«ҚҰЛАННЫҢ (EQUUS HEMIONUS) РЕИНТРОДУКЦИЯСЫН ІЛЕ-БАЛҚАШ МЕМЛЕКЕТТІК ТАБИҒИ РЕЗЕРВАТЫНЫҢ ІЛЕ ӨЗЕНІНІҢ САҒАЛЫҚ ЭКОЖҮЙЕСІ ЖАҒДАЙЫНДА ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ»

Әлібек Әбдібек; Курманкуль Абаева; Мухтар Байбатшанов; Данияр Досманбетов; Танжарбай Алламбергенов

doi:10.37884/4-2025/47

Аңдатпа

Бұл мақалада құланның (Equus hemionus) «Іле-Балқаш» МТР-ты аумағына реинтродукциясы кезінде олардың жаңа экожүйелерге бейімделуі мен биологиялық негіздемесі қарастырылады. Жануардың биологиялық ерекшелігі, таралу ареалы, дене бітімі, салмағы, төлдеу және көбею кезіндегі мінез-құлқы қарастырылған. Құландардың мекен ету аймағының табиғи-климаттық жағдайлары, жақын орналасқан гидрометеорологиялық станциялар деректері, геологиялық құрылымы, рельефі, климаты, гидрологиялық режимі, топырақ жамылғысы мен өсімдіктер дүниесі жан-жақты талданған. Жануарларды арнайы бақылау алаңдарында және волерлерде қадағалау әдістері қарастырылған. Сонымен қатар жерсіндіру кезеңінде құландардың қосымша қоректік және минералдық заттармен қамтамасыз ету және олардың қоректену кезіндегі мінез-құлқының ерекшеліктеріне тоқталған. Физиологиялық қажеттіліктеріне сай толыққанды азықпен қамтамасыз ету мақсатында қолданыстағы биотехникалық нормативтерге сәйкес азық мөлшері есептеліп кестемен берілген. Құланның өмір сүретін негізгі жерлерін, шөптің қанша түрімен азықтанатын, құрамы берілген. Резерваттағы омыртқалы жануарлардың көктемгі және күзгі санаққа енген түрлерінің нәтижесі дәйектелген. Құландардың күзде және қыста үлкен үйірге топтасып, кейін күйекке түсу кезіндегі мінез құлқы, буаз болу уақыты, жыныстық жетілу мерзімдеріне тоқталған. Көру, есту және иіс сезу мүшелерінің жақсы жетілгенін қарастырған.

«Іле-Балқаш» МТР құлан (Equus hemionus) Іле өзені жерсіндіру бақылау алаңдары популяция ареал вольер Қызыл кітап фауна биоалуантүрлілікті сақтау биотехникалық іс-шаралар

