ӘР ТҮРЛІ СУҒАРУ ЖАҒДАЙЫНДА МАЙБҰРШАҚ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ ДАМУ ФАЗАЛАРЫНЫҢ ҰЗАҚТЫҒЫН АНЫҚТАУ

Джансулу Есенбаева; Айсулу Жолдасбаева; Ержан Абилдаев; Гульсун Баядилова; Гулназ Байсеитова; Қаламқас Құланбай

doi:10.37884/1-2025/14

Аңдатпа

Еліміздің ақшыл қара, қызғылт топырақ аймағының оңтүстік-шығыс бөлінінің топырақ ылғалы тұрақсыз келеді, сол себепті топырақ құрамында болатын ылғал тұқымның дамуына бірден бір тікелей әсер ететін факторалардың бірегейі болып табылады. Осыған орай суғару технологиясымен бірге, кез-келген пайдаланудың маңыздылығы, аграрлық кешендерге топырақ ылғалдылығының жиналуына әсер етуші күштерді есепке ала отырып айқындау қажет, олар жауын-шашын мен еріген сулар, сонымен қатар өзгеде ылғалдарды тиімді қолдану болып келеді. Біздің жұмысымызда әр түрлі суғару жағдайында майбұршақтың өнімділігін анықтау мақсатында сортүлгілерінің вегетациялық кезеңінің ұзақтығы анықталды. Майбұршақтың вегетациялық кезең ұзақтығында суға қажеттілігі әртүрлі деңгейде өтеді. Көктеу-гүлдеу фаза аралықтарында майбұршақ ылғалды аса қажет етпейді. Ал гүлдеу-бұршақтарының пайда болуымен тұқымдарының пісу кезең аралықтарында су тапшылығы туындайды. Демек, аталған аймақтың топырақ жағдайында майбұршақ сорттарына дәстүрлі және тамшылатып суғару режимдерін зерттеу маңызды. Біздің зерттеуімізде дәстүрлі және тамшылатып суғару жағдайындағы майбұршақтың Жансая (st), Бірлік, Ивушка, Алматы, Жалпақсай, Восточная красавица, Радость, Роза, Вита, Даная сорттарының вегетациялық кезеңінің ұзақтығына фенологиялық бақылау жүргізіділді. Нәтижесінде дәстүрлі суғару нұсқасында Мисула, Русия, Жалпақсай және Алуа сорттарында 3-7 күнге кеш пісе, тамшылатып суғару нұсқасында осы аталған сорттарда 2-3 күнге кеш піскен. Дәстүрлі 200-300 м³/га суғарумен салыстырғанда тамшылатып 100-150 м³/га суғару кезінде сорүлгілерінің өнімділігі 1,2 есе артқан және олардың тұқымдарының өнгіштігі 78-92% жоғарылады. Сонымен тамшылатып суғару жағдайында Мисула, