САРАНЧОВЫЕ ВРЕДИТЕЛИ (INSECTA, ACRIDIDAE) НА ПОСЕВАХ СОИ В КОСТАНАЙСКОЙ ОБЛАСТИ И ИХ ЭНТОМОФАГИ

Избасар Темрешев; Гулнар Кожабаева

doi:10.37884/2-2025/35

Аңдатпа

Қостанай облысындағы майбұршақ агроценозында шегірткелердің (Acrididae) 17 түрі анықталды. Сан жағынан басымдыққа ие болған 3 түрі: дала шегірткесі Euchorthippus pulvinatus (Fischer von Waldheim, 1846), итальяндық прус Calliptamus italicus (Linnaeus, 1758) және Фишердің шөп шегірткесі Stenobothrus fischeri (Eversmann, 1848). Тіршілік формаларына қарай, сан жағынан басым түрлердің көпшілігі факультативті және астық тұқымдас хортобионттарға жатады, Oedaleus decorus (Germar, 1825) қаражолақты шегірткенің ерекшелігі бар. Барлық доминанттар зияндылығы жоғары түрлер болып табылады. Алматы және Қостанай облыстарының соя агроценоздарындағы шегірткелердің түрлік құрамының Серенсен-Чекановский индексі 0,59-ға тең болды. Бұл климаттық жағдайлары мен географиялық орналасуы әртүрлі биоценоздар үшін едәуір жоғары көрсеткіш. Алдағы уақытта Қостанай облысындағы майбұршақ агроценозында шегірткелердің басқа түрлері де анықталуы мүмкін. Жалпы, Қостанай облысында майбұршақ егістіктерінен шегірткелердің 24 энтомофаг түрі анықталды. Табиғи реттеушілердің ішінде ең маңыздыларының бірі болып - энтомопатогенді саңырауқұлақ Entomophaga grylli (Fresenius) A. Batko табылады. Болашақта бұл бағыттағы зерттеулерді жалғастыру қажет.

