FOREST ECOSYSTEMS OF EAST KAZAKHSTAN IN THE SYSTEM OF WATER BALANCE REGULATION AND SOIL EROSION PROTECTION

Zhadyra Baigazakova; Marzhan Yerzhankyzy; Oryngul Mukhametzhanova; Zhanylkhan Bukabayeva; Oral Adalkan

doi:10.37884/2-2025/48

Аңдатпа

Мақалада Шығыс Қазақстандағы орман экожүйелерінің су балансын реттеуге және топырақты деградациядан қорғауға әсері қарастырылған. Топырақтың суды ұстап тұру қабілетін, эрозия деңгейін және әртүрлі орман түзілімдеріндегі ылғалдылық динамикасын бағалау үшін эксперименттік зерттеулер жүргізілді. Нәтижелер ормандардың гидрологиялық режимді тұрақтандыруда және эрозия процестерінің алдын алуда маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Өсімдік жамылғысының тығыздығын, топырақ ылғалдылығының көрсеткіштерін және NDVI мәндерін талдау үшін қашықтықтан зондтау деректері мен ГАЖ технологиялары қолданылды, бұл экожүйелердің жай-күйін жан-жақты бағалауды қамтамасыз етеді. Зерттеу сонымен қатар эрозияға төзімділіктегі ағаштар мен бұталар құрамының рөлін зерттеп, аралас орман түзілімдерінің топырақ тұрақтылығын арттырудағы маңыздылығын көрсетеді. Нәтижелер жердің деградациясын азайту және аймақтық суды үнемдеу шараларын жақсарту үшін ормандарды басқарудың тұрақты тәжірибесі мен орман өсіру стратегияларының қажеттілігін көрсетеді. Жауын-шашынның инфильтрациясы мен булану жылдамдығын талдау ормандардың жер асты суларының тұрақты деңгейін ұстап тұруға, іргелес ауылшаруашылық және қалалық жерлерде құрғақшылық пен су тасқыны қаупін азайтуға ықпал ететінін көрсетеді. Зерттеу ормандарды сақтаудың адаптивті басқару стратегиялары, соның ішінде жергілікті түрлерді пайдалана отырып орман өсіру, бақыланатын жайылым әдістері және ландшафттардың тұрақтылығын арттыру үшін табиғи факторларға негізделген шешімдерді енгізу бойынша ұсыныстармен аяқталады. Бұл тұжырымдар Шығыс Қазақстан ормандарының экологиялық функцияларын сақтауға және ұзақ мерзімді экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған кешенді саясатты әзірлеуге негіз болады.

