Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
СУ, ЖЕР ЖӘНЕ ОРМАН РЕСУРСТАРЫ

АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ГАЛОФИТТІ ӨСІМДІКТЕРДІҢ (NITRARIA SCHOBERI, CALLIGONUM CAPUT-MEDUSAE SCHRENK) ТҰҚЫМЫН ЖИНАУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ СЕБУ САПАСЫН АНЫҚТАУ

Данияр Досманбетов 1 , Руслан Ахметов 1 , Алия Ибраева 2 , Ерганат Каспакбаев 1 , Жандос Ракымбеков 1 , Женис Дукенов 3

1 «Ә.Н. Бөкейхан атындағы Қазақ орман шаруашылығы және агроорманмелиорация ғылыми-зерттеу институты» ЖШС; 2 «Қазақ ұлттық аграрлық ұлттық зерттеу университеті» КЕАҚ; 3 «Ә.Н. Бөкейхан атындағы Қазақ орман шаруашылығы және агроорманмелиорация ғылыми-зерттеу институты»

doi.org/10.37884/3-2025/39 Бет. 409-420 Қабылданды 11.07.2025 Жарияланды 30.09.2025

Аңдатпа

Бұл мақалада Қазақстандағы Арал өңірінің, яғни Қызылорда облысы бойынша галофитті жартылай бұталардың (Nitraria schoberi, Calligonum caput-medusae Schenk.) биологиялық және экологиялық ерекшеліктері туралы мәліметтер келтірілген. Шетелдік және отандық ғылыми әдебиеттерге сүйене отырып, қажетті зерттеулерге шолу жасалып, тақырыптың көкейтестілігі, зерттеу әдістері анықталды. Өлкелік флораны сипаттайтын ғылыми әдебиеттер мәліметтерінің негізінде және далалық жұмыстар нәтижесінде Қызылорда облысы аймағында өсетін галофиттердің түрлерден (Nitraria schoberi, Calligonum caput-medusae Schenk.) тұқым жиналды. Шобер ақтікені (Nitraria schoberi) және Медуза бас жүзгін (Calligonum caput-medusae Schenk.) тұқымдарының сапасы мен өнгіштігіне талдау жасалды. Nitraria schoberi тұқымдарының өнгіштігін анықтау алдында температурасы 18-20°C болатын суға 2 тәулік бойы салынды. Зертханалық тексеру арқылы Арал теңізінің құрғаған ұлтанында жиналған Nitraria schoberi тұқымдарының өнгіштігін бағалау жүргізілді. Тұқымның өнуі бойынша оңтайлы температура мен ылғалдылық режимін сақтай отырып, Петри табақшаларында стандартты әдіспен бағаланды, өнгіштік 40% болды. Галофитті жартылай бұталардың басқа түрлерімен биологиялық және экологиялық ұқсастығына сүйене отырып, шартты түрде тұқым сапасын 1-ші класына жатқызуға болады. Бұл зерттелген тұқымдарды Арал өңірінің тұзды және құрғақ (аридті) ландшафттары жағдайында фитомелиорация және өсімдіктерді қалпына келтіру жұмыстарында пайдалану мүмкіндігін растайды. Calligonum caput-medusae Schrenk тұқымдары суға салынды, сосын эмбрион бойымен кесу арқылы тұқымдардың сапасы анықталды. Зертханалық тексеру барысында тұқым сапасы 71%-ды құрады. Қосымша тұқым үлгілері «Республикалық орман селекциялық-тұқым өсіру орталығы» РМҚК-да зерттеліп, тұқым сапалылығы 63%-ды құрайтыны анықталды. Calligonum caput-medusae Schrenk тұқымының сапасы 63-71% аралығында өзгерді, осы көрсеткіш МЕСТ 13855-87 бойынша орта есеппен сапаның үшінші класына сәйкес келеді. Түрдің экологиялық-географиялық шығу тегі мен тұқым материалының табиғи гетерогенділігін ескере отырып, бұл көрсеткіштер құрғақ (аридті) экожүйелер жағдайында өсімдіктерді интродукциялау және қалпына келтіру мақсаттары үшін қанағаттанарлық болып саналады.

