ЭФФЕКТИВНОСТЬ ПРИМЕНЕНИЯ ЭНТОМОФАГОВ НА ПОСАДКАХ ТОМАТА ПРОТИВ ХЛОПКОВОЙ СОВКИ (HELICOVERPA ARMIGERA HB.)

Нуржан Мухамадиев; Нурбакыт  Курмангалиева; Айжан Чадинова; Гүлназ Меңдібаева; Махсат Жүзбаев

doi:10.37884/2-2025/19

Аңдатпа

Қызанақ жалпы көкөніс дақылдарының аумағының шамамен төрттен бірін алады және өсімдік тектес тағам өнімдері арасында әлемде оныншы орын алады. Қызанақ егістіктерінің ең үлкен аумақтары АҚШ, Қытай, Италия, Түркия, Египет және Ресейде орналасқан. Қазіргі уақытта мақта көбелегі ауылшаруашылық дақылдарының кең таралған зиянкестерінің бірі болып табылады, ол 100-ден астам өсімдік түрлеріне зиян келтіруі мүмкін. Қызанақ егістіктерінде мақта күйе көбелегі барлық вегетациялық кезең бойы басым болады. Әсіресе зиянкестің жас жұлдызқұрттары айтарлықтай зиянды болып табылады, олар негізінен өсімдіктердің бүршіктері мен жапырақтарын зақымдайды, ал үлкен жастағы жүлдызқұрттар жемісті зақымдайды. Жалпы алғанда, қызанақтың өнім жоғалуы 35%-ға дейін жетеді. Химиялық пестицидтер көбінесе мақта көбелектерімен және басқа зиянкестермен күресу үшін қолданылады, бұл жемістерде пестицидтердің жиналуында қиындықтар тудыруы мүмкін. Соңғы уақытта биологиялық препараттар немесе табиғи жыртқыштар сияқты органикалық бақылау әдістерін қолдану үрдісі байқалды.

Ғылыми мақалада қызанақ егістігінде мақта көбелегіне қарсы биоагенттерді қолдану нәтижелері келтірілген. Алматы облысында қызанақ егістігінде трихограмма мен браконды екінші ұрпақтағы мақта көбелегіне қарсы қолданудың биологиялық тиімділігі 75,9%, үшінші ұрпақта – 85,6% және шаруашылық тиімділігі 82,8% болды. Түркістан облысында қызанақ егістігінде трихограмма мен габробраконды бірінші ұрпақтағы мақта көбелегіне қарсы қолданудың биологиялық тиімділігі екінші ұрпақтағы – 77,0%, үшінші ұрпақтағы – 82,7%, шаруашылық тиімділігі 84,5% құрады.

қызанақ трихограмма габробракон мақта көбелегі феромон тұтқысы ҰҰА биологиялық тиімділік