орман су балансы топырақ эрозиясы топырақтың деградациясы Шығыс Қазақстан

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Савенкова И., Шахметова Г., Новикова А., Курмангалиев М. Современное состояние лесных полос Северного Казахстана // Izdenister Natigeler. – 2023. – № 3 (99). – С. 248–258. – DOI: https://doi.org/10.37884/3-2023/26.
2. Bonan G.B. Forests and Climate Change: Forcings, Feedbacks, and the Climate Benefits of Forests // Science. – 2008. – Vol. 320, № 5882. – P. 1444–1449. – https://www.doi.org/10.1126/science.1155121.
3. Мудетбек А., Мырзабаева Г., Абаева К., Токтасынова Ф., Шыныбеков М. Особенности использования и внедрение высокоточных GPS-устройств в лесном хозяйстве // Izdenister Natigeler. – 2022. – № 4 (96). – С. 73–88. – DOI: https://doi.org/10.37884/4-2022/09.
4. Мудетбек А., Мырзабаева Г., Абаева К., Шыныбеков М., Орайханова А. Обработка и обновление информации лесоустройства // Izdenister Natigeler. – 2023. – № 1 (97). – С. 99–109. – DOI: https://doi.org/10.37884/1-2023/12.
5. Ellison D., Futter M.N., Bishop K. On the forest cover–water yield debate: from demand- to supply-side thinking // Global Change Biology. – 2012. – Vol. 18, № 3. – P. 806–820. – https://www.doi.org/10.1111/j.1365-2486.2011.02589.x.
6. Жилкибаева Э., Токтасынов А., Токтасынова Ф. Формирование устойчивых лесных ландшафтов в Иле-Алатауском государственном национальном природном парке // Izdenister Natigeler. – 2022. – № 1 (93). – С. 29–37. – DOI: https://doi.org/10.37884/1-2022/04.
7. Bradshaw C.J.A., Sodhi N.S., Peh K.S.H., Brook B.W. Global evidence that deforestation amplifies flood risk and severity in the developing world // Global Change Biology. – 2007. – Vol. 13, № 11. – P. 2379–2395. – https://www.doi.org/10.1111/j.1365-2486.2007.01446.x.
8. Le Maitre D.C., Versfeld D.B., Chapman R.A. The impact of invading alien plants on surface water resources in South Africa: A preliminary assessment // Water SA. – 2000. – Vol. 26, № 3. – P. 397–408. – https://www.doi.org/10.4314/wsa.v26i3.5387.
9. Bruijnzeel L.A. Hydrological functions of tropical forests: not seeing the soil for the trees? // Agriculture, Ecosystems & Environment. – 2004. – Vol. 104, № 1. – P. 185–228. – https://www.doi.org/10.1016/j.agee.2004.01.015.
10. Pimentel D. и др. Environmental and economic costs of soil erosion and conservation benefits // Science. – 1995. – Vol. 267, № 5201. – P. 1117–1123. – https://www.doi.org/10.1126/science.267.5201.1117.
11. Gyenge J.E. и др. Stand density and water status in Populus deltoides plantations in a semiarid region of Argentina // Journal of Arid Environments. – 2008. – Vol. 72, № 12. – P. 2141–2150. – https://www.doi.org/10.1016/j.jaridenv.2008.07.001.
12. Cerdà A. Changes in overland flow and infiltration after a rangeland fire in a Mediterranean scrubland // Hydrological Processes. – 1998. – Vol. 12, № 7. – P. 1031–1042. – http://dx.doi.org/10.13140/RG.2.1.2684.0160.
13. Wang L. и др. Biogeochemistry of Kalahari sands // Journal of Arid Environments. – 2007. – Vol. 71, № 3. – P. 259–279. – https://www.doi.org/10.1016/j.jaridenv.2007.03.009.
14. Zhang L., Dawes W.R., Walker G.R. Response of mean annual evapotranspiration to vegetation changes at catchment scale // Water Resources Research. – 2001. – Vol. 37, № 3. – P. 701–708. – https://www.doi.org/10.1029/2000WR900325.
15. Andréassian V. Waters and forests: from historical controversy to scientific debate // Journal of Hydrology. – 2004. – Vol. 291, № 1–2. – P. 1–27. – DOI: 10.1016/j.jhydrol.2003.12.015.
16. Calder I.R. Forests and water – Ensuring forest benefits outweigh water costs // Forest Ecology and Management. – 2007. – Vol. 251, № 1–2. – P. 110–120. – https://www.doi.org/10.1016/j.foreco.2007.06.015.
17. Farley K.A., Jobbágy E.G., Jackson R.B. Effects of afforestation on water yield: a global synthesis with implications for policy // Global Change Biology. – 2005. – Vol. 11, № 10. – P. 1565–1576. – https://www.doi.org/10.1111/j.1365-2486.2005.01011.x.
18. Neary D.G., Ice G.G., Jackson C.R. Linking forest watershed management and riparian buffers to aquatic ecosystem protection in the western USA // Forest Ecology and Management. – 2009. – Vol. 258, № 10. – P. 1647–1657. – https://www.doi.org/10.1016/j.foreco.2009.03.021.
19. Танекеева Ш., Мамбетов Б., Жубанышева А., Жорабекова Ж. Проектирование работ по обследованию и обновлению древесных кустарников, произрастающих в роще Баума // Izdenister Natigeler. – 2022. – № 1 (93). – С. 37–45. – DOI: https://doi.org/10.37884/1-2022/05.
20. Stednick J.D. Monitoring the effects of timber harvest on annual water yield // Journal of Hydrology. – 1996. – Vol. 176, № 1–4. – P. 79–95. – https://www.doi.org/10.1016/0022-1694(95)02780-7.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. СУ БАЛАНСЫН РЕТТЕУ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚ ЭРОЗИЯСЫНАН ҚОРҒАУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОРМАН ЭКОЖҮЙЕЛЕРІ. Izdenister natigeler. 2 (106) (Jun. 2025), 480–491. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2025/48.