шегірткелер зиянкестер энтомофагтар майбұршақ түрлік құрам Қостанай облысы

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Темрешев И.И., Есжанов А.Б., Султанова Н.Ж., Бекежанова М.М., Сагитов А.О., Досмухамбетов Т.М., Джаймурзина А.А., Кожабаева Г.Е., Макежанов А.М., Турсынкулов А.М., Жумаханулы О. Рекомендации по возделыванию и интегрированной системе защиты кормовых культур (люцерна, соя, ячмень, пшеница) на юго-востоке Казахстана [Текст]: рекомендации / И.И. Темрешев и др. – Алматы: Альманах, 2020. – 184 с.
2. Зинченко А.В., Линник Д.А., Сидорик И.В. Масличные культуры в Костанайской области [Текст] / А.В. Зинченко, Д.А. Линник, И.В. Сидорик // II Междунар. практ. конф. «Проблемы экологии и сельского хозяйства в XXI веке». Междисципл. науч. и прикл. журн. «Биосфера». – 2022. – Т. 14, № 4. – С. 328–330. DOI: 10.24855/biosfera.v14i4.696.
3. Лачининский А.В., Сергеев М.Г., Федотова А.А., Чильдебаев М.К., Темрешев И.И., Гаппаров Ф.А., Коканова Э.О. Мароккская саранча Dociostaurus maroccanus (Thunberg, 1815). Морфология, распространение, экология, управление популяциями [Текст] / А.В. Лачининский и др. – Рим: ФАО, 2023. – 561 с. https://doi.org/10.4060/cc7159ru.
4. Сергеев М.Г., Чильдебаев М.К., Ванькова И.А. и др. Итальянская саранча Calliptamus italicus (Linnaeus, 1758). Морфология, экология, распространение, управление популяциями [Текст] / М.Г. Сергеев и др. – Рим: ФАО, 2022. – 356 с. https://doi.org/10.4060/cb7921ru.
5. Temreshev I.I., Makezhanov A.M. Orthopteroid insects (Mantodea, Blattodea, Dermaptera, Phasmoptera, Orthoptera) of agrocenosis of rice fields in Kyzylorda oblast, South Kazakhstan [Текст] / I.I. Temreshev, A.M. Makezhanov // Acta Biologica Sibirica. – 2020. – Vol. 6. – P. 229–247. https://doi.org/10.3897/abs.6.e54139.
6. Sutiharni S., Kurni C.R., Wospakrik A., Bodang Y., Tanati A.E., Decky C.E. Insect diversity pests and natural enemies in Soybean (Glycine max (L.) Merrill) fields manggoapi experimental garden Manokwari to Increase Community Income [Текст] / S. Sutiharni и др. // Budapest International Research and Critics Institute-Journal (BIRCI-Journal). – 2022. – 5 (2). – P. 14596–14609. DOI: https://doi.org/10.33258/birci.v5i2.5339.
7. Owens D., Deidesheimer J. Efficacy of selected insecticides against grasshoppers in soybean, 2018 [Текст] / D. Owens, J. Deidesheimer // Arthropod Management Tests. – 2019. – 44 (1). – P. 1–1. https://doi.org/10.1093/amt/tsz058.
8. Temreshev I.I., Tursynkulov A., Dutbayev Y., Makezhanov A., Suleimanova G. Evaluation of the efficacy of Entolek K Planteco® Biopesticide based on Akanthomyces lecanii fungus against pest orthopterans in soybean agroecosystems in Southeast Kazakhstan [Текст] / I.I. Temreshev и др. // Online Journal of Biological Sciences. – 2022. – 22 (4). – P. 502–511. https://doi.org/10.3844/ojbsci.2022.502.511.
9. Акмуллаева А.С., Куланбай К.Ж., Айтжанова М.О., Сарсембаева А.Ш., Рахимова З.С., Ережетова У. Итальяндық прустың (Calliptamus Italicus L.) Тіршілік ету ортасының өзгеруінің биологиялық принципі және ландшафттық таралуының жалпы ерекшеліктерін зерттеу [Текст] / Акмуллаева А.С. и др. // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №1(105) 2025. – С. 182-190. DOI https://doi.org/10.37884/1-2025/22
10. Мухамадиев Н.С., Чадинова А.М., Мендибаева Г.Ж., Койгельдина А.Е. Harmful pests and biological protection of agricultural crops (wheat, soy, corn) in the conditions of the Almaty region [Текст] / Н.С. Мухамадиев и др. // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №2(98) 2023. – 245-253. DOI https://doi.org/10.37884/2-2023/24
11. Брагина Т.М., Беккер В.Р., Венедиктова Д.П. Распределение итальянского пруса (Insecta, Orthoptera, Acrididae, Calliptamus italicus L.) в регионе представительства Наурзумского заповедника в период вспышки его численности [Текст] / Т.М. Брагина и др. // КМПИ Жаршысы (Вестник КГПИ). – 2013. – № 1 (29). – С. 72–75.
12. Фасулати К.К. Полевое изучение наземных беспозвоночных [Текст] / К.К. Фасулати. - Москва: Высшая школа, 1974. - 424 с.
13. Темрешев И.И., Есенбекова П.А., Сарсенбаева Г.Б. Новая модель почвенной ловушки из дешевых, прочных и доступных материалов [Текст] / И.И. Темрешев и др. // Свидетельство о государственной регистрации на объект авторского права Республики Казахстан № 2483 от 23.11.2016. ИС 006634.
14. Лачининский А.В., Сергеев М.Г., Чильдебаев М.К. Саранчовые Казахстана, Средней Азии и сопредельных территорий [Текст] / А.В. Лачининский и др. – Ларами: Международная ассоциация прикладной акридологии и Университет Вайоминга, 2002. – 387 с.
15. Cigliano M.M., Braun H., Eades D.C., Otte D. Orthoptera Species File [Текст] / M.M. Cigliano и др. – Version 5.0/5.0. – 2025. – Режим доступа: http://Orthoptera.SpeciesFile.org (дата обращения: 15.02.2025).
16. Боголюбов А.С. Простейшие методы статистической обработки результатов экологических исследований [Текст] / А.С. Боголюбов: методическое пособие. - Москва: Экосистема, 1998. - 17 с.
17. Otte D., Spearman L., Stiewe M.B.D., Eades D.C. Mantodea Species File Online [Текст] / D. Otte и др. – Version 5.0/5.0. – 2025. – Режим доступа: http://Mantodea.SpeciesFile.org (дата обращения: 14.02.2025).
18. Childebaev M.K., Temreshev I.I. To the synonymy of Angaracris barabensis (Pallas, 1773) (Orthoptera, Acrididae) with clarifying the peculiarities of its feeding and distribution [Текст] / M.K. Childebaev, I.I. Temreshev // Far Eastern Entomologist. – 2013. – Vol. 263. – P. 1–7. urn:lsid:zoobank.org:pub:D6D9140E-016B-45F4-B8B3-8E800A308855.
19. Latchininsky A.V., Temreshev I.I., Childebaev M.K. Host range (Orthoptera, Caelifera: Pamphagidae, Acrididae) and recorded distribution of the fungal pathogen Entomophaga grylli (Fresenius) A. Batko, 1964 (Entomophthoromycota: Entomophthorales) in Kazakhstan [Текст] / A.V. Latchininsky и др. // Journal of Orthoptera Research. – 2016. – Vol. 25, № 2. – P. 83–89. https://doi.org/10.1665/034.025.0207.
20. Темрешев И.И., Чильдебаев М.К. Энтомофаги саранчовых (Orthoptera, Acrididae) высокогорных пастбищ Джунгарского Алатау [Текст] / И.И. Темрешев, М.К. Чильдебаев // Вестник КазНУ. Серия экологическая. – 2015. – № 2 (2). – С. 755–758.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ МАЙБҰРШАҚ ЕГІСТІКТЕРІНДЕГІ ШЕГІРТКЕЛЕР (INSECTA, ACRIDIDAE) ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЭНТОМОФАГТАР . Izdenister natigeler. 2 (106) (Jun. 2025), 354–364. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2025/35.