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Римиханов А. А., Мустафаев Г. М. Основные вредители и болезни томата в южных районах Дагестана и мероприятия в борьбе с ними // Проблемы развития АПК региона. – 2015. – Т. 23. – № 23. – С. 15.
2. Бозшатаева Г. Т., Оспанова Г. С., Турабаева Г. К. Биоэкологические особенности и вредоносность хлопковой совки на посадках томата в Южно-Казахстанской области // Международный журнал прикладных и фундаментальных исследований. – 2016. – № 5-3. – С. 429-431.
3. Бозшатаева Г. Т., Оспанова Г. С., Турабаева Г. К. Основные вредители томатов Сарыагашского района Южно-Казахстанской области // Успехи современного естествознания. – 2015. – № 12. – С. 68-72.
4. Мартиянов А. А. Хлопковая совка на томате // Овощеводство-от теории к практике. – 2021. – С. 66-68.
5. Байрамбеков Ш. Б. и др. Испытание нового отечественного инсектицида "Стилет" в борьбе с гусеницами хлопковой совки на томате // Вестник Красноярского государственного аграрного университета. – 2021. – № 8 (173). – С. 34-39.
6. Лазько В. Э., Благородова Е. Н., Якимова О. В., Ковалева Е. В. Опыт применения инсектицидов на томатах против хлопковой совки // Рисоводство. – 2023. – № 4 (61). – С. 62-67.
7. Солиев Ш. Хлопковая совка – серьезный вредитель томата в условиях Центрального Таджикистана // Биологическая безопасность: проблемы и пути её решения: материалы научно-практической конференции. – Душанбе: Изд-во ТАУ, 2013. – С. 177-180.
8. Рябчинская Т. А. и др. Мониторинг хлопковой совки при использовании различных феромонных композиций // Агрохимия. – 2016. – № 5. – С. 35-40.
9. Абасов М. М., Атанов Н. М., Кузина Н. П., Кузин А. А., Пономарев В. Л., Сапожников А. Я. Программа по выявлению карантинных вредителей на территории Российской Федерации с использованием феромонных и цветных ловушек в зонах наибольшего фитосанитарного риска на 2016-2018 гг. – М., 2015. – 123 с.
10. Коваленко Т. К., Пронюшкина А. С. Применение трихограммы для регулирования численности вредителей капусты в условиях Приморского края // Международный научно-исследовательский журнал. – 2019. – № 9-2 (87). – С. 52-54.
11. Zalucki, M. P., & Furlong, M. J. Biological control of Spodoptera spp. in tomato crops. Journal of Economic Entomology, 99(4), 1517-1526. (2006).
12. Desneux, N., et al. Biological control of Spodoptera spp. with Trichogramma spp. in tomato crops. Biological Control, 54(3), 267-275. (2010).
13. Rosenheim, J. A., & Lee, J. C. Factors affecting biological control success in integrated pest management programs. Biological Control, 56(2), 105-118. (2013).
14. Мухамадиев Н. С., Чадинова А. М., Курмангалиева Н. Д. Применение биоагентов против хлопковой совки на посадках томатов в условиях юго-востока Казахстана // Сборник международной научно-практической конференции «Научные и инновационные технологии в области фитосанитарной безопасности». – 2024. – С. 54-57.
15. Максотова А. М., Айтбаев Т. Е., Елибаева Г. И. Эффективность удобрений на посевах зарубежных сортов и гибридов томата на темно-каштановых почвах предгорной зоны юго-востока Казахстана // Исследования, результаты. – 2023. – № 2 (98). – С. 196-182. DOI: https://doi.org/10.37884/2-2023/17
16. Айтбаев Т. Е., Мамырбеков Ж., Айтбаева А.Т., Эффективность применения комплексных удобрений по капельному орошению (фертигация) на томате в условиях юго-востока Казахстана // Исследования, результаты. – 2025. – № (105). – С. 150-158. DOI: https://doi.org/10.37884/1-105-2025
17. Adilkhankyzy A., Naimanova B. Zh., Nurmanov B., Bachkaraev N. A., Kenzhegaliev A. M., Uspanov A. M. Integrated Protection of Tomato Crops Against Tuta absoluta in Open Ground Conditions in the South-East part of Kazakhstan // Online Journal of Biological Sciences. – 2022. – 22 (4). – P. 539-548. DOI: 10.3844/ojbsci.2022.539.548
18. Агасьева И. С. и др. Оценка биологической эффективности биологических средств защиты растений против основных вредителей кукурузы // Масличные культуры. – 2019. – № 3 (179). – С. 124-129.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ҚЫЗАНАҚ ЕГІСТІГІНДЕ МАҚТА КӨБЕЛЕГІНЕ (HELICOVERPA ARMIGERA HB.) ҚАРСЫ ЭНТОМОФАГТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ. Izdenister natigeler. 2 (106) (Jun. 2025), 190–198. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2025/19.

(1)ҚЫЗАНАҚ ЕГІСТІГІНДЕ МАҚТА КӨБЕЛЕГІНЕ (HELICOVERPA ARMIGERA HB.) ҚАРСЫ ЭНТОМОФАГТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ. Izdenister natigeler 2025, No. 2 (106), 190-198. https://doi.org/10.37884/2-2025/19.

