№ 2-1 (special) (2024): Ізденістер, нәтижелер

Мақалада үш жылдық зерттеудің нәтижелері берілген, жұмыстың негізгі мақсаты селекцияда қолдану үшін жасымықтың өнімділігі жоғары, механикаландырылған жинауға жарамды – өсімдік биіктігі биік, төменгі бұршақтары жоғары бекітілген, бірқалыпты пісетін және шашылмайтын стресс факторларына төзімді сорттарын бағалау және іріктеу болды.

Зерттеу Қазақстанның оңтүстік шығыстың екі агроэкологиялық аймағында жүргізілді: жартылай қамтамасыздандырылған тәлімді жерде және суармалы жерде. Жасымықтың вегетациялық кезеңдері анықталып, экономикалық құнды белгілер мен қасиеттерді фенотиптеп; жасымық дәнінің сапасы анықталды. Материал ретінде экологиялық-географиялық шығу тегі әртүрлі жасымық сорт үлгілері (31 сорт үлгісі) пайдаланылды. Олар бір-бірінен негізгі шаруашылық құнды белгілері мен биологиялық қасиеттерімен ерекшеленді.

Өнімділік элементтерін фенотиптеу дәнді бұршақ дақылдар коллекциясын зерттеу әдісі арқылы жүргізілді. Биохимиялық талдау арқылы жасымық дәндерінің құрамындағы ақуызды анықтады.

Бұл мақаланың авторлары жасымық селекциясы үшін қызығушылық тудыратын жоғары өнімді және жоғары ақуызды сорттарды анықтады. Өнімділігі жоғары, сапалы, құрғақшылыққа төзімді сорттар жасау мақсатында іріктеп алынған барлық сортүлгілер селекция процесінде пайдаланылатын болады.

Әртүрлі өсіру технологиялары мен тыңайтқыштардың дозасын қолдануға байланысты бұршақ биіктігі, бір өсімдіктегі бұршақ саны, бір өсімдік салмағы, 1000 бұршақ тұқымының салмағы бойынша нәтижелер берілген. Зерттеулер суармалы жерлерде (Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының стационары) жүргізілді. Зерттеу барысында біз келесі агротехникалық әдістерді зерттедік:

1) Егіс нормасы (А факторы) -600,700,800.

2) Егіс схемасы (В факторы) - қатар аралығы 15 см, қатар аралығы 30 см.

3) Минералды тыңайтқышты қолдану нормасы (С факторы)- NPK30, NPK60, NPK80.

Мақалада Қазақстанның оңтүстік-шығысын суарудың экономикалық құнды белгілері бойынша бұршақ сорттарын зерттеу нәтижелері берілген. Бұршақ - ең алдымен астық үшін өсірілетін, үштен бірінен астамы ақуыздан тұратын ең құнды тағамдық бұршақ дақылдарының бірі. Бұл жұмыстың мақсаты - өнімнің жақсы сапасын зерттеу. Мақалада Ақсары және Жасылай бұршақ сорттары қолданылған.

Мақалада Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы егістіктің (жартылай қамтамасыз етілген тәлімі жер және қамтамасыз етілмеген тәлімі жер) екі фонында астықтың өнімділігі мен сапасы бойынша ноқат сорттарының үлгілерін зерттеу нәтижелері келтірілген. Ноқат негізінен ақуыздың үштен бірінен астамы болатын астық үшін өсірілетін ең құнды азық-түлік дәндібұршақ дақылдарына жатады. Бұл жұмыстың мақсаты-селекция үшін бастапқы формаларды зерттеу және бөлу, өнімнің сапасы жақсы жаңа жоғары өнімді сорттарды шығару. Осы мақаланың авторларымен келесі сорттарды іріктеуге қызығушылық тудыратын жоғары өнімділігі мен жоғары ақуыз мөлшері бойынша: жартылай қамтамасыз етілген тәлімі жерде Д-9913 (13,2 ц/га-25,4%), Д-9901 (13,2 ц/га-25,0% ), Д-9904 (17,2 ц/га-25,4%), Д-9905 (17,2 ц/га-26,3%), Д-9914(17,3 ц/га-27,1), Д-9934 (12,3 ц/га-25,4%), Д-9939 (13,3 ц/га-25,5%), Д-9945 (14,2 ц/га-26,0%), Д-9950 (15,2 ц/га-25,2%), Д-9917 (15,5 ц/га-25,1), Д-9910 (17,3 ц/га-26,7) сортүлгілер бөлінсе,  қамтамасыз етілмеген тәлімі жерде Д-9918 (10,2 ц/га-25,2%), Д-9913 (9,6ц/га-25,0%), Д9914 (12,3 ц/га-26,5%), Д9905 (10,2ц/га-25,4%), Д-9910 (10,6 ц/га-26,3%), Д-9945 (8,8ц/га-26,1%), Д9939 (8,2 ц/га-25,2%), Д-9948 (8,5 ц/га-26,3%), Д-9917 (9,5 ц/га-25,1%), Д-9950 (7,6ц/га-25,0%) сортүлгілері бөлініп алынды. Қамтамасыз етілмеген тәлімі жағдайында ноқаттың іріктелген үлгілерді будандастыру мақсатында және  шаруашылық құнды белгілермен қасиеттерін күшейтуде барысында ( жоғары сапалы тұқым алу,  тұқымды ірілету, аурулар мен зиянкестерге төзімді және т.б.) қолдануға болады.

Өсірілетін ауыл шаруашылық дақылдардардың сорттар мен гибридтертердің генетикалық әралуандылығын сақтау, өсімдік шаруашылық өнімдерінің тұрақты өндірісіне үлес қосатын аграрлық ғылымның ең маңызды мәселесі болып табылады. Қазіргі күнге дейін әр түрлі экология-географиялық жағдайларда өсірілетін байырғы жергілікті сорттар, бағалы белгілердің көзі болып табылады.

Олар әралуандылықтың түртілмеген қоры, өсімталдықтың қолайсыз жағдайларына төзімділік көзі болып табылады, өсу өнімінің сапалық көрсеткіштерін жақсартатын қасиетке ие.

Мақалада бидайдың дәні мен ұнының сапасын анықтайтын белоктық және молекулалық маркерлер бойынша Батыс Памирдің (Тәжікстан, Ауғанстан) 9 байырғы жергілікті сортына жүргізілген зерттеу нәтижелері ұсынылды.

Дәннің қор белогы-глиадин электрофорезі әдісі нәтижесінде Садирак белоколосый және Садирак красноколосый сорттарын ұқсастығын ескермегенде, белоктық спектр суреті бойынша барлық сорт үлгілерінің ерекшелігі анықталды.

Глютениннің жоғары молекулалық суббірліктер (ГЖМС) құрамының анализі, Сафедакс Ишкашимский және Блудон сорттарын коспағанда, үлгілердің  барлығы Glu-A1 локусының нөлдік- с аллелін көрсетті.

Барлық байырғы жергілікті сорттар ГЖМС 7+8 биосинтезіне жауапты Glu-B1 локусының b аллелін тасымалдаушы болып табылды.

Glu-D1 локусымен бақыланатын ГЖМС құрамы бойынша, барлық сынамалар 2+12 (берілген локустың a аллелі) суббірліктік жұпқа ие екені көрсетілген.

Молекулалық маркерлеу, белоктық электрофорез әдісі арқылы анықталып зерттелген сорт үлгілерінің ГЖМС құрамын растады.

Сафедак Ишкашимский және Блудон сорт үлгілері глютенин сапасы бойынша анағұрлым жоғары бағаға ие болды.

ПТР анализ, барлық байырғы жергілікті сорттарда жұмсақдәнді бидайларға тән Pina-D1a және Pinb-D1a (жабайы тип) аллелін айқындады.

Waxy гендердің аллельдік құрамы бойынша, байырғы жергілікті сорттардың генотиптелуі мутантты, нөл аллель тасымалдаушыларын айқындамады, барлық байырғы жергілікті сорттар крахмалдың екі фракциясының кәдімгі арақатынасымен сипатталған.

Мақалада «Қарабалық АШТС» ЖШС жағдайында 2022-2023 жылдары жүргізілген зерттеулер нәтижесінде алынған мәліметтер келтірілген. Әр түрлі географиялық шыққан жаздық жұмсақ бидайдың коллекциялық үлгілерін өнімділік, өсімдік биіктігі және масақ ұзындығы бойынша салыстырмалы бағалау жүргізілді. Зерттелген 116 үлгінің ішінен жергілікті селекцияның Фантазия стандартты сортымен салыстырғанда 20 перспективалы сорт бөлінді. Зерттеу барысында өнімділік көрсеткіші бойынша стандарттан асатын сорттар бөлінді: Pamyati Azieva (737,5 г/м2), Stepnaya 253 (585 г/м2), Beyaz Amerikan (620 г/м2) и Safedaki Razuch (707 г/м2).

