”. Izdenister natigeler 28, no. 4 (112) (August 29, 2026): 104–116. Accessed October 30, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1379.
1.Каирова Г, Сулейманова Г, Махамбетов Ә, Ай Р, Жолдасбек Г. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ЖЕМІС ЖЕМІРІНІҢ (GRAPHOLITA MOLESTA (BUSCK)) ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Aug. 29 [cited 2026 Oct. 30];28(4 (112):104-16. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1379
1.Каирова Г, Сулейманова Г, Махамбетов Ә, Ай Р, Жолдасбек Г. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ЖЕМІС ЖЕМІРІНІҢ (GRAPHOLITA MOLESTA (BUSCK)) ТАРАЛУЫ МЕН ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler. 2026;28(4 (112):104-116. doi:10.37884/4-2026/08