ҚЫЗАНАҚ ЕГІСТІГІНДЕ МАҚТА КӨБЕЛЕГІНЕ (HELICOVERPA ARMIGERA HB.) ҚАРСЫ ЭНТОМОФАГТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ. (2025). Izdenister Natigeler, 2 (106), 190-198. https://doi.org/10.37884/2-2025/19

ҚЫЗАНАҚ ЕГІСТІГІНДЕ МАҚТА КӨБЕЛЕГІНЕ (HELICOVERPA ARMIGERA HB.) ҚАРСЫ ЭНТОМОФАГТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (106), p. 190–198, 2025. DOI: 10.37884/2-2025/19. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/903. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚЫЗАНАҚ ЕГІСТІГІНДЕ МАҚТА КӨБЕЛЕГІНЕ (HELICOVERPA ARMIGERA HB.) ҚАРСЫ ЭНТОМОФАГТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 2 (106) (June): 190-98. https://doi.org/10.37884/2-2025/19.

“ҚЫЗАНАҚ ЕГІСТІГІНДЕ МАҚТА КӨБЕЛЕГІНЕ (HELICOVERPA ARMIGERA HB.) ҚАРСЫ ЭНТОМОФАГТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ” (2025) Izdenister natigeler, (2 (106), pp. 190–198. doi:10.37884/2-2025/19.

[1]“ҚЫЗАНАҚ ЕГІСТІГІНДЕ МАҚТА КӨБЕЛЕГІНЕ (HELICOVERPA ARMIGERA HB.) ҚАРСЫ ЭНТОМОФАГТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ”, Izdenister natigeler, no. 2 (106), pp. 190–198, Jun. 2025, doi: 10.37884/2-2025/19.

“ҚЫЗАНАҚ ЕГІСТІГІНДЕ МАҚТА КӨБЕЛЕГІНЕ (HELICOVERPA ARMIGERA HB.) ҚАРСЫ ЭНТОМОФАГТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (106), June 2025, pp. 190-8, https://doi.org/10.37884/2-2025/19.

“ҚЫЗАНАҚ ЕГІСТІГІНДЕ МАҚТА КӨБЕЛЕГІНЕ (HELICOVERPA ARMIGERA HB.) ҚАРСЫ ЭНТОМОФАГТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ”. Izdenister natigeler, no. 2 (106) (June 30, 2025): 190–198. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/903.

1.ҚЫЗАНАҚ ЕГІСТІГІНДЕ МАҚТА КӨБЕЛЕГІНЕ (HELICOVERPA ARMIGERA HB.) ҚАРСЫ ЭНТОМОФАГТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];(2 (106):190-8. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/903

1.ҚЫЗАНАҚ ЕГІСТІГІНДЕ МАҚТА КӨБЕЛЕГІНЕ (HELICOVERPA ARMIGERA HB.) ҚАРСЫ ЭНТОМОФАГТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ. Izdenister natigeler. 2025;(2 (106):190-198. doi:10.37884/2-2025/19

[1] 1. Римиханов А. А., Мустафаев Г. М. Основные вредители и болезни томата в южных районах Дагестана и мероприятия в борьбе с ними // Проблемы развития АПК региона. – 2015. – Т. 23. – № 23. – С. 15.

[2] 2. Бозшатаева Г. Т., Оспанова Г. С., Турабаева Г. К. Биоэкологические особенности и вредоносность хлопковой совки на посадках томата в Южно-Казахстанской области // Международный журнал прикладных и фундаментальных исследований. – 2016. – № 5-3. – С. 429-431.

[3] 3. Бозшатаева Г. Т., Оспанова Г. С., Турабаева Г. К. Основные вредители томатов Сарыагашского района Южно-Казахстанской области // Успехи современного естествознания. – 2015. – № 12. – С. 68-72.