Өсімдіктің биіктік көрсеткішін қарастырған кезде қысқа сабақты сорттар бөлінді: KAS 6-2014 (56,5 см), GEREK2 (57,5 см), GEREK1 (58,5 см), SAFEDAKI ISHKOSHIMI1 (58,5 см), SAFEDAKI ISHKOSHIMI2 (58,5 см), KAS 13-2014 (60,5 см), SPChS 69 (62 см), KAS 17-2014 (62,5 см), KIRIK (65,5 см), SAFEDAK (66 см).

Масақ ұзындығының параметрі бойынша келесі үлгілер бөлінді: KIRIK (11 см), Stepnaya 253 (9,5 см), KAS 13-2014 (9,25 см), Фантазия стандартты сорттың көрсеткіштерінен асып кетті (9 см).

Жүргізілген зерттеулер нәтижесінде осы үлгілерді одан әрі селекциялық процесте бастапқы нысандар ретінде пайдалану бойынша ұсыныстар жасалды.

Мақалада Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтындағы арпаның селекциялық-генетикалық зерттеулерінің тарихы мен нәтижелеріне шолу жасалған. Арпамен селекциялық жұмыстың кезеңдері мен бағыттары көрсетіледі, селекцияны дамыту үшін генетикалық материалдың негізгі көзі ретінде дүниежүзілік коллекциясының маңыздылығы көрсетіледі. Өткен ғасырдың 30-жылдарында Н.Вавилов атындғы Бүкілодақтық өсімдік шаруашылығы ҒЗИ генофондынан арпаның дүниежүзілік коллекциясына зерттеу жүргізіліп, нәтижесінде күздік бидайдың алғашқы сорттары жасалды, одан кейінгі жылдары арпаның синтетикалық селекциясының теориялық мәселелері қарастырылып әзірленді. Қазіргі уақытта арпа дақылы бойынша заманауи зерттеулер селекциялық процестің толық схемасы бойынша жүргізіліп, арпаның генетикалық қорын зерттеуге үлкен мән берілуде. 2018-2023 жылдары 10 000-нан астам жаздық және 4 000-нан астам күздік арпаның жемдік бағытта, сыра қайнату және азық-түліктік қолдану мақсатында зерттелді. Арпаның генофонды 306 шетелдік үлгімен толықты. Арпа генофондының 539 сынамасы өнімділігі мен биотикалық және абиотикалық орта факторларына төзімділігіне скринингтен өткізілді, құнды белгілер көздерінің 78 үлгісі анықталып, арпаны жақсарту бойынша селекциялық бағдарламаларға енгізілді. Будандастыру бағдарламаларында отандық және шетелдік сорттарды пайдалана отырып, 350 жаздық және 180 күздік арпаның будандары алынды. СП-1 және СП-2 тәлімбақтарында далалық және зертханалық зерттеулер нәтижесінде 524 жаздық және 102 күздік арпаның үлгілері бөлініп алынды. Бақылау питомнигінде 391 дана жаздық, 140 дана күздік арпа зерттелді. Баламалы сорт сынауда 543 жаздық және 124 күздік арпаның жартылай тәлімі, тәлімі және суармалы жағдайында зерттелді. Тәлімі жағдайында жаздық арпаның өнімділігі орташа есеппен 34,6 ц/га, күздік арпаның өнімділігі 51,6 - 61,6 ц/га құрады. Жемдік бағытына арналған ақуызы жоғары, сыра қайнату үшін аз ақуызы төмен көрсеткішке ие арпа сорттары анықталды. Жасанды фонда 321 сынаманың сары және сабақты татқа, дақтарға, жолақ дақтарына, септориоз және ринхоспориозға төзімділігі зерттелді. Арпа шаруашылығындағы қазіргі тенденциялар, жаңа бағыттар, институтта өсімдік шаруашылығын жетілдіру мәселесі, еліміздегі басқа да ғылыми мекемелермен, шетелдік орталықтармен ынтымақтастықты дамыту мәселелері талқыланады. 

Күздік бидай егісінде саңырауқұлақ ауруларының ең қауіпті қоздырғыштары сары тат (Puccinia striiformis f. sp. tritici), қоңыр тат (Puccinia triticina f. sp. tritici), қара күйе (Tilletia tritici) және т.б. болып табылады. Бұл қоздырғыштар өсімдіктіңвегетативті мүшелеріне әсер етіп, тұқым сапасының төмендеуіне және өнімнің жоғалуына әкеледі. Жапырақ-сабақ ауруларының қоздырғыштары жоғары эпифитотитті болып келеді. Тат қоздырғыштарының расаларыкезең сайын дамып, жаңа агрессивті патотиптер пайда болатыны белгілі. Нәтижесінде селекциядағы, алғашқы төзімді сорттар ауруларға сезімтал болады. Осыған байланысты патогенді популяцияны үнемі зерттеп және тиімді төзімділік көздерін іздеу өзекті болып қала береді.

Зерттеудің мақсаты иммунитетке бағытталған селекция үшін, төзімді күздік бидай генотиптерін бағалау және іріктеу болып табылады. Жасанды инфекциялық фон жағдайында, біз Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының тәжірибелік базасында (N43,238193° E76,696753°) иммунологиялық зерттеулер жүргіздік. Мақалада күздік бидай сорттарының төзімділігін зерттеу бойынша жүргізілген зерттеу жұмыстарының нәтижелері берілген. Оңтүстік-шығыс Қазақстан жағдайында генотиптердің тат түрлеріне және қара күйе қоздырғышына төзімділігі бойынша скринингжүргізілді. Сортүлгілері арасындағы иммунологиялық сипаттамаларының өзгерістеріне талдау жасалынды.

Коллекция үлгілерін өнімділік, қанттылық, қант жинау, негізгі ауруларға төзімділік сияқты агрономиялық белгілер бойынша кешенді бағалау селекциялық бағдарламаларға тарту үшін құнды бастапқы материалды бөлуге мүмкіндік берді. Селекциялық материалды зерттеу нәтижесінде өсімдіктердің өнімділікке ең ықпалды белгілерін анықтау үшін 15 МС компоненттері мен 10 гетерозисті тозаңдандырғыштардың морфологиялық белгілерін салыстырмалы бағалау жүргізілді.

Зерттелген материалдар өнімділіктің негізгі элементтерінің өзгергіштік сипатымен (тамыр дақылының пішіні, массасы, қант мөлшері, ауруға төзімділігі және т.б.) ерекшеленетіні анықталды. Зерттелген МС нөмірлерінен өнімділік бойынша үздік 5 селекциялық нөмір (2076, 2084, 2172, 2190, 2192), қант бойынша 4 селекциялық нөмір (2084, 2174, 2076, 2190) бөлінді.

Жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде қант қызылшасының селекциялық нөмірлерінде жапырақшалардың ұзындығы әртүрлі жапырақ тақталары бар өсімдіктер бар екендігі анықталды. Жапырақтары әртүрлі дәрежеде тегіс және гофрленген, қою және ашық жасыл, жапырақтары әртүрлі, жайылған және тік, биік және төмен. O-типті тозаңдандырғыштарда жайылатын өсімдіктердің саны өнімді көрсеткіштерге жоғары оң тәуелділікке ие. Бөлмедегі биік өсімдіктердің саны жоғары өнімділікке, қантқа жауап береді. МС сызықтарының арасында үлкен жапырақ тақтасы бар өсімдіктер өнімділігі төмен, бірақ қант мөлшері жоғарылайды. Қызылшаны өсіру және жинау кезеңінде жапырақ аппараттарының морфологиялық белгілері, Розетка және тамыр дақылдарының пішіні бойынша қажетті биотиптердің болуына байланысты учаскелердегі өсімдіктердің жалпы санының 50-60% мөлшерінде өсімдіктер іріктелді.

2021 жылы Қазақстанда қытай бұршағының егіс көлемі шамамен 113,3 мың гектарды, ал 2022 жылы 128,0 мың гектарды құрады, отандық сорттардың үлесі соңғы жылдары 55-65 % құрайды. Қытай бұршағы өсірілетін алқаптардың басым көпшілігі Алматы облысына 83,6 %  (94,7 мың гектар) тән, одан кейін Қостанай облысы - 7,7 % (8,8 мың га); Шығыс - Қазахстан облысы - 5 % (5,6 мың га); Солтүстік - Қазахстан облысы - 2,8 % (3,2 мың га); Түркістан обылысы - 0,1% (0,2-0,3 мың га); және де басқа облыстарға тән.

Селекциялық жұмыс жылдарында Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында қытайбұршақтың 34 сорты құрылды, оның ішінде 22 сорт пайдалануға жіберілді.  Ал осы дақылдың селекция жұмыстарының негізгі бағытарының бірі әртүрлі пісіп жетілу тобындағы сорттарды шығарып, оларды еліміздің барлық аймақтарына қолданысқа енгізу. Селекция жұмыстары өнімділік, сапа, құрғақшылыққа және тұзға төзімді, фотопериодтық сезімдалдылық сияқты кең ауқымды әртүрлі бағыттарыды қамтиды. Соңғы жылдары шығарылған сорттардың өнімділігі жоғары 48 - 52 ц/га, тұқымындағы ақуыздың мөлшері 40 % - дан, май мөлшері 20 % дан төмен түскен емес.