(1)ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ МАЙБҰРШАҚ ЕГІСТІКТЕРІНДЕГІ ШЕГІРТКЕЛЕР (INSECTA, ACRIDIDAE) ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЭНТОМОФАГТАР . Izdenister natigeler 2025, No. 2 (106), 354-364. https://doi.org/10.37884/2-2025/35.

ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ МАЙБҰРШАҚ ЕГІСТІКТЕРІНДЕГІ ШЕГІРТКЕЛЕР (INSECTA, ACRIDIDAE) ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЭНТОМОФАГТАР . (2025). Izdenister Natigeler, 2 (106), 354-364. https://doi.org/10.37884/2-2025/35

ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ МАЙБҰРШАҚ ЕГІСТІКТЕРІНДЕГІ ШЕГІРТКЕЛЕР (INSECTA, ACRIDIDAE) ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЭНТОМОФАГТАР . Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (106), p. 354–364, 2025. DOI: 10.37884/2-2025/35. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/948. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ МАЙБҰРШАҚ ЕГІСТІКТЕРІНДЕГІ ШЕГІРТКЕЛЕР (INSECTA, ACRIDIDAE) ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЭНТОМОФАГТАР ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 2 (106) (June): 354-64. https://doi.org/10.37884/2-2025/35.

“ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ МАЙБҰРШАҚ ЕГІСТІКТЕРІНДЕГІ ШЕГІРТКЕЛЕР (INSECTA, ACRIDIDAE) ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЭНТОМОФАГТАР ” (2025) Izdenister natigeler, (2 (106), pp. 354–364. doi:10.37884/2-2025/35.

[1]“ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ МАЙБҰРШАҚ ЕГІСТІКТЕРІНДЕГІ ШЕГІРТКЕЛЕР (INSECTA, ACRIDIDAE) ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЭНТОМОФАГТАР ”, Izdenister natigeler, no. 2 (106), pp. 354–364, Jun. 2025, doi: 10.37884/2-2025/35.

“ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ МАЙБҰРШАҚ ЕГІСТІКТЕРІНДЕГІ ШЕГІРТКЕЛЕР (INSECTA, ACRIDIDAE) ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЭНТОМОФАГТАР ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (106), June 2025, pp. 354-6, https://doi.org/10.37884/2-2025/35.

“ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ МАЙБҰРШАҚ ЕГІСТІКТЕРІНДЕГІ ШЕГІРТКЕЛЕР (INSECTA, ACRIDIDAE) ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЭНТОМОФАГТАР ”. Izdenister natigeler, no. 2 (106) (June 30, 2025): 354–364. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/948.