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Красная книга Республики Казахстан, том 1: Животные, часть 1: Позвоночные. 4-е издание. ДПС, Алматы, Казахстан, 2010. с . 114
2. Бекенов А.Б., Мелдебеков А.М., Бекенова Н.А. Современное состояние диких копытных на Устюрте и Мангышлаке // Научные труды Устюртского государственного при- родного заповедника. Жанаозен, Посвящается 25-летию Устюртского заповедника. 2009. С. 14-30
3. Kaczensky, P., King, S.R.B., Esmaeili, S. & Moehlman, P.D. 2025. Equus hemionus. The IUCN Red List of Threatened Species 2025 с. 8. https://www.iucnredlist.org/species/7951/238881740
4. Əбдібек Ə.Е., Байбатшанов М.К., Кыдыров Т.Н., Акоев М.Т., Самылтыров А.Б. «Алтын Емел» мемлекеттік ұлттық табиғи паркіндегі құландардың (equus hemionus) экологиялық ерекшелігі Ізденістер, нəтижелер – Исследования, результаты. № 1 (77) 2018. – Б 123-126. https://izdenister.kaznaru.edu.kz/files/full/2018_1.pdf
5. Биологическое обоснование отлова и реинтродукции кулана в Казахстане на 2017- 2020 гг. - АСБК, Институт зоологии. – Алматы-Астана, 2017. с. 1-78.
6. Байбатшанов М.К., Қонысова Ф, Бейсенбаева М.Т., Акилбеков С.О., Бекенова А..// Алматы хайуанаттар бағындағы тұяқты аңдарды вольерде бірге өсіру кезіндегі мінез-құлық ерекшеліктері. Ізденістер, нəтижелер – Исследования, результаты. № 3 (83) 2019. б. 327-331
https://izdenister.kaznaru.edu.kz/files/full/2019_1.pdf
7. A.T. Serikbayeva, D.Sh. Akimzhanov, Z.A. Iskakova, Zh. Karagoishin, M.T. Akoyev, T.N. Dauletaliyev and O.A. Baitanayev Saiga (Saiga tatarica) conservation strategy in Kazakhstan Saiga (Saiga tatarica): uma estratégia de conservação no Cazaquistão. 2023. P 1-10 https://doi.org/10.1590/1519-6984.275397
8. Burnik Šturm, M., Ganbaatar, O., Voigt, C.C., Kaczensky, P., EarlyOnline. Sequential stable isotope analysis reveals differences in dietary history of three sympatric equid species in the Mongolian Gobi. Journal of Applied Ecology, 2017. p. 1110–1119 https://doi.org/10.1111/1365-2664.12825
9. Бланк Д.А., Плахов К.Н. Туркменский кулан// Красная книга Казахстана. Т. 1, ч. 1, Алматы: Конжык, 1996. с. 248 – 249.
10. Әбдібек Ә.Е., Абаева К.Т., Байбатшанов М.К., Досманбетов Д.А. «Алтын-Емел» мемлекеттік ұлттық табиғи паркіндегі құландардың биологиялық ерекшелігі // «Жас ғалымдардың диалогы: Science talks» атты ІІІ халықаралық форумының материалдар жинағы 26-27 қазан, 2023 жыл І том б.126-129
11. Леванов В.Ф., Соколов С.В., Каченский П.А. Массовый отлов куланов с использованием загона // Биология дикой природы 2013.с. 325-334.
12. Laurent Tatin, Bijan F. Darreh-Shoori, Christophe Tourenq, David Tatin and Bijan Azmayesh The last populations of the Critically Endangered onager Equus hemionus onager in Iran: urgent requirements for protection and study. Oryx Vol 37 No 4 October 2003 p. 180-185
13. Плахов К.Н. Кулан (Equus hemionus onager) в Казахстане // Редкие виды млекопита- ющих России и сопредельных территорий. Тезисы докладов Международного совещания (9 – 11 апреля 1997 г., Москва). М., 1997. С. 73
14. Правила интродукции и реинтродукции животных (утверждены приказом Министра сельского хозяйства Республики Казахстан от 13 мая 2015 года № 18-2/434)

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. «ҚҰЛАННЫҢ (EQUUS HEMIONUS) РЕИНТРОДУКЦИЯСЫН ІЛЕ-БАЛҚАШ МЕМЛЕКЕТТІК ТАБИҒИ РЕЗЕРВАТЫНЫҢ ІЛЕ ӨЗЕНІНІҢ САҒАЛЫҚ ЭКОЖҮЙЕСІ ЖАҒДАЙЫНДА ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ». Izdenister natigeler. 4 (108) (Dec. 2025), 459–469. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2025/47.

(1)«ҚҰЛАННЫҢ (EQUUS HEMIONUS) РЕИНТРОДУКЦИЯСЫН ІЛЕ-БАЛҚАШ МЕМЛЕКЕТТІК ТАБИҒИ РЕЗЕРВАТЫНЫҢ ІЛЕ ӨЗЕНІНІҢ САҒАЛЫҚ ЭКОЖҮЙЕСІ ЖАҒДАЙЫНДА ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ». Izdenister natigeler 2025, No. 4 (108), 459-469. https://doi.org/10.37884/4-2025/47.

«ҚҰЛАННЫҢ (EQUUS HEMIONUS) РЕИНТРОДУКЦИЯСЫН ІЛЕ-БАЛҚАШ МЕМЛЕКЕТТІК ТАБИҒИ РЕЗЕРВАТЫНЫҢ ІЛЕ ӨЗЕНІНІҢ САҒАЛЫҚ ЭКОЖҮЙЕСІ ЖАҒДАЙЫНДА ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ». (2025). Izdenister Natigeler, 4 (108), 459-469. https://doi.org/10.37884/4-2025/47

«ҚҰЛАННЫҢ (EQUUS HEMIONUS) РЕИНТРОДУКЦИЯСЫН ІЛЕ-БАЛҚАШ МЕМЛЕКЕТТІК ТАБИҒИ РЕЗЕРВАТЫНЫҢ ІЛЕ ӨЗЕНІНІҢ САҒАЛЫҚ ЭКОЖҮЙЕСІ ЖАҒДАЙЫНДА ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ». Izdenister natigeler, [S. l.], n. 4 (108), p. 459–469, 2025. DOI: 10.37884/4-2025/47. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1135. Acesso em: 15 sep. 2026.