В статье представлены результаты проявления и изучения люцерны в коллекционном питомнике по основным селекционно-ценным признакам: облиственности, болезням,       продуктивности зеленой массы и семян, а также химическом составе и питательности. 

Целью исследований является выделение перспективных для селекции коллекционных сортообразцов от двух видов люцерны изменчивой (М.varia Mart.)  и посевной (Medicago sativa L.).

В исследованиях применялись полевые и лабораторные методы. Закладка питомников, оценка хозяйственно-ценных признаков и учеты продуктивности проводились согласно методикам ВИР им. Н.И. Вавилова, ВНИИ кормов им. В.Р. Вильямса, Государственного сортоиспытания сельскохозяйственных культур РК. В лабораторных условиях проводилась комплексная оценка коллекционного материала на химический состав кормов.

Опыты были заложены на стационаре ТОО «Казахский научно исследовательский институт земледелия и растениеводства». К изучению было привлечено 134 сортообразца люцерны, посевной (М. sativa L.) и изменчивой люцерны (М. varia Mart.) отечественной и зарубежной селекции из 18 стран мира.

В результате были выделены продуктивные образцы по высоте растений: из Италии (к-5677), России (к-31885), Казахстана (к-6021), по  облиственности из  России (к-45479),  Казахстана (к-61324),  Италии (к-5677),  комплексной устойчивостью к болезням (желтая листовая пятнистость, бурая листовая пятнистость, ржавчина) образцы из Киргизии (к-6238), из Узбекистана (к-21634), из Италии (к-5975).

По урожаю зеленой массы в среднем за три года были   выделены образцы: из Узбекистана (к-267), Франции (к-315), Украины (к-454). По урожайности семян самый высокий показатель был у образца из Франции (к-315). Содержание сырого протеина было выше отмечено во втором укосе высокими показателями отличились образцы из Казахстана (к-246) – 22,6 %, из России (к-322) – 22,3 %.

дақылдарды өсіру үшін ең қолайлы ауыл шаруашылығы дақылдарын таңдау бойынша далалық зерттеулер нәтижелері ұсынылған. Зерттеу нәтижесінде негізгі және жамылғы дақылдарды себуге ең қолайлы дақылдар анықталды, аралық дақылдарды себудің оңтайлы мерзімдері мен әдістері анықталды. Жамылғы дақылдар егістігінде атмосфераға парниктік газдардың шығарылу деңгейі анықталды. Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы ашық каштанды топырақтары жағдайында жамылғы дақылдардың өнімін қалыптастыру көбінесе қолданылатын агротехникаға, өсіру жылының жағдайына да байланысты  екендігі анықталды. Майлы зығыр мен қарақұмық дақылы күздік бидайдан кейін егілген кезде тауарлық өнімнің кепілдендірілген өнімін қамтамасыз етті. Күздік бидайдың өнімділігі 70-80 ц/га құрады.

Майлы зығырды жамылғы дақыл ретінде өсіру зерттеу жылдарында тәжірибе нұсқаларына байланысты 2021 жылы 8,1-14,6 ц/га және 2022 жылы 7,4-10,2 ц/га шегінде кепілдендірілген өнім берді.  Күздік бидайдан кейін егістікте қарақұмық өсіру тұқымның жақсы өнімін қамтамасыз етеді. Егістік қарақұмықтың өнімділігі егу әдістері мен өсіру технологияларына байланысты 2021 жылы 5,2-12,3 және 2022 жылы 9,4-15,3 ц/га болды. Қарақұмық тұқымының жоғары өнімділігі күздік бидайдан кейін үйінді жыртумен дәстүрлі технология бойынша қатарлап себу арқылы қамтамасыз етілді. 

Жасыл массаның қалыптасуы бойынша жамылғы дақыл ретінде егілген құмайдың дақылы ерекшеленді, онда нөлдік өңдеу технологиясы бар нұсқалардағы өнімділік қарапайым себу кезінде 640,8 ц/га және кең қатарлы себу кезінде 354,2 ц/га, сүрлемдік жүгері өнімділігі 350-400 ц/га құрады, суару суының шығынын 30-40% - ға, атмосфераға парниктік газдардың шығарындылары (СО₂ және N₂O) 2,5-3 ретке азайып, өндіріс рентабельділігі 240-250% құрады.

Мақалада экологиялық-географиялық шығу тегі әртүрлі мақсардың (Қазақстан, Ресей, Канада, Үндістан, Венгрия, Мексика, Тунис, Қытай, Украина, АҚШ, Өзбекстан) 500 коллекциялық сорт үлгілерін сынаудың үш жылдық нәтижелері (2021-2023 жж.) ұсынылған Қазақстан.Сорт үлгілері шығу тегі бойынша да, морфо-биологиялық белгілері бойынша да ерекшеленеді. Олардың iшiнде мақсардың жаңа сорттарын жасау кезiнде бастапқы материал ретiнде селекциялық құндылығы бар мынадай перспективалық нысандар бөлiп көрсетiлген. Ең жоғары өнімділігі 3 сорт үлгісі болды: К-584 (18,7 ц/га), 13Н046 (17,9 ц/га), РС184 (17,6 ц/га). Орталық 70-14,2 ц/га стандартты сорттың өнімділігі кезінде стандарттан асып түсу 20% -ды құрады.Биохимиялық құрамы бойынша: тұқымдардағы протеиннің құрамы 40,0-ден 41,8% -ға дейін болған кезде 7 сорт үлгісі бөлінген: К-441, К-504, К-517, РС 184, РС 186, К-580 және Р1537662 (стандартта 38%).Тұқымдағы майдың құрамы бойынша 3 сорт үлгісі ерекшеленеді: К-504, РС184, Р1537662 19,7-ден 20,3% -ға дейін (стандартта 18,0%).Олардың негізінде жаңа сорттар жасау өңірдің құрғақ жағдайында майлы тұқымдар нарығын тұрақтандыруға мүмкіндік береді. 

Жүгері сорт-үлгілерінің  зертханалық және тәжірибелік зерттеу нәтижелері берілген. Өзін өзі тозаңданатын жаңа линияларды құру арқылы жүгеріні шаруашылық жағынан құнды өсімдік және масақ белгілері бойынша тұқым қуалайтын жақсартуға қол жеткізілді. Жаңа линиялар  арқылы өнімділігі мен астық сапасы жоғары будандар алынды. Түпнұсқалық көп жылдар бойы жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде асыл тұқымды шаруашылықта пайдалану үшін құнды қасиеттері бар бастапқы материалдардың жасалып, зерттеленде. Жүгері дәнінің сапалық құрамын зерттеу үшін ақуыз, май және крахмал мөлшері анықталды. Биохимиялық көрсеткіштерді зерттеу кезінде майлылығы 3,1-ден 5,6%-ға дейін, ақуызы 12,0-ден 14,8%-ға дейін, крахмал 66,0-ден 70,7%-ға дейін болатын үлгілер анықталды. Биохимиялық бағалауды жүргізу үшін термостаттағы тұқымдарды өну арқылы жүгерінің өзін өзі тозаңданатын 20 линиясының суыққа төзімділігі зерттелді. RWC бағалауының нәтижелері бойынша 7 үлгі суыққа төзімді  ретінде  анықталды: А 6696, А 6720, А 6877, А 6917, А 6940, А 7068, А 7072. Нәтижесінде экономикалық тұрғыдан зерттеу негізінде бастапқы материалдың құнды белгілері мен физиологиялық-биохимиялық көрсеткіштері бойынша өнімділігі мен бейімделгіштігі жоғары болатын ерте пісетін және кеш пісетін топтағы жүгері будандары алынды және одан әрі асылдандыру жұмыстарын жүргізу үшін бастапқы материал таңдалды. Ерте пісетін жүгері будандары бойынша Целинный 160 СВ стандартымен (82,6 ц/га) салыстырғанда астықтың артық шығымдылығы 4,1 - 17,4 ц/га немесе пайызбен 4,9 - 21,1% құрайды. Кеш пісетін жүгері будандары үшін дәнді дақылдардың шығымдылығының стандартпен салыстырғанда 55,1 ц/га немесе 44,8 %-ға айтарлықтай жоғарылағанын Р 2482-177,9 ц/га санын көрсетті.

