ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ АШЫҚ ҚАРА – ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫНДАҒЫ АУЫР МЕТАЛДАР (Fe, Мп, Cu, Zn, Co) ҚАЛДЫҒЫНЫҢ МӨЛШЕРІ

Назым Нокербекова; Шарбану Муздыбаева; Галия Турсбекова; Дина Рыскелді; Гулзахира Сарыбаева

doi:10.37884/4-2025/20

Аңдатпа

Соңғы бірнеше онжылдықта қарқынды индустрияландыру және қарқынды ауылшаруашылық қызметі қоршаған ортада әртүрлі ластаушы заттардың, әсіресе ауыр металдардың жиналуына әкелді. Қоршаған ортаның ауыр металдармен ластануының жағымсыз әсерлері биосфераға нақты қауіп төндіреді.

Ауыр металдар жалпы ластаушы заттарға жатады, олардың құрамын бақылау топырақ пен қарашіріндіде міндетті болып табылады. Ауыр металдармен ластануы топырақтың деградациясының себептерінің бірі болып табылады. Жыл сайынғы сауалнамалар ластану туралы ақпараттың негізгі көзі болып табылады.

Мақалада Алматы облысының ҚазЕжӨҒЗИ полигонының аумағында жиналған топырақ үлгілеріндегі ауыр металдардың (Fe, Pb, Cu, Zn, Co) қалдық мөлшерінің зерттеу нәтижелері келтірілген. Барлық зерттелетін пункттерде топырақ үлгілеріндегі ауыр металдардың қалдық мөлшері рұқсат етілген деңгейде болды. Алайда, аймақтың физикалық – географиялық ерекшеліктеріне, полигон учаскесінің автотрассаға жақын орналасуына және т.б. орай мырыш, қорғасын, кобальт сияқты металдар ШРК мәнінен 2,1-6,2 есе асып кеткендігі байқалды.

Топырақтың ауыр металдармен ластануы өсімдіктерде металдардың жиналуын және өсімдіктер қауымдастығының деградациясын тудырады, бұл токсиканттардың азық-түлік тізбегі арқылы адамға өтуіне әкеледі. Осыған байланысты бұл жұмыстың мақсаты Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның ашық-қара қоңыр топырағындағы ауыр металдардың (Fe, Pb, Cu, Zn, Co) мөлшерін зерттеу тақырыбымыздың өзекті мәселесі болып табылады.

ауыр металдар топырақ сынамалары атомдық-абсорбциялық талдау мыс мырыш темір кобальт марганец деградация

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1.Wu W., Wu P., Yang F., Sun D-l., Zhang D-X., Zhou Y-K. Assessment of heavy metal pollution and human health risks in urban soils around an electronics manufacturing facility // Science of the Total Environment. 2018. Vol. 630. P. 53–61. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv. 2018.02.183
2. Kim H. S., Kim K-R., Kim W-Il., Owens G., Kim K-H. Influence of road proximity on the concentrations of heavy met- als in Korean urban agricultural soils and crops // Archives of environmental contamination and toxicology. 2017. Vol. 72. № 2. P. 260–268. https://doi.org/10.1007/s00244-016-0344-y
3. Ы. Жакыпбек, М.О.Калыбеков, М.Тоқтар, С.В.Турсбеков, Т.Б.Нұрпейісова. Атырау облысы мақат ауданындағы бұзылған жерлердің техногендік ластануы мен тұздануын талдау. Ізденістер, нәтижелер –Исследования, результаты. No2(106) 2025, 132-141б. DOI: https://doi.org/10.37884/2-2025/13
4. Методика выполнения измерения массовой доли подвижных форм металлов: РД 52.18.269-90. М.: Изд-во стандартов, 1990. 35 с. https://ohranatruda.ru/upload/iblock/048/4293783539.pdf
5. Мынбаева Б.Н., Макеева А.Ж. Оценка загрязнения почв г. Алматы тяжелыми металлами химическими и математическими методами // Фундаментальные исследования. 2011. № 10-1. С. 131-136; URL: https://fundamental-research.ru/ru/article/view?id=28690
6. Chaplygin V., Minkina T., Mandzhieva S., Burachevskaya M., Sushkova S., Poluektov E., ... Kumacheva V. The effect of technogenic emissions on the heavy metals accumulation by herbaceous plants // Environmental monitoring and assessment. 2018. Vol. 190. № 3. P. 124. https://doi.org/10.1007/s10661-018-6489-6.
7.Sankhla M.S., Kumari M., Nandan M., Kumar R., Agrawal P., 2016. Heavy Metals Contamination in Water and their Hazardous Effect on Human Health-A Review // Int.J .Curr. Microbiol. App.Sci. - 2016.- 5(10). –Р.759-766. doi: http://dx.doi.org/ 10.20546/ijcmas.2016.510.082
8.Sharma S., Prasad F.M. Accumulation of Lead and Cadmium in Soil and Vegetable Crops along Major Highways in Agra (India) // Journal of Chemistry. – 2010. – V. 7. Article ID 678589. – P. 1-10. https://doi.org/ 10.1155/2010/678589.
9.Chmielowska-Bąk J., Gzyl J., Rucińska-Sobkowiak R. et al. The new insights into cadmium sensing // Front. Plant. Sci. 2014. 5:245. DOI: 10.3389/fpls.2014.00245.
10.Gill S. S., Khan N. A., Tuteja N. Cadmium at high dose perturbs growth, photosynthesis and nitrogen metabolism white at low dose it up regulates sulfur assimilation and antioxidant machinery in garden cress (Lepidium sativum L.) // Plant Sci. 2011. DOI: 10.1016/j.plantsci.2011.04.018.
11. Гринвуд Н., Эрншо А. Химия элементов. Т. 2. М.: Лаборатория знаний, 2021. 664 с. https://books.mipt.ru/
12.Ishimaru Y., Takahashi R., Bashir K. et al. Characterizing the role of rice NRAMP5 in manganese, iron and cadmium transport // Sci. Rep. 2012. 2, 286; DOI: 10.1038/srep00286.
13.Montanini B., Blaudez D., Jeandroz S. et al. Phylogenetic and functional analysis of the Cation Diffusion Facilitator (CDF) family: improved signature and prediction of substrate specificity // BMC Genomics. 2007, 8:107. DOI: 10.1186/1471-2164-8-107.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ АШЫҚ ҚАРА – ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫНДАҒЫ АУЫР МЕТАЛДАР (Fe, Мп, Cu, Zn, Co) ҚАЛДЫҒЫНЫҢ МӨЛШЕРІ. Izdenister natigeler. 4 (108) (Dec. 2025), 192–202. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2025/20.