Арал теңізінің құрғаған ұлтаны галофиттер жартылай бұталар Шобер ақтікені Медуза бас жүзгін тұқымдар тұқым өнгіштігі тұқымның себу сапасы

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1 Ахметов Р.С., Досманбетов Д.А., Ибраева А.Б., Каспакбаев Е. М., Ракымбеков Ж.К., Дукенов Ж.С., Бектурганов А.Н. Арал теңізінің құрғаған ұлтанында фитомелиорациялық екпелерді өсіруге арналған галофиттердің биоэкологиялық ерекшеліктері // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. № 3 (103), 2024. – C. 439-449. https://doi.org/10.37884/3-103-2024
  2. 2 Munns R., Tester, M. 2008. Mechanisms of salinity tolerance. Annual Review of Plant Biology, 59: 651-81. https://doi.org/10.1146/annurev.arplant.59.032607.092911
  3. 3 Munns R., 2005. Genes and salt tolerance: bringing them together. New Phytologist. 167: 645-663. https://doi.org/10.1111/j.1469-8137.2005.01487.x
  4. 4 Hubbard, M., Germida, J., and Vujanovic, V. 2012. Fungal endophytes improve wheat seed germination under heat and drought stress. Botany, 90: 137-49. https://doi.org/10.1139/b11-091
  5. 5 Esechie, H.A. 1995. Partioning of chloride ion in the germinating seed of two forage legumes under varied salinity and temperature regimes. Communications in Soil Science and Plant Analysis, 26: 3357-3370. https://doi.org/10.1080/00103629509369532
  6. 6 Рахимжанов А.Н., Иващенко А.А., Кириллов В.Ю., Алека В.П., Стихарева Т.Н.. Оценка современного состояния туранговников юго-востока Казахстана. КазНУ им. Аль-Фараби. Экология сериясы. №2 (67). 2021. – С. 85-96. https://doi.org/10.26577/EJE.2021.v67.i2.09
  7. 7 Гаджиатаев М., Абдурахманова З. Эколого-фитоценотическая характеристика растительных сообществ Nitraria schoberi L. в Дагестане, BIO Web of Conferences, том 43, Международная научно-практическая конференция «Вавиловские чтения-2021» (ВВРД 2021), посвященная 101-летию со дня открытия закона гомологических рядов и 134-летию со дня рождения Н. И. Вавилова, 0101 (2022) 7, VVRD 2021, https://doi.org/10.1051/bioconf/20224301017
  8. 8 Гацунаев Н.К. Географы и путешественники: краткий биографический словарь. М.: Рипол Классик, - 2001. - С. 296-298.
  9. 9 Ишмуратова М.М., Ткаченко К.Г. Семена травянистых растений: особенности латентного периода, использование в интродукции и размножении in vitro. - Уфа: Изд-во - Ғылым, 2009. - 116 с.
  10. 10 Pei-Liang Liu, Wei Shi, Jun Wen, Shomurodov Khabibullo, Borong Pan. (2021) A phylogeny of Calligonum L. (Polygonaceae) yields challenges to current taxonomic classifications. Acta Botanica Brasilica, 35(2):310-322. https://doi.org/10.1590/0102-33062020abb0116
  11. 11 Пилипко Е.Н. Методология исследований лесных экосистем. Методическое пособие для организации и выполнения изыскательских (научно-исследовательских работ) по направлению подготовки, 250100 - «Лесное дело», г. Вологда – Молочное, 2013.
  12. 12 Shahriari A.R., Noori S., Abedi Koupai J., Asaleh F. 2011. Effect of irrigation with treated municipal wastewater on yield of Nitraria schoberi under greenhouse conditions. Science and Technology of Greenhouse Culture, 1(4): 13-22. (In Persian) DOR:20.1001.1.20089082.1389.1.4.2.2
  13. 13 Maassoumi, A. A. 2011 06 30: A revision of the Genus Calligonum (Polygonaceae) in Iran.- Iran. J. Bot. 17 (1): 43-54. Tehran.
  14. 14 Dhief A, Guasmi F, Triki T, Mohamed N, Aschi-Smiti S (2011) Natural genetic variation in Calligonum Tunisian genus analyzed by RAPD markers. African Journal of Biotechnology 10: 9766–9778. https://doi.org/10.5897/AJB11.070
  15. 15 Amirabadi-zadeh H, Bamroud GRH, Maassoumi AA (2012) A new record of the genus Calligonum L. (Polygonaceae) from Iran. Iranian Journal of Botany 18: 84–85.
  16. 16 Shi W, Liu P-L, Wen J, Feng Y, Pan B (2019) New morphological and DNA evidence supports the existence of Calligonum jeminaicum Z. M. Mao (Calligoneae, Polygonaceae) in China. PhytoKeys 132: 53-73. https://doi.org/10.3897/phytokeys.132.34981
  17. 17 Xie T, Su P, Zhou Z, Zhang H, Li S. (2014) Structure and dynamic characteristics of Calligonum mongolicum population in the desert-oasis ecotone. Acta Ecologica Sinica 34: 4272–4279. https://doi.org/10.5846/stxb201212101776