Дәндік жүгеріден жоғары және тұрақты өнімін алу үшін дақылдарды өсірудің экологиялық негізделген және экономикалық тұрғыдан тиімді технологиялары қажет. Өсімдіктердің өсуі мен дамуының биостимуляторларын қолдану қазіргі егіншіліктің көптеген мәселелерін шешудің тиімді әдісі болып табылады. Жүгері дақылдарында биостимуляторларды қолдану өнімділіктің өсуіне ықпал етеді, өсімдіктердің қолайсыз экологиялық жағдайларға жоғары төзімділігін қамтамасыз етеді. Мақалада биотыңайтқыштар мен биостимуляторлардың органикалық егіншіліктегі дәнді жүгерінің өнімділігіне әсерін анықтау барысындағы зерттеудің нәтижелері көрсетілген. Жүгері дақылдарында биостимуляторларды қолдану өнімділікті арттыруға ықпал етті және өсімдіктердің қолайсыз экологиялық жағдайларға жоғары төзімділігін қамтамасыз етті. Біздің эксперименттеріміздің нәтижелері бақылаумен салыстырғанда өнімділіктің артуы тәжірибенің барлық нұсқалары үшін маңызды екенін көрсетті. Ынталандырушы әсері бар ең жақсы биотыңайтқыш Экстрасол болып табылды, яғни оны қолдану барысында жүгері өнімділігі бақылау нұсқасымен салыстырғанда 25,2 ц/га артып, 72,8 ц/га құрады

Күздік жұмсақ бидайдың морфологиялық таңбаланған синтетикалық үлгілері алынды. Синтетикалық үлгілер құрылымдық талдау өнімділік элементтері бойынша (бір өсімдіктің дәнінің саны мен массасы, 1000 дәннің массасы) стандартты сорттан және басқа синтетикалық үлгілерден айтарлықтай ерекшеленетінін көрсетті. Сонымен қатар, ауруларға төзімділігі бойынша (қоңыр тат, сабақты және сары тат, тозаңды және қатты қара күйе). Таңдалған синтетикалық үлгілер көрсетілген және басқа да ауруларға төзімді болды. Бұл сапа оларды будандастыру процесінде бастапқы материал ретінде, сондай-ақ ҚР Мемлекеттік комиссиясына жаңа сорт ретінде беру үшін пайдалануға мүмкіндік береді. Мақалада Қазақстанның жағдайы үшін бидайдың жаңа түрлерін жасау бойынша бидайды қашықтан будандастырудың көпжылдық жұмыстарының нәтижелері көрсетілген, Triticum aestivum L-мен түраралық және тұқымаралық будандастыру жолымен құнды биологиялық белгілері мен қасиеттері, шаруашылық-құнды пайдалы белгілері бар. Aegilops Cylindrica Host, Aegilops Triaristata Willd, Triticum timopheevi, T. Kiharae, T. militinae және аудандастырылған жергілікті және шетелдік сорттар. Бұл синтетикалық түраралық және тұқымаралық будандар бір-бірімен, сондай-ақ гексаплоидты және тетраплоидты бидай сорттарымен және қайталанған тритикалемен жақсы будандасады.

Қазақстанның оңтүстік-шығысы жағдайында асбұршақ селекциясы мен тұқым шаруашылығы бойынша ғылыми зерттеулердің нәтижелері ұсынылды. Коллекциялық тәлімбақтың 113 сорт үлгісі зерттелді, будандастыру үшін жұптарды іріктеу үшін бастапқы материал бөлінді. Біз зерттеген асбұршақ сорт үлгілерінде негізгі құрылымдық элементтер арасындағы корреляциялық тәуелділік өсімдіктердің биіктігі - өнімділіктің буындарының саны (r = + 0,51), өнімділіктің буындарының саны - өсімдіктегі бұршақ саны (r = + 0,88) және вегетациялық кезең мен өнімділік буындарының саны арасындағы теріс байланыс сияқты параметрлер арасында тығыз байланыс байқалатынын көрсетті (r = -0,16).

«ҚазЕӨШҒЗИ» ЖШС-де асбұршақты зерттеу толық селекциялық схема (F1- Fn гибридтік популяциясы, СП1-СП2, БП, КСП) бойынша жүргізіледі. Дәнді-бұршақты дақылдар зертханасында зерттеу жылдары жергілікті жағдайларға тез піскен және орташа піскен, суыққа төзімді, аурулар мен зиянкестерге төзімді, өнімділігі жоғары және сапасы жақсы асбұршақ тұқымдарының жаңа тізбектері, нөмірлері мен сорттары құрылды.

Біз қойылған міндеттер бойынша мақсатқа жету үшін будандастыруға тартылатын асбұршақтың коллекциялық сорт үлгілерінің шаруашылық-құнды белгілері мен қасиеттерін зерттеу деректерін келтіреміз.

Теориялық зерттеулер және алынған селекциялық параметрлер нәтижесінде Қазақстанның оңтүстік-шығысына арналған асбұршақтың жаңа сорттарының модельдері әзірленді.

Майбұршақ дақылында жоғары және тұрақты өнім алу үшін өсірудің экологиялық және экономикалық тұрғыдан негізделген тиімді технологиялары қажет. Өсімдіктердің өсіп-дамуына және өнімділігіне биостимуляторлар мен биоорганикалық тыңайтқыштарды қолдану қазіргі органикалық егіншіліктің көптеген мәселелерін шешу әдісі болып табылады. Майбұршақ дақылдарында биостимуляторлар және биотыңайтқыштарды қолдану дақылдардың өсуіне ықпал етеді, өсімдіктердің қолайсыз экологиялық жағдайларға жоғары төзімділігін қамтамасыз етеді. Далалық зерттеу тәжірибе нәтижесінің барлық нұсқаларында өсімдіктердің өсіп-дамуы және өнімділігі бақылаумен салыстырғанда жоғарлағанын көрсетті, оның жоғарғы көрсеткішпен өсуі (5 см-ге дейін) биоорганикалық тыңайтқыш (Органит - Р, Органит - Н, Биосок , Yara BioNUE) және биостимуляторлар (Экстрасол, Бисолбисан) ерітіндісімен бүрку нұсқасында байқалды. Біз 1000 дән майбұршақ тұқымының массасының өсуіне биостимуляторлар (Экстрасол, Бисолбисан) және биоорганикалық тыңайтқыштардың (Органит - Р, Органит - Н, Биосок, Yara BioNUE) айтарлықтай әсер еткенін және сәйкесінше 156,34 г, 150,29 г, 148,09 г, 148,08 г нәтижелерін анықтадық. 1000 дән майбұршақ тұқымының салмағы бақылаумен салыстырғанда 18,82-10,56 г-ға өсті, бұл сенімді өсім. Бисолбисан және Экстрасол биостимуляторларымен дақылдарды өңдеу кезінде майбұршақ дақылының өнімділігі - 58,6 және 51,2 ц/га құрады, бақылаудың өнімділігі сәйкесінше 20,5 ц/га (35%) және 13,2 (25,7%) құрады. Майбұршақтың өнімділігінің көрсеткіштері осы дақылдың өсіп-дамуы мен өнімділігіне биоорганикалық тыңайтқыштар мен  биостимуляторларды қолданудың тиімділігін көрсетеді.

Ауыл шаруашылық дақылдарының яровизация және фотопериодтық реакция гендері географиялық бейімделуде, агрономиялық көрсеткіштерде және өнімділік әлеуетінде маңызды рөл атқарады. Демек, яровизация және фотопериод гендерінің таралу схемасы мен аллельдік әртүрлілігін түсіну бидай мен тритикаленің кез келген селекциялық бағдарламасында маңызды. Зерттеу жұмысында диагностикалық молекулярлық маркерлерді пайдалана отырып, яровизация (Vrn-A1, Vrn-B1 және Vrn-B3) және фотопериодқа сезімталдық (Ppd-B1) гендері бойынша 86 жаздық тритикале сорттарына скрининг жүргізілді. Жаздық тритикале коллекциясындағы Vrn-A1 доминатты аллелінің болу көрсеткіші -  50%, ал Vrn-B1 - 53,4% құрады. Vrn-B3 генінің доминантты аллелі болмады, барлық үлгілерде рецессивті аллель болды. Зерттелінген коллекцияда Vrn-A1 Vrn-B1 екі локусының доминатты аллельдері бар 25 сорт анықталды. Ppd-B1 гені бойынша жаздық тритикале коллекциясын сәйкестендіру нәтижелері бойынша барлық үлгілердің фотопериодқа сезімтал рецессивті Ppd-B1b аллелді екенін көрсетті. Қазақстанның оңтүстік-шығысында Vrn-B1 доминантты аллелі бар үлгілердің даму жылдамдығы жоғары екені анықталды. Коллекциядан 3 үлгі (Cheetah, Whale, Fahad 8-2*2// PTP U 3878) ерте жетілу көзі ретінде жоғары даму жылдамдығымен іріктелді. Жаздық тритикаленің ұрық плазмасындағы яровизация және фотопериод гендерінің аллельдік вариациясы туралы ақпаратты білу тритикаленің селекциялық бағдарламаларында молекулярлық маркерлерді жоспарлауға және енгізуге ықпал етеді. Бұл ақпаратты білу нәтижесі жаздық тритикаленің яровизация және фотопериод  гендерінің қолайлы аллельдері бар, астық өнімділігінің әлеуеті жоғары және өсірудің кең ауқымына сәйкес келетін сапасы жақсырақ элиталық сорттарын алу үшін пайдалы болуы мүмкін.