[4] 4. Мартиянов А. А. Хлопковая совка на томате // Овощеводство-от теории к практике. – 2021. – С. 66-68.

[5] 5. Байрамбеков Ш. Б. и др. Испытание нового отечественного инсектицида "Стилет" в борьбе с гусеницами хлопковой совки на томате // Вестник Красноярского государственного аграрного университета. – 2021. – № 8 (173). – С. 34-39.

[6] 6. Лазько В. Э., Благородова Е. Н., Якимова О. В., Ковалева Е. В. Опыт применения инсектицидов на томатах против хлопковой совки // Рисоводство. – 2023. – № 4 (61). – С. 62-67.

[7] 7. Солиев Ш. Хлопковая совка – серьезный вредитель томата в условиях Центрального Таджикистана // Биологическая безопасность: проблемы и пути её решения: материалы научно-практической конференции. – Душанбе: Изд-во ТАУ, 2013. – С. 177-180.

[8] 8. Рябчинская Т. А. и др. Мониторинг хлопковой совки при использовании различных феромонных композиций // Агрохимия. – 2016. – № 5. – С. 35-40.

[9] 9. Абасов М. М., Атанов Н. М., Кузина Н. П., Кузин А. А., Пономарев В. Л., Сапожников А. Я. Программа по выявлению карантинных вредителей на территории Российской Федерации с использованием феромонных и цветных ловушек в зонах наибольшего фитосанитарного риска на 2016-2018 гг. – М., 2015. – 123 с.

[10] 10. Коваленко Т. К., Пронюшкина А. С. Применение трихограммы для регулирования численности вредителей капусты в условиях Приморского края // Международный научно-исследовательский журнал. – 2019. – № 9-2 (87). – С. 52-54.

[11] 11. Zalucki, M. P., & Furlong, M. J. Biological control of Spodoptera spp. in tomato crops. Journal of Economic Entomology, 99(4), 1517-1526. (2006).

[12] 12. Desneux, N., et al. Biological control of Spodoptera spp. with Trichogramma spp. in tomato crops. Biological Control, 54(3), 267-275. (2010).

[13] 13. Rosenheim, J. A., & Lee, J. C. Factors affecting biological control success in integrated pest management programs. Biological Control, 56(2), 105-118. (2013).

[14] 14. Мухамадиев Н. С., Чадинова А. М., Курмангалиева Н. Д. Применение биоагентов против хлопковой совки на посадках томатов в условиях юго-востока Казахстана // Сборник международной научно-практической конференции «Научные и инновационные технологии в области фитосанитарной безопасности». – 2024. – С. 54-57.

[15] 15. Максотова А. М., Айтбаев Т. Е., Елибаева Г. И. Эффективность удобрений на посевах зарубежных сортов и гибридов томата на темно-каштановых почвах предгорной зоны юго-востока Казахстана // Исследования, результаты. – 2023. – № 2 (98). – С. 196-182. DOI: https://doi.org/10.37884/2-2023/17

[16] 16. Айтбаев Т. Е., Мамырбеков Ж., Айтбаева А.Т., Эффективность применения комплексных удобрений по капельному орошению (фертигация) на томате в условиях юго-востока Казахстана // Исследования, результаты. – 2025. – № (105). – С. 150-158. DOI: https://doi.org/10.37884/1-105-2025

[17] 17. Adilkhankyzy A., Naimanova B. Zh., Nurmanov B., Bachkaraev N. A., Kenzhegaliev A. M., Uspanov A. M. Integrated Protection of Tomato Crops Against Tuta absoluta in Open Ground Conditions in the South-East part of Kazakhstan // Online Journal of Biological Sciences. – 2022. – 22 (4). – P. 539-548. DOI: 10.3844/ojbsci.2022.539.548

[18] 18. Агасьева И. С. и др. Оценка биологической эффективности биологических средств защиты растений против основных вредителей кукурузы // Масличные культуры. – 2019. – № 3 (179). – С. 124-129.