(1)СУ БАЛАНСЫН РЕТТЕУ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚ ЭРОЗИЯСЫНАН ҚОРҒАУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОРМАН ЭКОЖҮЙЕЛЕРІ. Izdenister natigeler 2025, No. 2 (106), 480-491. https://doi.org/10.37884/2-2025/48.

СУ БАЛАНСЫН РЕТТЕУ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚ ЭРОЗИЯСЫНАН ҚОРҒАУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОРМАН ЭКОЖҮЙЕЛЕРІ. (2025). Izdenister Natigeler, 2 (106), 480-491. https://doi.org/10.37884/2-2025/48

СУ БАЛАНСЫН РЕТТЕУ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚ ЭРОЗИЯСЫНАН ҚОРҒАУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОРМАН ЭКОЖҮЙЕЛЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (106), p. 480–491, 2025. DOI: 10.37884/2-2025/48. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/942. Acesso em: 15 sep. 2026.

“СУ БАЛАНСЫН РЕТТЕУ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚ ЭРОЗИЯСЫНАН ҚОРҒАУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОРМАН ЭКОЖҮЙЕЛЕРІ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 2 (106) (June): 480-91. https://doi.org/10.37884/2-2025/48.

“СУ БАЛАНСЫН РЕТТЕУ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚ ЭРОЗИЯСЫНАН ҚОРҒАУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОРМАН ЭКОЖҮЙЕЛЕРІ” (2025) Izdenister natigeler, (2 (106), pp. 480–491. doi:10.37884/2-2025/48.

[1]“СУ БАЛАНСЫН РЕТТЕУ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚ ЭРОЗИЯСЫНАН ҚОРҒАУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОРМАН ЭКОЖҮЙЕЛЕРІ”, Izdenister natigeler, no. 2 (106), pp. 480–491, Jun. 2025, doi: 10.37884/2-2025/48.

“СУ БАЛАНСЫН РЕТТЕУ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚ ЭРОЗИЯСЫНАН ҚОРҒАУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОРМАН ЭКОЖҮЙЕЛЕРІ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (106), June 2025, pp. 480-91, https://doi.org/10.37884/2-2025/48.

“СУ БАЛАНСЫН РЕТТЕУ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚ ЭРОЗИЯСЫНАН ҚОРҒАУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОРМАН ЭКОЖҮЙЕЛЕРІ”. Izdenister natigeler, no. 2 (106) (June 30, 2025): 480–491. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/942.

1.СУ БАЛАНСЫН РЕТТЕУ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚ ЭРОЗИЯСЫНАН ҚОРҒАУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОРМАН ЭКОЖҮЙЕЛЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];(2 (106):480-91. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/942

1.СУ БАЛАНСЫН РЕТТЕУ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚ ЭРОЗИЯСЫНАН ҚОРҒАУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОРМАН ЭКОЖҮЙЕЛЕРІ. Izdenister natigeler. 2025;(2 (106):480-491. doi:10.37884/2-2025/48

[1] 1. Савенкова И., Шахметова Г., Новикова А., Курмангалиев М. Современное состояние лесных полос Северного Казахстана // Izdenister Natigeler. – 2023. – № 3 (99). – С. 248–258. – DOI: https://doi.org/10.37884/3-2023/26.

[2] 2. Bonan G.B. Forests and Climate Change: Forcings, Feedbacks, and the Climate Benefits of Forests // Science. – 2008. – Vol. 320, № 5882. – P. 1444–1449. – https://www.doi.org/10.1126/science.1155121.

[3] 3. Мудетбек А., Мырзабаева Г., Абаева К., Токтасынова Ф., Шыныбеков М. Особенности использования и внедрение высокоточных GPS-устройств в лесном хозяйстве // Izdenister Natigeler. – 2022. – № 4 (96). – С. 73–88. – DOI: https://doi.org/10.37884/4-2022/09.

[4] 4. Мудетбек А., Мырзабаева Г., Абаева К., Шыныбеков М., Орайханова А. Обработка и обновление информации лесоустройства // Izdenister Natigeler. – 2023. – № 1 (97). – С. 99–109. – DOI: https://doi.org/10.37884/1-2023/12.

[5] 5. Ellison D., Futter M.N., Bishop K. On the forest cover–water yield debate: from demand- to supply-side thinking // Global Change Biology. – 2012. – Vol. 18, № 3. – P. 806–820. – https://www.doi.org/10.1111/j.1365-2486.2011.02589.x.