Қазақстанның оңтүстік - шығысындағы жерлерді ұтымды пайдалану үшін топырақты өңдеудің әртүрлі тәсілдерінің оның су-физикалық қасиеттеріне әсері зерттелді. Топырақтағы өнімді ылғал қоры барлық зерттелетін дақылдар үшін орта есеппен 103,3-134,1 мм аралығында болды. Жауын-шашынның азаюына байланысты булану және транспирация есебінен зерттелетін дақылдар  бойынша барлық топырақ өңдеу нұсқаларында  өнімді ылғал қоры төмендеді:  жерді 20-22 см жыртқан нұсқада 18,9-27,5 мм, 8-10 см минималды өңдеген нұсқада 22,9 – 26,9 мм, нөлдік өңдеу кезінде 24,3 – 31,6 мм құрады, яғни ылғал қоры нөлдік және минималды өңдеу кезінде жоғары болды. Тәжірибелердегі қоректік заттардың динамикасын зерттеу зерттелген дақылдардың өну кезеңінде топырақта нитрат азотының аз жиналуы байқалғанын көрсетті – орта есеппен 25-29 мг / кг. зерттелетін дақылдардың вегетациялық кезеңінің соңында жер жырту нұсқасында оның топырақтағы мөлшері 17-22 мг/кг-ға дейін төмендеді, минималды өңдеу нұсқасында 13-27 мг/кг-ға дейін, нөлдік өңдеу  нұсқасында 15-26 мг/кг -ға дейін төмендеді. Көктемде топырақтағы жылжымалы фосфордың мөлшері орташа деңгейде болды, ол 26-44 мг / кг-ға дейін ауытқиды. Дақылдардың вегетациялық кезеңінің соңына қарай оның топырақтағы мөлшері азайып, көрсетілген қамтамасыз ету тобында қалды. Метаболикалық калий мөлшері 307-448 мг/кг аралығында болды, бұл орташа және жоғары деңгейлерді көрсетті. Зерттеу нәтижелері бойынша зерттелетін дақылдар арасында Сымбат жаздық арпа сортының астық өнімділігі гектарына 10,8-32,9 центнер аралығында болғандығы анықталды, яғни барлық зерттеу жылдарында ең жоғары өнімділік минималды өңдеу нұсқасында байқалды. Зерттеу нәтижелері бойынша маусым кезеңнің метеорологиялық жағдайлары мен гидротермиялық коэффициентінің маңызды әсері расталады және өнімділік өңдеу әдісіне тәуелсіз екендігі анықталды.

Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы тәлімі жерлерді ұтымды пайдалану үшін топырақты өңдеудің әртүрлі тәсілдері оның топырақтағы су-физикалық қасиеттеріне әсері зерттелді. Топырақтағы өнімді ылғал қоры көктемде 20-22 см жер жырту кезінде орта есеппен үш жыл ішінде барлық зерттелген дақылдар бойынша 115,9-139,1 мм, 8-10 см минималды өңдеу– 126,2-158,1 мм, нөлдік өңдеу кезінде –118,2-161,5 мм құрады. Шілде айының басында жауын-шашынның мөлшерінің төмендігіне байланысты егін жинауға өсімдіктердің булануы мен транспирациясы есебінен барлық топырақ өңдеу және зерттелген дақылдар бойынша өнімді ылғал қорының төмендеуі байқалды және жерді 20-22 см жырту тәсілінде 12,3-22,5 мм, 8-10 см минималды өңдеу кезінде 11,6-28,3 мм, нөлдік өңдегенде 9,6-27,9 мм құрады. 0-30 см егістік топырақ қабатындағы зерттелген дақылдарға арналған топырақтың тығыздығы оның өңдеу әдістеріне байланысты айтарлықтай өзгергенін көрсетті, көктемде ол 1,17-1,21 г/см3 бос және әлсіз тығыздалған күйде болды, ал егін жинау кезінде 1,28-1,32 г/см3, әсіресе нөлдік өңдеу кезінде ұлғая түсті және тығыз болды. Арпа егістігінде топырақты минималды өңдеу кезіндегі зерттеулердің орташа үш жылдағы ең жоғары өнімділігі 25,3 ц/га, ал ең аз өнімділік судан шөбінде 6,6 ц/га, ал топырақты минималды және нөлдік өңдеу тәсілдерінде сәйкесінше гектарына 7,3 және 9,0 центнер өнімділікті құрады.

Үш жылдық зерттеу нәтижелерінде минималды өңдеу нұсқасында жаздық арпа, асбұршақ және мақсары дақылдары, нөлдік өңдеген нұсқада ал судан шөбінде жоғары өнімділік алынғаны көрсетілді.

Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы тәлімі жерлерді ұтымды пайдалану үшін топырақты өңдеудің әртүрлі тәсілдерінің топырақтың су-физикалық және агрохимиялық қасиеттеріне әсері зерттелді. Топырақтың тығыздығы 0-30 см зерттелетін дақылдарды жинау кезеңіне дейін дәстүрлі өңдеу әдісімен орташа тығыздалған күйге дейін ұлғайды (1,28-1,29 г/см3), біршама жоғары – минималды (1,30-1,31 г/см3), ең жоғары нөлдік (1,32-1,33 г / см3) өңдеу тәсілдерінде болды. Жазғы маусымда жауын-шашын мөлшерінің тапшылығына байланысты егін жинау басталғанға дейін топырақтағы өнімді ылғал қорының азаюы дәстүрлі өңдеу кезінде 15,9-34,5 мм, топырақты минималды өңдеу кезінде 20,7-36,7 мм, нөлдік өңдеу кезінде 29,8-54,8 мм екені байқалды. Топырақтағы нитрат азотының мөлшері бастапқы күйден өңделген дақылдарды жинау кезеңіне дейін төмендеді, ал нөлдік өңдеген нұсқада оның мөлшері айтарлықтай төмендеу болды. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығының төмендеуі, топырақтың ылғалдылығы және температураның жоғарылауымен бірге ұзақ жаңбырлы кезең өсімдіктердің физиологиясына және кейіннен зерттелетін дақылдардың өнімділігіне әсер етті. Зерттелетін дақылдар бойынша орташа ең көп өнімділік минималды  өңдеген нұсқада гектарына 17,6 центнерді құрады. ANOVA-ның екі факторлы талдауы негізінде астық өнімін қалыптастыруға, зерттеу жылына байланысты 0,73-2,89 %, топырақты өңдеу әдістерінің үлесі 83,3-93,8% аралығында болды. Астық дақылының қалыптасуы көбінесе зерттелетін өңдеу тәсілдеріне байланысты болды, ал тәуелділік тек өсіп отырды, бұл зерттелетін дақылдардың маусымдық кезеңіндегі климаттық жағдайларға байланысты. Қазақстанның оңтүстік-шығысының тәлімі жағдайында топырақты нөлдік өңдеу дәстүрлі және минималды өңдеумен салыстырғанда нитратты азоттың айтарлықтай төмендеуіне әкеледі. Сондықтан, топырақты нөлдік өңдеуді қолданғанда, дәстүрлі өңдеуден гөрі азотты тыңайтқышты көбірек қолдану қажет, сонымен қатар топырақты өңдеу әдістеріне қарамастан калий тыңайтқыштарын қолдану қажет.

Аңдатпа. 1934-2024 жылдар кезеңінде (90 жыл) Қазақ егіншілік және Өсімдік шаруашылығы ҒЗИ топырақтанушы ғалымдары ауыл шаруашылығы өндірісінде тиімді пайдалану мақсатында елдің жер қорының сапалық жай-күйін белгілеу үшін терең және егжей-тегжейлі морфологиялық, агрохимиялық, биологиялық, физика-химиялық, физикалық және микробиологиялық зерттеулер жүргізді. Республиканың топырақ карталары жасалды, оларды одан әрі игеру жоспарында егістікке жарамды топырақ алқаптары анықталды. Жер қорын табиғи-ауыл шаруашылығы аудандастыру, оларды тиімді пайдалану үшін жерді агроөндірістік топтастыру және жіктеу жүргізілді. Топырақ құнарлылығының негізгі элементтерінің өзгеру параметрлері Топырақты өңдеудің әртүрлі әдістерін, әртүрлі ауыспалы егістерді, органикалық және минералды тыңайтқыштарды қолдануға байланысты анықталды. Эрозияға ұшыраған топырақтарда, олардың деградациясы, агрофизикалық жағдайының нашарлауы, қоректік заттар мен су режимінің төмендеуі анықталды. олардың агрофизикалық жағдайының нашарлауы, қоректік заттар мен су режимінің төмендеуі анықталды. Топырақты су эрозиясынан қорғау үшін эрозияға қарсы және мелиорациялық іс-шаралар әзірленді. Әр түрлі ауылшаруашылық дақылдары мен олардың қызметі бойынша микроорганизмдердің саны анықталды. Егіншіліктің бейімделгіш-ландшафтық жүйелерін әзірлеу үшін облыстардың, аудандардың және жекелеген шаруашылықтардың жерлерін агроэкологиялық бағалау және типологиясы жүргізілді. Республика аймақтарының топырақ, ландшафт, геоморфологиялық және басқа да түрлі карталары жасалды.