1.ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ МАЙБҰРШАҚ ЕГІСТІКТЕРІНДЕГІ ШЕГІРТКЕЛЕР (INSECTA, ACRIDIDAE) ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЭНТОМОФАГТАР . Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];(2 (106):354-6. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/948

1.ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ МАЙБҰРШАҚ ЕГІСТІКТЕРІНДЕГІ ШЕГІРТКЕЛЕР (INSECTA, ACRIDIDAE) ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЭНТОМОФАГТАР . Izdenister natigeler. 2025;(2 (106):354-364. doi:10.37884/2-2025/35

[1] 1. Темрешев И.И., Есжанов А.Б., Султанова Н.Ж., Бекежанова М.М., Сагитов А.О., Досмухамбетов Т.М., Джаймурзина А.А., Кожабаева Г.Е., Макежанов А.М., Турсынкулов А.М., Жумаханулы О. Рекомендации по возделыванию и интегрированной системе защиты кормовых культур (люцерна, соя, ячмень, пшеница) на юго-востоке Казахстана [Текст]: рекомендации / И.И. Темрешев и др. – Алматы: Альманах, 2020. – 184 с.

[2] 2. Зинченко А.В., Линник Д.А., Сидорик И.В. Масличные культуры в Костанайской области [Текст] / А.В. Зинченко, Д.А. Линник, И.В. Сидорик // II Междунар. практ. конф. «Проблемы экологии и сельского хозяйства в XXI веке». Междисципл. науч. и прикл. журн. «Биосфера». – 2022. – Т. 14, № 4. – С. 328–330. DOI: 10.24855/biosfera.v14i4.696.

[3] 3. Лачининский А.В., Сергеев М.Г., Федотова А.А., Чильдебаев М.К., Темрешев И.И., Гаппаров Ф.А., Коканова Э.О. Мароккская саранча Dociostaurus maroccanus (Thunberg, 1815). Морфология, распространение, экология, управление популяциями [Текст] / А.В. Лачининский и др. – Рим: ФАО, 2023. – 561 с. https://doi.org/10.4060/cc7159ru.

[4] 4. Сергеев М.Г., Чильдебаев М.К., Ванькова И.А. и др. Итальянская саранча Calliptamus italicus (Linnaeus, 1758). Морфология, экология, распространение, управление популяциями [Текст] / М.Г. Сергеев и др. – Рим: ФАО, 2022. – 356 с. https://doi.org/10.4060/cb7921ru.

[5] 5. Temreshev I.I., Makezhanov A.M. Orthopteroid insects (Mantodea, Blattodea, Dermaptera, Phasmoptera, Orthoptera) of agrocenosis of rice fields in Kyzylorda oblast, South Kazakhstan [Текст] / I.I. Temreshev, A.M. Makezhanov // Acta Biologica Sibirica. – 2020. – Vol. 6. – P. 229–247. https://doi.org/10.3897/abs.6.e54139.

[6] 6. Sutiharni S., Kurni C.R., Wospakrik A., Bodang Y., Tanati A.E., Decky C.E. Insect diversity pests and natural enemies in Soybean (Glycine max (L.) Merrill) fields manggoapi experimental garden Manokwari to Increase Community Income [Текст] / S. Sutiharni и др. // Budapest International Research and Critics Institute-Journal (BIRCI-Journal). – 2022. – 5 (2). – P. 14596–14609. DOI: https://doi.org/10.33258/birci.v5i2.5339.

[7] 7. Owens D., Deidesheimer J. Efficacy of selected insecticides against grasshoppers in soybean, 2018 [Текст] / D. Owens, J. Deidesheimer // Arthropod Management Tests. – 2019. – 44 (1). – P. 1–1. https://doi.org/10.1093/amt/tsz058.

[8] 8. Temreshev I.I., Tursynkulov A., Dutbayev Y., Makezhanov A., Suleimanova G. Evaluation of the efficacy of Entolek K Planteco® Biopesticide based on Akanthomyces lecanii fungus against pest orthopterans in soybean agroecosystems in Southeast Kazakhstan [Текст] / I.I. Temreshev и др. // Online Journal of Biological Sciences. – 2022. – 22 (4). – P. 502–511. https://doi.org/10.3844/ojbsci.2022.502.511.