(1)ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ АШЫҚ ҚАРА – ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫНДАҒЫ АУЫР МЕТАЛДАР (Fe, Мп, Cu, Zn, Co) ҚАЛДЫҒЫНЫҢ МӨЛШЕРІ. Izdenister natigeler 2025, No. 4 (108), 192-202. https://doi.org/10.37884/4-2025/20.

ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ АШЫҚ ҚАРА – ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫНДАҒЫ АУЫР МЕТАЛДАР (Fe, Мп, Cu, Zn, Co) ҚАЛДЫҒЫНЫҢ МӨЛШЕРІ. (2025). Izdenister Natigeler, 4 (108), 192-202. https://doi.org/10.37884/4-2025/20

ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ АШЫҚ ҚАРА – ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫНДАҒЫ АУЫР МЕТАЛДАР (Fe, Мп, Cu, Zn, Co) ҚАЛДЫҒЫНЫҢ МӨЛШЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 4 (108), p. 192–202, 2025. DOI: 10.37884/4-2025/20. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1070. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ АШЫҚ ҚАРА – ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫНДАҒЫ АУЫР МЕТАЛДАР (Fe, Мп, Cu, Zn, Co) ҚАЛДЫҒЫНЫҢ МӨЛШЕРІ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 4 (108) (December): 192-202. https://doi.org/10.37884/4-2025/20.

“ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ АШЫҚ ҚАРА – ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫНДАҒЫ АУЫР МЕТАЛДАР (Fe, Мп, Cu, Zn, Co) ҚАЛДЫҒЫНЫҢ МӨЛШЕРІ” (2025) Izdenister natigeler, (4 (108), pp. 192–202. doi:10.37884/4-2025/20.

[1]“ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ АШЫҚ ҚАРА – ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫНДАҒЫ АУЫР МЕТАЛДАР (Fe, Мп, Cu, Zn, Co) ҚАЛДЫҒЫНЫҢ МӨЛШЕРІ”, Izdenister natigeler, no. 4 (108), pp. 192–202, Dec. 2025, doi: 10.37884/4-2025/20.

“ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ АШЫҚ ҚАРА – ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫНДАҒЫ АУЫР МЕТАЛДАР (Fe, Мп, Cu, Zn, Co) ҚАЛДЫҒЫНЫҢ МӨЛШЕРІ”. Izdenister Natigeler, no. 4 (108), Dec. 2025, pp. 192-0, https://doi.org/10.37884/4-2025/20.

“ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ АШЫҚ ҚАРА – ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫНДАҒЫ АУЫР МЕТАЛДАР (Fe, Мп, Cu, Zn, Co) ҚАЛДЫҒЫНЫҢ МӨЛШЕРІ”. Izdenister natigeler, no. 4 (108) (December 30, 2025): 192–202. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1070.