“«ҚҰЛАННЫҢ (EQUUS HEMIONUS) РЕИНТРОДУКЦИЯСЫН ІЛЕ-БАЛҚАШ МЕМЛЕКЕТТІК ТАБИҒИ РЕЗЕРВАТЫНЫҢ ІЛЕ ӨЗЕНІНІҢ САҒАЛЫҚ ЭКОЖҮЙЕСІ ЖАҒДАЙЫНДА ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ»”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 4 (108) (December): 459-69. https://doi.org/10.37884/4-2025/47.

“«ҚҰЛАННЫҢ (EQUUS HEMIONUS) РЕИНТРОДУКЦИЯСЫН ІЛЕ-БАЛҚАШ МЕМЛЕКЕТТІК ТАБИҒИ РЕЗЕРВАТЫНЫҢ ІЛЕ ӨЗЕНІНІҢ САҒАЛЫҚ ЭКОЖҮЙЕСІ ЖАҒДАЙЫНДА ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ»” (2025) Izdenister natigeler, (4 (108), pp. 459–469. doi:10.37884/4-2025/47.

[1]“«ҚҰЛАННЫҢ (EQUUS HEMIONUS) РЕИНТРОДУКЦИЯСЫН ІЛЕ-БАЛҚАШ МЕМЛЕКЕТТІК ТАБИҒИ РЕЗЕРВАТЫНЫҢ ІЛЕ ӨЗЕНІНІҢ САҒАЛЫҚ ЭКОЖҮЙЕСІ ЖАҒДАЙЫНДА ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ»”, Izdenister natigeler, no. 4 (108), pp. 459–469, Dec. 2025, doi: 10.37884/4-2025/47.

“«ҚҰЛАННЫҢ (EQUUS HEMIONUS) РЕИНТРОДУКЦИЯСЫН ІЛЕ-БАЛҚАШ МЕМЛЕКЕТТІК ТАБИҒИ РЕЗЕРВАТЫНЫҢ ІЛЕ ӨЗЕНІНІҢ САҒАЛЫҚ ЭКОЖҮЙЕСІ ЖАҒДАЙЫНДА ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ»”. Izdenister Natigeler, no. 4 (108), Dec. 2025, pp. 459-6, https://doi.org/10.37884/4-2025/47.

“«ҚҰЛАННЫҢ (EQUUS HEMIONUS) РЕИНТРОДУКЦИЯСЫН ІЛЕ-БАЛҚАШ МЕМЛЕКЕТТІК ТАБИҒИ РЕЗЕРВАТЫНЫҢ ІЛЕ ӨЗЕНІНІҢ САҒАЛЫҚ ЭКОЖҮЙЕСІ ЖАҒДАЙЫНДА ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ»”. Izdenister natigeler, no. 4 (108) (December 30, 2025): 459–469. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1135.

1.«ҚҰЛАННЫҢ (EQUUS HEMIONUS) РЕИНТРОДУКЦИЯСЫН ІЛЕ-БАЛҚАШ МЕМЛЕКЕТТІК ТАБИҒИ РЕЗЕРВАТЫНЫҢ ІЛЕ ӨЗЕНІНІҢ САҒАЛЫҚ ЭКОЖҮЙЕСІ ЖАҒДАЙЫНДА ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ». Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Dec. 30 [cited 2026 Sep. 15];(4 (108):459-6. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1135

1.«ҚҰЛАННЫҢ (EQUUS HEMIONUS) РЕИНТРОДУКЦИЯСЫН ІЛЕ-БАЛҚАШ МЕМЛЕКЕТТІК ТАБИҒИ РЕЗЕРВАТЫНЫҢ ІЛЕ ӨЗЕНІНІҢ САҒАЛЫҚ ЭКОЖҮЙЕСІ ЖАҒДАЙЫНДА ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ». Izdenister natigeler. 2025;(4 (108):459-469. doi:10.37884/4-2025/47