Зерттеудің мақсаты Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы ашық қара-қоңыр топырағында тұқымның өнімділігі мен сапасын арттыру үшін минералды тыңайтқыштарды қолдану арқылы зерттелетін дала дақылдарының минералды қоректенуін оңтайландыру әдістері болып табылады.

Зерттеу нысаны - ҚазЕжӨШҒЗИ-ның жер пайдалану аумағында орналасқан Іле Алатауының баурайындағы тау бөктеріндегі –далалық аймақтағы ашық қара - қоңыр тәлімі топырағы.

Мақсары, майлы зығыр және жаздық арпаны өсіру кезінде ылғалдың жеткіліксіз аймағындағы ашық қара - қоңыр топырақта өсірілетін дақылдардың вегетациялық кезеңінде анықтаудың барлық мерзімдерінде топырақтың метрлік қабатындағы өнімді ылғалдың ең жоғарғы мөлшері өңдемей тікелей себу нұсқасында 61,0-220,8 мм болғандығы анықталды.

Мақсары мен майлы зығыр дақылдарында жеңіл сыдыра өңдеу және өңдемей тікелей себу тәсілеріндегі, топырақтың тығыздығын аудара жыртумен салыстырғанда 0,01-0,03 г/см³ және 0,03-0,05 г/см³ -ке жоғары болса, жаздық арпа алқабында тиісінше 0,01-0,03 г/см³ және 0,04-0,05 г/см³ жоғары болған. Мақсары, майлы зығыр және жаздық арпаны жинау кезінде аудара жырту кезінде топырақтың тығыздығы 1,28-1,30 г/см³ орташа тығыздалған күйге дейін, сыдыра өңдеу кезінде – 1,30-1,31 г/см³ орташа және күшті тығыздалуға дейін, өңдемей тікелей себу нұсқасында – 1,32-1,33 г/см³ қатты тығыздалған күйге дейін өсті. Мақсарының Ника 80 сорты, майлы зығырдың Қарабалық 7, жаздық арпаның Сымбат сорты бойынша ең жоғары өнімділігі N₆₀P₆₀K₃₀ нормасында минералды тыңайтқыштарды енгізе отырып, топырақты сыдыра өңдеуді қолдану кезінде байқалды және тиісінше 0,97 т/га, 0,52 т/га, 1,67 т/га құрады. 

Мақалада жаздық қатты және күздік жұмсақ бидай сорттары мен үлгілерінің тат ауруларының екі-үш түріне төзімділігін бағалау нәтижелері келтірілген. Қазіргі уақытта Қазақстанда климаттың өзгеруіне байланысты жаздық және күздік бидай дақылдарында сабақ, жапырақ және сары тат түрлері ерекше дамиды және елімізде рұқсат етілген көптеген сорттар аталған аурулардан зардап шегеді. Дегенмен коллекциялық материалдар арасында тат түрлеріне бір мезгілде төзімділік көрсететін сорттар мен үлгілер бар. Олардың кейбіреулерінің құрамында Sr-, Lr- және Yr- гендері анықталған.

Бидай сорттары мен үлгілерінің сабақ, жапырақ және сары таттың жекелеген расаларына төзімділігін анықтау үшін жылыжай жағдайында зерттеулер жүргізілді. Зерттеуге арналған материал ретінде жаздық қатты бидайдың 15 сорты және күздік жұмсақ бидайдың 26 сорттары мен үлгілері қолданылды. Тәжірибе барысында Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының сорт-үлгілерімен қатар Қарабалық ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясы, А.И. Бараев атындағы астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы, сондай-ақ Австралия, Италия, Россия, Франция елдерінің бидай сорттары зерттелді. Күздік жұмсақ бидайдың төрт үлгісі тат ауруының үш түрінің кең таралған расаларына топтық төзімділікті көрсетті. Қатты және жұмсақ бидайдың жекелеген сорттары мен үлгілері аурудың екі түрінің расаларына төзімді болды. Қазіргі уақытта бөлініп алынған үлгілер басқа шаруашылық-құнды белгілер бойынша сұрыптау үшін әртүрлі селекциялық тәлімбақтарда сынақтан өтуде. Ең үздік үлгілер жаңа сорттарды шығару мақсатында будандастыру жұмыстарында қолданылуда.

Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы тәлімі жерлерді игеру және ұтымды пайдалану үшін топырақты өңдеудің екі тәсілі зерттелді: жаздық бидай мен жаздық арпаны өсіру кезінде 22-24 см жырту және нөлдік өңдеу. Зерттеу барысында топырақты нөлдік өңдеу тәсілімен өсіру жаздық бидай мен жаздық арпаның 65-69% егістік қабатының тамаша агрегаттық жай-күйін қалыптастыруға ықпал еткені анықталды. ал су өткізбейтін агрегаттардың құрамы бойынша топырақты нөлдік өңдеу нұсқаларында 19,3-21,8%, бұл топырақ құрылымының су өткізгіштігінің қанағаттанарлықсыздығын куәландырады және олардағы су өткізгіш агрегаттардың құрамын арттыру үшін органикалық тыңайтқыштар енгізу қажет, көпжылдық шөптерді егу, сондай-ақ сидераттарды немесе жабынды дақылдарды пайдаланудың маңызы зор.Топырақты нөлдік өңдеу кезінде топырақтың оңтайлы тығыздығының деңгейін 1,19-1,23 г/см3 бос, әлсіз тығыздалған күйден 1,32-1,39 г/см3 тығыздыққа дейін арттыру үрдісі сақталды, әсіресе топырақты нөлдік өңдеу кезінде. Жаздық бидай мен жаздық арпа астығының өнімділігі дақылдарға, оның сортына және топырақты өңдеу тәсілдеріне байланысты 28,4-38,9 ц/га аралығында ауытқыды, жаздық арпа Сымбаттың сорты астықтың жоғары өнімділігін қамтамасыз етті, жаздық бидай 20-22 см жыртқан тәсілде перспективті нөмір, ал топырақты нөлдік өңдеу кезінде барлығы 2,5 және 1,5 ц/га төмен болды. ANOVA-ның екі факторлы талдауы негізінде жаздық бидай мен жаздық арпаның өнімділігін қалыптастыруға арналған сорттардың үлесі зерттеу жылына байланысты болды және 40,9-62,2% аралығында ауытқыды, ал топырақты өңдеу тәсілдерінің үлесі 22,4-32,2% аралығында болды.  Дән өнімділігін қалыптастыруға көбінесе зерттелетін дақылдар мен сорттар тәуелді болды, тәуелділік жылдар өткен сайын ұлғая түсті, бұл зерттелетін дақылдардың өсу кезеңдеріндегі метеожағдайларға байланысты болды.

Соңғы жылдардағы ауа-райының ауытқулары Қазақстанда өсімдіктердің температуралық стресстерге төзімділігін арттыруға ерекше назар аудару керектігін көрсетеді. Мақалада Қазақстанның күздік бидай егетін өңірлеріндегі ауа-райы-климаттық жағдайлардың өзгеруі туралы мәліметтер келтірілген. Алматы облысында 2021-2023 жылдары вегетациялық кезеңде ауа температурасының орташа көпжылдық деректермен салыстырғанда 1,73-2,60 °С артуы байқалды. Аймақта өсімдіктердің вегетациялық кезеңінде жауын-шашынның азаюы және біркелкі еместігі атап өтілді. Заманауи күздік бидай сорттарының құрғақшылыққа төзімділігінің негізгі белгілері және оларды зерттеу әдістері көрсетілді. Әдеби деректер мен жүргізілген зерттеулерге сүйене отырып, күздік бидайдың жалауша жапырақ өлшемдері (ұзындығы, ені, ауданы), құрғақшылық кезінде жапырақтардың бұралуы, өсімдік қартаюының баяулауы "Stay-green", жапырақтың түктілігі және балауыз жабынының құрғақшылыққа төзімділігіне әсері анықталды. Күздік бидай сорттары табиғи құрғақшылық жағдайында өнімділік көрсеткіштері бойынша бағаланды. Аймақтағы климаттың жылынуына байланысты күздік бидайдың құрғақшылыққа төзімділігі өсімдіктердің түптенуі, вегетациялық кезеңі, биіктігі, сабақтың жоғарғы буынының ұзындығы, жалау жапырағының ауданы, жапырақтардың бұралуы, балауыз жабыны, сондай-ақ өсімдіктердің NDVI индексі бойынша зерттеулерді жалғастыру қажет екендігі атап өтілді.