1.ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ АШЫҚ ҚАРА – ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫНДАҒЫ АУЫР МЕТАЛДАР (Fe, Мп, Cu, Zn, Co) ҚАЛДЫҒЫНЫҢ МӨЛШЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Dec. 30 [cited 2026 Sep. 15];(4 (108):192-20. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1070

1.ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ АШЫҚ ҚАРА – ҚОҢЫР ТОПЫРАҒЫНДАҒЫ АУЫР МЕТАЛДАР (Fe, Мп, Cu, Zn, Co) ҚАЛДЫҒЫНЫҢ МӨЛШЕРІ. Izdenister natigeler. 2025;(4 (108):192-202. doi:10.37884/4-2025/20

[1] 1.Wu W., Wu P., Yang F., Sun D-l., Zhang D-X., Zhou Y-K. Assessment of heavy metal pollution and human health risks in urban soils around an electronics manufacturing facility // Science of the Total Environment. 2018. Vol. 630. P. 53–61. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv. 2018.02.183

[2] 2. Kim H. S., Kim K-R., Kim W-Il., Owens G., Kim K-H. Influence of road proximity on the concentrations of heavy met- als in Korean urban agricultural soils and crops // Archives of environmental contamination and toxicology. 2017. Vol. 72. № 2. P. 260–268. https://doi.org/10.1007/s00244-016-0344-y

[3] 3. Ы. Жакыпбек, М.О.Калыбеков, М.Тоқтар, С.В.Турсбеков, Т.Б.Нұрпейісова. Атырау облысы мақат ауданындағы бұзылған жерлердің техногендік ластануы мен тұздануын талдау. Ізденістер, нәтижелер –Исследования, результаты. No2(106) 2025, 132-141б. DOI: https://doi.org/10.37884/2-2025/13

[4] 4. Методика выполнения измерения массовой доли подвижных форм металлов: РД 52.18.269-90. М.: Изд-во стандартов, 1990. 35 с. https://ohranatruda.ru/upload/iblock/048/4293783539.pdf

[5] 5. Мынбаева Б.Н., Макеева А.Ж. Оценка загрязнения почв г. Алматы тяжелыми металлами химическими и математическими методами // Фундаментальные исследования. 2011. № 10-1. С. 131-136; URL: https://fundamental-research.ru/ru/article/view?id=28690

[6] 6. Chaplygin V., Minkina T., Mandzhieva S., Burachevskaya M., Sushkova S., Poluektov E., ... Kumacheva V. The effect of technogenic emissions on the heavy metals accumulation by herbaceous plants // Environmental monitoring and assessment. 2018. Vol. 190. № 3. P. 124. https://doi.org/10.1007/s10661-018-6489-6.

[7] 7.Sankhla M.S., Kumari M., Nandan M., Kumar R., Agrawal P., 2016. Heavy Metals Contamination in Water and their Hazardous Effect on Human Health-A Review // Int.J .Curr. Microbiol. App.Sci. - 2016.- 5(10). –Р.759-766. doi: http://dx.doi.org/ 10.20546/ijcmas.2016.510.082

[8] 8.Sharma S., Prasad F.M. Accumulation of Lead and Cadmium in Soil and Vegetable Crops along Major Highways in Agra (India) // Journal of Chemistry. – 2010. – V. 7. Article ID 678589. – P. 1-10. https://doi.org/ 10.1155/2010/678589.

[9] 9.Chmielowska-Bąk J., Gzyl J., Rucińska-Sobkowiak R. et al. The new insights into cadmium sensing // Front. Plant. Sci. 2014. 5:245. DOI: 10.3389/fpls.2014.00245.

[10] 10.Gill S. S., Khan N. A., Tuteja N. Cadmium at high dose perturbs growth, photosynthesis and nitrogen metabolism white at low dose it up regulates sulfur assimilation and antioxidant machinery in garden cress (Lepidium sativum L.) // Plant Sci. 2011. DOI: 10.1016/j.plantsci.2011.04.018.

[11] 11. Гринвуд Н., Эрншо А. Химия элементов. Т. 2. М.: Лаборатория знаний, 2021. 664 с. https://books.mipt.ru/

[12] 12.Ishimaru Y., Takahashi R., Bashir K. et al. Characterizing the role of rice NRAMP5 in manganese, iron and cadmium transport // Sci. Rep. 2012. 2, 286; DOI: 10.1038/srep00286.

[13] 13.Montanini B., Blaudez D., Jeandroz S. et al. Phylogenetic and functional analysis of the Cation Diffusion Facilitator (CDF) family: improved signature and prediction of substrate specificity // BMC Genomics. 2007, 8:107. DOI: 10.1186/1471-2164-8-107.