[9] 9. Акмуллаева А.С., Куланбай К.Ж., Айтжанова М.О., Сарсембаева А.Ш., Рахимова З.С., Ережетова У. Итальяндық прустың (Calliptamus Italicus L.) Тіршілік ету ортасының өзгеруінің биологиялық принципі және ландшафттық таралуының жалпы ерекшеліктерін зерттеу [Текст] / Акмуллаева А.С. и др. // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №1(105) 2025. – С. 182-190. DOI https://doi.org/10.37884/1-2025/22

[10] 10. Мухамадиев Н.С., Чадинова А.М., Мендибаева Г.Ж., Койгельдина А.Е. Harmful pests and biological protection of agricultural crops (wheat, soy, corn) in the conditions of the Almaty region [Текст] / Н.С. Мухамадиев и др. // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №2(98) 2023. – 245-253. DOI https://doi.org/10.37884/2-2023/24

[11] 11. Брагина Т.М., Беккер В.Р., Венедиктова Д.П. Распределение итальянского пруса (Insecta, Orthoptera, Acrididae, Calliptamus italicus L.) в регионе представительства Наурзумского заповедника в период вспышки его численности [Текст] / Т.М. Брагина и др. // КМПИ Жаршысы (Вестник КГПИ). – 2013. – № 1 (29). – С. 72–75.

[12] 12. Фасулати К.К. Полевое изучение наземных беспозвоночных [Текст] / К.К. Фасулати. - Москва: Высшая школа, 1974. - 424 с.

[13] 13. Темрешев И.И., Есенбекова П.А., Сарсенбаева Г.Б. Новая модель почвенной ловушки из дешевых, прочных и доступных материалов [Текст] / И.И. Темрешев и др. // Свидетельство о государственной регистрации на объект авторского права Республики Казахстан № 2483 от 23.11.2016. ИС 006634.

[14] 14. Лачининский А.В., Сергеев М.Г., Чильдебаев М.К. Саранчовые Казахстана, Средней Азии и сопредельных территорий [Текст] / А.В. Лачининский и др. – Ларами: Международная ассоциация прикладной акридологии и Университет Вайоминга, 2002. – 387 с.

[15] 15. Cigliano M.M., Braun H., Eades D.C., Otte D. Orthoptera Species File [Текст] / M.M. Cigliano и др. – Version 5.0/5.0. – 2025. – Режим доступа: http://Orthoptera.SpeciesFile.org (дата обращения: 15.02.2025).

[16] 16. Боголюбов А.С. Простейшие методы статистической обработки результатов экологических исследований [Текст] / А.С. Боголюбов: методическое пособие. - Москва: Экосистема, 1998. - 17 с.

[17] 17. Otte D., Spearman L., Stiewe M.B.D., Eades D.C. Mantodea Species File Online [Текст] / D. Otte и др. – Version 5.0/5.0. – 2025. – Режим доступа: http://Mantodea.SpeciesFile.org (дата обращения: 14.02.2025).

[18] 18. Childebaev M.K., Temreshev I.I. To the synonymy of Angaracris barabensis (Pallas, 1773) (Orthoptera, Acrididae) with clarifying the peculiarities of its feeding and distribution [Текст] / M.K. Childebaev, I.I. Temreshev // Far Eastern Entomologist. – 2013. – Vol. 263. – P. 1–7. urn:lsid:zoobank.org:pub:D6D9140E-016B-45F4-B8B3-8E800A308855.

[19] 19. Latchininsky A.V., Temreshev I.I., Childebaev M.K. Host range (Orthoptera, Caelifera: Pamphagidae, Acrididae) and recorded distribution of the fungal pathogen Entomophaga grylli (Fresenius) A. Batko, 1964 (Entomophthoromycota: Entomophthorales) in Kazakhstan [Текст] / A.V. Latchininsky и др. // Journal of Orthoptera Research. – 2016. – Vol. 25, № 2. – P. 83–89. https://doi.org/10.1665/034.025.0207.

[20] 20. Темрешев И.И., Чильдебаев М.К. Энтомофаги саранчовых (Orthoptera, Acrididae) высокогорных пастбищ Джунгарского Алатау [Текст] / И.И. Темрешев, М.К. Чильдебаев // Вестник КазНУ. Серия экологическая. – 2015. – № 2 (2). – С. 755–758.