[1] 1. Красная книга Республики Казахстан, том 1: Животные, часть 1: Позвоночные. 4-е издание. ДПС, Алматы, Казахстан, 2010. с . 114

[2] 2. Бекенов А.Б., Мелдебеков А.М., Бекенова Н.А. Современное состояние диких копытных на Устюрте и Мангышлаке // Научные труды Устюртского государственного при- родного заповедника. Жанаозен, Посвящается 25-летию Устюртского заповедника. 2009. С. 14-30

[3] 3. Kaczensky, P., King, S.R.B., Esmaeili, S. & Moehlman, P.D. 2025. Equus hemionus. The IUCN Red List of Threatened Species 2025 с. 8. https://www.iucnredlist.org/species/7951/238881740

[4] 4. Əбдібек Ə.Е., Байбатшанов М.К., Кыдыров Т.Н., Акоев М.Т., Самылтыров А.Б. «Алтын Емел» мемлекеттік ұлттық табиғи паркіндегі құландардың (equus hemionus) экологиялық ерекшелігі Ізденістер, нəтижелер – Исследования, результаты. № 1 (77) 2018. – Б 123-126. https://izdenister.kaznaru.edu.kz/files/full/2018_1.pdf

[5] 5. Биологическое обоснование отлова и реинтродукции кулана в Казахстане на 2017- 2020 гг. - АСБК, Институт зоологии. – Алматы-Астана, 2017. с. 1-78.

[6] 6. Байбатшанов М.К., Қонысова Ф, Бейсенбаева М.Т., Акилбеков С.О., Бекенова А..// Алматы хайуанаттар бағындағы тұяқты аңдарды вольерде бірге өсіру кезіндегі мінез-құлық ерекшеліктері. Ізденістер, нəтижелер – Исследования, результаты. № 3 (83) 2019. б. 327-331

[7] https://izdenister.kaznaru.edu.kz/files/full/2019_1.pdf

[8] 7. A.T. Serikbayeva, D.Sh. Akimzhanov, Z.A. Iskakova, Zh. Karagoishin, M.T. Akoyev, T.N. Dauletaliyev and O.A. Baitanayev Saiga (Saiga tatarica) conservation strategy in Kazakhstan Saiga (Saiga tatarica): uma estratégia de conservação no Cazaquistão. 2023. P 1-10 https://doi.org/10.1590/1519-6984.275397

[9] 8. Burnik Šturm, M., Ganbaatar, O., Voigt, C.C., Kaczensky, P., EarlyOnline. Sequential stable isotope analysis reveals differences in dietary history of three sympatric equid species in the Mongolian Gobi. Journal of Applied Ecology, 2017. p. 1110–1119 https://doi.org/10.1111/1365-2664.12825

[10] 9. Бланк Д.А., Плахов К.Н. Туркменский кулан// Красная книга Казахстана. Т. 1, ч. 1, Алматы: Конжык, 1996. с. 248 – 249.

[11] 10. Әбдібек Ә.Е., Абаева К.Т., Байбатшанов М.К., Досманбетов Д.А. «Алтын-Емел» мемлекеттік ұлттық табиғи паркіндегі құландардың биологиялық ерекшелігі // «Жас ғалымдардың диалогы: Science talks» атты ІІІ халықаралық форумының материалдар жинағы 26-27 қазан, 2023 жыл І том б.126-129

[12] 11. Леванов В.Ф., Соколов С.В., Каченский П.А. Массовый отлов куланов с использованием загона // Биология дикой природы 2013.с. 325-334.

[13] 12. Laurent Tatin, Bijan F. Darreh-Shoori, Christophe Tourenq, David Tatin and Bijan Azmayesh The last populations of the Critically Endangered onager Equus hemionus onager in Iran: urgent requirements for protection and study. Oryx Vol 37 No 4 October 2003 p. 180-185

[14] 13. Плахов К.Н. Кулан (Equus hemionus onager) в Казахстане // Редкие виды млекопита- ющих России и сопредельных территорий. Тезисы докладов Международного совещания (9 – 11 апреля 1997 г., Москва). М., 1997. С. 73

[15] 14. Правила интродукции и реинтродукции животных (утверждены приказом Министра сельского хозяйства Республики Казахстан от 13 мая 2015 года № 18-2/434)