Батыс Қазақстан облысында 1989 жылдан бастап Орал ауылшаруашылық тәжірибе станциясында еркекшөп генофондын қалыптастыру үшін экспедициялық жинақтар жүргізілуде. Қазіргі уақытта жабайы еркекшөп дақылының коллекциясы 500-ден астам үлгіні қамтиды.Біздің зерттеу жұмысымызда негізгі экономикалық құнды белгілері бойынша 250 жабайы үлгілер кешенді түрде бағаланып, дала жағдайына бейімделуі жоғары үлгілер таңдалды. Жапырақтары мен өсу қабілеті сияқты белгілеріне сүйене отырып, кең құлақ түрінің үлгілері Бөрлі ауданынан К-6472, К-6995, Чапаев ауданынан К-5333, Теректі ауданынан К-7108, К-7107, Қ. Батыс Қазақстан облысы Зеленов ауданынан -6225, К-6176, К-6195 анықталды.Жабайы өсімдіктерді бағалау кезінде экономикалық құнды белгілердің және жоғары өнімділіктің генетикалық көздері іздестіріледі. Тәжірибелік материалдарды талдау өнімділік көрсеткіштері бойынша, мысалы, жасыл және құрғақ массаның шығымдылығы бойынша еркекшөптің 20 үлгісі стандарттан жоғары болғанын көрсетті: 12 жабайы өсетін кең құлақты шөп үлгісі, 5 шөлдік шөп үлгісі, 3 сібір шөбі түрі. Ұзақ мерзімді бақылаулар нәтижелері бойынша оқшауланған еркекшөп үлгілері жасыл масса өнімділігі бойынша 13-28%, құрғақ массасы 5-20% нормадан асып түседі. Олар еркекшөптің сібір түрлерінің үлгілерінен біршама төмен.2021 жылғы коллекциялық питомникте Бәйтерек ауданынан К-6164, Чапаев ауданынан К-5285, Бөрлі ауданынан К-6486, Тасқала ауданынан К-4793, Тайпақ ауданынан К-3120 үлгілері үздік болды. Жасыл массаның шығымдылығы бойынша көп жылдық зерттеулердің нәтижелері бойынша олар нормадан 10-58%-ға, ал құрғақ масса 10-62%-ға айтарлықтай асып кеткен.Тұқым өнімділігі бойынша Бөрлі ауданынан К-6995, К-7061, К-6583, К-4420 және Чапаев ауданынан К-6901 үлгілері нормадан айтарлықтай асып түсті. Болашақта олар Қазақстанның қуаңшылық жағдайына бейімделген жоғары өнімді тұқым көздері ретінде көшірілетін болады.

Еркекшөптің генетикалық материалын зерттеу барысында көп жылдар бойына құнды белгілер мен қасиеттердің генетикалық көздері анықталды, бұл жаңа сорттарды модельдеу үшін құнды бастапқы материал болатыны сөзсіз.

Азық-түлік және ауылшаруашылығы үшін өсімдіктердің генетикалық ресурстары (ААӨГР) - фермерлер және селекционерлер үшін қажетті пайдалы гендердің қайнар көзі - бұл, климаттық өзгеріс мәселелеріне байланысты, ауа-райы жағдайының ерекшеліктеріне бейімді, көптеген өнімді сорттарды алу үшін, қажетті пайдалы өнімдерді алуды шешуге мүмкіндік береді. Ауыл шаруашылығы қоршаған орта жағдайларына жақсы бейімделген төзімді сорттарды қажет етеді.

Азық-түлік және ауыл ауылшаруашылығы үшін өсімдіктердің генетикалық ресурстарының (ААӨГР) жинақтары құнды сорттарды құрудың кілті болып табылады. Өсімдік ресурстарын жұмылдыру - бұл Қазақстан Республикасындағы заманауи ауылшаруашылықты құрудың маңызды міндеттерінің бірі, бұл Азық-түлік және ауыл ауылшаруашылығы үшін өсімдіктердің генетикалық ресурстарының (ААӨГР), ұлттық ауылшаруашылық зерттеулер жүйесінің бөлігі, бұл ауылшаруашылық дақылдарының жаңа сорттарының тұқымдық жүйесінің тез артуына ықпал етеді.

Мақалада 2021-2023 жылдардағы ҚР АШМ  ғылыми зерттеу мекемелеріне Азық-түлік және ауыл ауылшаруашылығы үшін өсімдіктердің генетикалық ресурстарының (ААӨГР) жұмылдыру бағытының ағымдағы жағдайына талдау берілген. Мақсатты экспедициялық жинау, Қазақстан Республикасының жем-шөп дақылдарының бағалы гендің қорын толықтырудың және кеңейтудің көзі болды. Коллекциялық сортүлгілерді жинау кезінде отандық селекцияның мақсаттары мен міндеттері ескерілді.

Мақалада селекция үшін шаруашылыққа құнды белгілердің жаңа көздерін бөлу және Қазақстан Республикасының оңтүстік және оңтүстік-шығыс жағдайлары үшін жаздық жұмсақ бидайдың жаңа сортын шығару мәселесі бойынша зерттеулердің нәтижелері келтірілген. Зерттеу нысаны конкурстық сорт сынау (КСИ) питомнигіндегі жаздық жұмсақ бидайдың 19 болашақты тізбектер болды. Зерттеу нәтижесінде өнімділіктің, өнім сапасының, аурулар мен құрғақшылыққа төзімділіктің жаңа көздері анықталды. Олар бидай селекциясы үшін жаңа бастапқы материал бола алады.

Лютесценс 630 (Қазақстанская 10 х Қазақстанская 17) селекциялық линиясы жаңа сорт ретінде «Болашақ» деген атпен ауыл шаруашылығы дақылдарының сорттарын сынау жөніндегі мемлекеттік комиссияға (ГКСИСК) берілді және 2023 жылы Алматы және Жетісу облыстары жағдайына пайдалануға жіберілді. Сорт орташа піседі, пісіп-жетілу кезеңі ұзартылған,. Сорттың вегетациялық кезеңі көшеттерден піскенге дейін 98 күн. Болашақ өнімділігі бойынша суармалы жердегі Қазақстанская 10 (36,2 ц/га) стандартынан 4,1 ц/га-ға, Қазақстанская раннеспелая (20,5 ц/га) стандартынан 8,2 ц/га-ға дейін жоғары. Астық сапасы бойынша сорт бағалы бидай санатына жатады, шаңды қара күйе ауруына төзімділігімен ерекшеленеді.

Генетикалық ресурстар үлкен мәдени және экономикалық құндылыққа ие, олар ерекше және таптырмас және адамзат мұрасының ажырамас бөлігі болып табылады. Шұғыл міндет - оларды болашақ ұрпақ үшін сақтау және шығындар мен құнсыздануды болдырмау. Селекция және биотехнология көбінесе генресурстардың өміршеңдігі мен тұрақтылығын сақтауға байланысты. Генетикалық ресурстар кез келген елдің стратегиялық құнды капиталы бола отырып, қазіргі уақытта да, болашақта да азық-түлік мәселесін шешуде ұлттық қауіпсіздік пен тұрақтылықтың биологиялық базасын қамтамасыз етеді.

"ҚазҚСҒЗИ" ЖШС "Қайнар" РФ коллекцияларында шоғырланған көкөніс және бақша дақылдарының генетикалық ресурстары 2024 жылдың басындағы түгендеу нәтижелері бойынша көкөніс-бақша өсімдіктерінің генофонд үлгілерінің саны 12294 құрайды, оның 38,0% - ы отандық үлгілер. Институт бас ресурстармен келесі бағыттар бойынша жұмыс істейді: коллекцияны толықтыру және зерттеу, тұқымдарды көбейту және сақтау, селекцияда үлгілерді пайдалану.

Көкөніс дақылдарының коллекциялық үлгілері көкөніс дақылдарының 139 түрімен және 23 ботаникалық отбасымен ұсынылған, коллекциялар әлемнің 100 елінен жиналған. Генофондта бағалы жергілікті және селекциялық сорттарды, будандарды, популяцияларды, көкөніс өсімдіктерінің жабайы түрлерін қамтитын көкөніс-бақша өсімдіктерінің бай және алуан түрлі бастапқы материалы жинақталған. ҚазҚСҒЗИ-да көкөніс дақылдарының гендік қорының коллекцияларын зерделеу нәтижесінде Қазақстан Республикасы үшін көкөніс дақылдарының 19 жаңа сорттары құрылды және әртүрлі салаларда пайдалануға жіберілді.

Мақалада жаздық жұмсақ бидайдың коллекциялық үлгілерінің вегетациялық кезеңдері ұзақтығының зерттеу нәтижелері берілген. Жаздық жұмсақ бидайдың коллекциялық үлгілерін зерттеу жұмыстары А.И. Бараев атындағы АШ ҒӨО-ның астық дақылдарының генетикалық ресурстары зертханасында 2020-2022 жылдары жүргізілді.

Зерттеу жүргізу барысында бидай үлгілерінің вегетациялық кезең ұзақтығы мен олардың өнімділікпен байланысы анықталды. 60 жаздық жұмсақ бидайдың коллекциялық үлгілерінің арасында орташа 3 жылда келесі үлгілер ерте пісетін үлгілер қатарына енгізілді: Demonstrant, Эритроспермум 79/07, Тюменская 32, Лютесценс ШТ-335 және Линия 2026. Зерттеу жылдарында келесі үлгілер кеш пісетін үлгілерге жатқызылды: Челяба 80, Лютесценс 1135, Л. 654, Сибаковская Юбилейная.