[6] 6. Жилкибаева Э., Токтасынов А., Токтасынова Ф. Формирование устойчивых лесных ландшафтов в Иле-Алатауском государственном национальном природном парке // Izdenister Natigeler. – 2022. – № 1 (93). – С. 29–37. – DOI: https://doi.org/10.37884/1-2022/04.

[7] 7. Bradshaw C.J.A., Sodhi N.S., Peh K.S.H., Brook B.W. Global evidence that deforestation amplifies flood risk and severity in the developing world // Global Change Biology. – 2007. – Vol. 13, № 11. – P. 2379–2395. – https://www.doi.org/10.1111/j.1365-2486.2007.01446.x.

[8] 8. Le Maitre D.C., Versfeld D.B., Chapman R.A. The impact of invading alien plants on surface water resources in South Africa: A preliminary assessment // Water SA. – 2000. – Vol. 26, № 3. – P. 397–408. – https://www.doi.org/10.4314/wsa.v26i3.5387.

[9] 9. Bruijnzeel L.A. Hydrological functions of tropical forests: not seeing the soil for the trees? // Agriculture, Ecosystems & Environment. – 2004. – Vol. 104, № 1. – P. 185–228. – https://www.doi.org/10.1016/j.agee.2004.01.015.

[10] 10. Pimentel D. и др. Environmental and economic costs of soil erosion and conservation benefits // Science. – 1995. – Vol. 267, № 5201. – P. 1117–1123. – https://www.doi.org/10.1126/science.267.5201.1117.

[11] 11. Gyenge J.E. и др. Stand density and water status in Populus deltoides plantations in a semiarid region of Argentina // Journal of Arid Environments. – 2008. – Vol. 72, № 12. – P. 2141–2150. – https://www.doi.org/10.1016/j.jaridenv.2008.07.001.

[12] 12. Cerdà A. Changes in overland flow and infiltration after a rangeland fire in a Mediterranean scrubland // Hydrological Processes. – 1998. – Vol. 12, № 7. – P. 1031–1042. – http://dx.doi.org/10.13140/RG.2.1.2684.0160.

[13] 13. Wang L. и др. Biogeochemistry of Kalahari sands // Journal of Arid Environments. – 2007. – Vol. 71, № 3. – P. 259–279. – https://www.doi.org/10.1016/j.jaridenv.2007.03.009.

[14] 14. Zhang L., Dawes W.R., Walker G.R. Response of mean annual evapotranspiration to vegetation changes at catchment scale // Water Resources Research. – 2001. – Vol. 37, № 3. – P. 701–708. – https://www.doi.org/10.1029/2000WR900325.

[15] 15. Andréassian V. Waters and forests: from historical controversy to scientific debate // Journal of Hydrology. – 2004. – Vol. 291, № 1–2. – P. 1–27. – DOI: 10.1016/j.jhydrol.2003.12.015.

[16] 16. Calder I.R. Forests and water – Ensuring forest benefits outweigh water costs // Forest Ecology and Management. – 2007. – Vol. 251, № 1–2. – P. 110–120. – https://www.doi.org/10.1016/j.foreco.2007.06.015.

[17] 17. Farley K.A., Jobbágy E.G., Jackson R.B. Effects of afforestation on water yield: a global synthesis with implications for policy // Global Change Biology. – 2005. – Vol. 11, № 10. – P. 1565–1576. – https://www.doi.org/10.1111/j.1365-2486.2005.01011.x.

[18] 18. Neary D.G., Ice G.G., Jackson C.R. Linking forest watershed management and riparian buffers to aquatic ecosystem protection in the western USA // Forest Ecology and Management. – 2009. – Vol. 258, № 10. – P. 1647–1657. – https://www.doi.org/10.1016/j.foreco.2009.03.021.

[19] 19. Танекеева Ш., Мамбетов Б., Жубанышева А., Жорабекова Ж. Проектирование работ по обследованию и обновлению древесных кустарников, произрастающих в роще Баума // Izdenister Natigeler. – 2022. – № 1 (93). – С. 37–45. – DOI: https://doi.org/10.37884/1-2022/05.

[20] 20. Stednick J.D. Monitoring the effects of timber harvest on annual water yield // Journal of Hydrology. – 1996. – Vol. 176, № 1–4. – P. 79–95. – https://www.doi.org/10.1016/0022-1694(95)02780-7.