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ГАЛОФИТТІ ӨСІМДІКТЕРДІҢ (NITRARIA SCHOBERI, CALLIGONUM CAPUT-MEDUSAE SCHRENK) ТҰҚЫМЫН ЖИНАУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ СЕБУ САПАСЫН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler. 3 (107) (Sep. 2025), 409–420. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2025/39.
(1)АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ГАЛОФИТТІ ӨСІМДІКТЕРДІҢ (NITRARIA SCHOBERI, CALLIGONUM CAPUT-MEDUSAE SCHRENK) ТҰҚЫМЫН ЖИНАУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ СЕБУ САПАСЫН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler 2025, No. 3 (107), 409-420. https://doi.org/10.37884/3-2025/39.
АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ГАЛОФИТТІ ӨСІМДІКТЕРДІҢ (NITRARIA SCHOBERI, CALLIGONUM CAPUT-MEDUSAE SCHRENK) ТҰҚЫМЫН ЖИНАУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ СЕБУ САПАСЫН АНЫҚТАУ. (2025). Izdenister Natigeler, 3 (107), 409-420. https://doi.org/10.37884/3-2025/39
АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ГАЛОФИТТІ ӨСІМДІКТЕРДІҢ (NITRARIA SCHOBERI, CALLIGONUM CAPUT-MEDUSAE SCHRENK) ТҰҚЫМЫН ЖИНАУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ СЕБУ САПАСЫН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (107), p. 409–420, 2025. DOI: 10.37884/3-2025/39. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/969. Acesso em: 15 sep. 2026.
“АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ГАЛОФИТТІ ӨСІМДІКТЕРДІҢ (NITRARIA SCHOBERI, CALLIGONUM CAPUT-MEDUSAE SCHRENK) ТҰҚЫМЫН ЖИНАУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ СЕБУ САПАСЫН АНЫҚТАУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 3 (107) (September): 409-20. https://doi.org/10.37884/3-2025/39.
“АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ГАЛОФИТТІ ӨСІМДІКТЕРДІҢ (NITRARIA SCHOBERI, CALLIGONUM CAPUT-MEDUSAE SCHRENK) ТҰҚЫМЫН ЖИНАУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ СЕБУ САПАСЫН АНЫҚТАУ” (2025) Izdenister natigeler, (3 (107), pp. 409–420. doi:10.37884/3-2025/39.
[1]“АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ГАЛОФИТТІ ӨСІМДІКТЕРДІҢ (NITRARIA SCHOBERI, CALLIGONUM CAPUT-MEDUSAE SCHRENK) ТҰҚЫМЫН ЖИНАУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ СЕБУ САПАСЫН АНЫҚТАУ”, Izdenister natigeler, no. 3 (107), pp. 409–420, Sep. 2025, doi: 10.37884/3-2025/39.
“АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ГАЛОФИТТІ ӨСІМДІКТЕРДІҢ (NITRARIA SCHOBERI, CALLIGONUM CAPUT-MEDUSAE SCHRENK) ТҰҚЫМЫН ЖИНАУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ СЕБУ САПАСЫН АНЫҚТАУ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (107), Sept. 2025, pp. 409-20, https://doi.org/10.37884/3-2025/39.
“АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ГАЛОФИТТІ ӨСІМДІКТЕРДІҢ (NITRARIA SCHOBERI, CALLIGONUM CAPUT-MEDUSAE SCHRENK) ТҰҚЫМЫН ЖИНАУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ СЕБУ САПАСЫН АНЫҚТАУ”. Izdenister natigeler, no. 3 (107) (September 30, 2025): 409–420. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/969.
1.АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ГАЛОФИТТІ ӨСІМДІКТЕРДІҢ (NITRARIA SCHOBERI, CALLIGONUM CAPUT-MEDUSAE SCHRENK) ТҰҚЫМЫН ЖИНАУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ СЕБУ САПАСЫН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Sep. 30 [cited 2026 Sep. 15];(3 (107):409-20. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/969
1.АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰРҒАҒАН ҰЛТАНЫНДА ГАЛОФИТТІ ӨСІМДІКТЕРДІҢ (NITRARIA SCHOBERI, CALLIGONUM CAPUT-MEDUSAE SCHRENK) ТҰҚЫМЫН ЖИНАУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ СЕБУ САПАСЫН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler. 2025;(3 (107):409-420. doi:10.37884/3-2025/39