Орташа алғанда, коллекциялық үлгілерді зерттеу жылдары ішінде «егін көгі-масақтану» кезеңінің ұзақтығы үлгілердің 25% -ында 33-37 күн, үлгілердің 43% -ында 38-40 күн және 32% үлгілерде 41-46 күнге созылды. Жаздық бидайдың Лютесценс 1003, Лютесценс 1012, Л. 654, Лютесценс 1135 үлгілері ұзартылған «егін көгі-масақтану» кезеңімен ерекшеленді. Жаздық жұмсақ бидайдың масақтану-пісу мерзімі 39 күннен 51 күнге дейін өзгерді. Келесі үлгілердің масақтану-пісу мерзімі қысқа болды (40-41 күн): Лютесценс 230/00, Лютесценс 1082, Лютесценс 1003, Лютесценс 1012 және т.б.

Зерттеу жүргізу нәтижесінде үлгілердің өнім құрылым элементтері мен вегетациялық кезең арасындағы корреляция және вариация  коэффициенті анықталды. Таңдалған үлгілер Солтүстік Қазақстанның бейімді климаттық жағдайында жаздық жұмсақ бидай үлгілерінің жаңа селекциялық бағдарламаларында қолдануға болады.

Соңғы жылдары климаттың құрғақтығына байланысты күздік бидай дақылында соратын зиянкестер кешені көп кездеседі, олардың ішінде ең қауіптісі зиянды бақашық қандала (Eurygaster integriceps Puton) болып табылады. Бұл зиянкестің биологиясын зерттеу бойынша әлемдегі жетістіктерге қарамастан, Қазақстанда зиянды бақашықпен зақымдануына бейімделу қасиеттері бар күздік бидайдың генотиптерін таңдау өзекті мәселе болып отыр. Соңғы жылдары республикада бидайдың зиянды бақашыққа төзімділігін зерттеуге бағытталған ғылыми зерттеулер жүргізілмеді, бидай сорттарының зиянкестерге бейімділігі зерттелмеді. Аталған мақалада соңғы жылдардағы өңірлердің ауа-райы мен климаттық жағдайларын ескере отырып, Қазақстанның астық егетін өңірлерінде күздік бидай егістіктерінде зиянды бақашық қандаланың дамуы көрсетілген. Климаттың жылынуы мен күздік бидайдағы зиянды бақашықтың географиялық ауқымының кеңеюі арасындағы байланыс зерттелді. Күздік бидайда зиянды бақашықты зерттеу кезінде негізгі көрсеткіштер анықталды. Олардың қатарына егістікке бақашықтың келу мерзімі, аудан бірлігіндегі зиянкестердің саны, жұмыртқа салу мерзімі және теленомус жұқтырған жұмыртқалардың пайызы, личинкалардың пайда болу уақыты, гидротермиялық коэффициент көрсеткіші және аймақтың температуралық режимі, бидайдың ақ масақты болуы, өсімдіктерді қорғайтын химиялық және биологиялық құралдарының тиімділігі жатады.

Климаттың өзгеруі мен су тапшылығының  туындауына байланысты құрғақшылыққа төзімді және суды аса қажет етпейтін жоңышқа сорттарын шығару мақсаты көзделуде. Қазақстанда жем- шөп өндірісінде жоңышқаның маңызы зор.

Қазақстанның әртүрлі аймағында жоңышқа дақылыңың 7 жабайы түрлері кездеседі. Олардың арасында кең таралғаны Medicago falcata L. – әр түрлі экотиптиптерімен құрғақшылыққа төзімді түрі. Бұл түрдің экотиптері аймақтағы су тапшылығы жағдайында дақылдардың бейімделу әлеуетін күшейту көзі ретінде мәдени жоңышқа M. sativa L.-мен беккросстық будандастыруға пайдаланылады.

Мақалада оның жақсы қасиеттерін жоңышқаның мәдени түрі Medicago sativa L. селекциясында пайдалану үшін беккросстық будандастыру бойынша зерттеулер жүргізілді. Бастапқы түраралық M. falcata L. және M. sativa L. өзара будандастырылып, одан кейін қайталап M. sativa L. – мен бірнеше рет будандастырылды, осылай беккросс жүйесінде  ВС1 – ВС3 ұрпаққа дейін қайта будандастыру жүргізілді. Ол  M. falcata L. –ның бойындағы жағымсыз қасиеттерді:  тұқымның тастай қаттылығы, бұтақтың жайылмалы өсуі, өспей жатып алуы сияқты жағымсыз қасиеттерді ығыстыру үшін  жүргізілді.

Алынған беккросс гибридтері фенотипі (сыртқы ортаға әсері) және өсу қаблеті бойынша  егістік жоңышқаға M. sativa L.-ға жақын болды. Олар құрғақшылыққа төзімді жоңышқа сорттарын шығаруда бастапқы материал ретінде пайдаланылады.

Бұл мақалада «ҚазЕжӨШҒЗИ» ЖШС-де 1981-2020 жылдар аралығында шығарылған  және Қазақстанның әртүрлі аймақтарында пайдалануға рұқсат етілген күздік жұмсақ бидайдың 10 сортының 2020-2023 жылдарға арналған салыстырмалы нәтижелері берілген. Зерттеу жұмысының мақсаты ылғалмен қамтамасыз етілген тәлімі жерлерде соңғы жылдардағы күздік жұмсақ бидай сорттарын зерттеу, салыстыру және соңғы жылдардағы ең қолайлы климаттық жағдайларды анықтау болды. «ҚазЕжӨШҒЗИ» ЖШС күздік бидайдың селекциясы және тұқым шаруашылығы  бойынша егістік тәжірибелері , Алматы облысының тау етегі аймағы жағдайында егістік қабатындағы қарашірік мөлшері 1,5-2,0%-ға жететін жеңіл каштан, сазды топырақтарда жүргізілді. Алматы облысында күздік бидайдың өнімділік деңгейіне әсер ететін аймақтың ауа райы жағдайларының негізгі шектеуші факторларының бірі өсімдіктердің вегетациялық кезеңіндегі жауын-шашын мөлшері мен ауа температурасы болып табылады. Ылғалмен қамтамасыз етілген тәлімі жерде жүргізілген зерттеу нәтижелері бойынша 4 жыл ішінде тұрақты даму жөніндегі Ауыл Ауыл шаруашылығы дақылдарының сорттық сынау жөніндегі мемлекеттік комиссия бекіткен және ұсынған «ҚазЕжӨШҒЗИ» ЖШС сорттарының өнімділігі 33,5-тен 45,6 ц/га-ға дейін айтарлықтай өзгерді, ал зерттеу жылдардағы Жетісу, Алмалы, Егемен 20, Димаш сорттарының өнімділігі жоғары болды және тәжірибелердің сенімділігі (p) < .001. Комерциялық Стекловидная-24 сорты үшін орташа 4 жыл ішінде өнімділік деңгейі 35,9-47,2 ц/га аралығында өзгерді.

 Мақалада 2021-2023 жылдардағы зерттеу нәтижелері көрсетілген, дисперсиялық талдау әдісімен өңдеу кезінде мәліметтер анықталған, нұсқалар арасындағы айырмашылықтар дәлелденген.

Ең жоғары ерте пісуі M-4007 және M-5027 сорттарында болды, яғни 118,2-119,5 күн аралығында, ал қалған сорттар кейінірек пісетін болды, бұл формаларда вегетациялық кезеңнің ұзындығы 122,2-128,5 күнге жетіп отыр. Жеке F1 гибридтері, мысалы, М-4011 х S-1604, S-1604 x Наманган-1, M-5027 х S-1607, М-5027 x Наманган-1, S-1607 x Наманган-1 сияқты сорттар, жоғары ерте пісуді көрсетті, бірақ белгіленген айырмашылық гибридті қоспағанда, ЕТЕК (ең төменгі елеулі көрсеткіш) шегінде болды F1 М-4011 x Наманган-1 және S-1607 х M-5027 комбинациялары, олардың орташа көрсеткіштері 8-10 күннен асты.

Тұқымқуалаушлық  бойынша нәтижелердегі F1 сорттары мен будандарындағы 1-ші симподиялардың орналасу  биіктігі және жалпы комбинациялық қабілеттілік (ЖКҚ) тиімділіктері дисперсиялық талдау әдісімен, ол бастапқы сорттардағы 1-ші симподийдің орналасу биіктігінің нұсқалары арасындағы сенімді айырмашылықтарды анықтады. М-4007 және Наманган-1 сорттары ең жақсы болып шықты, мұнда орналасу  биіктігі 4,9-5,6 буынаралыққа тең болды, ал қалған сорттарда бұл көрсеткіш 5,9-6,9 буынаралық көрсекішінде болды.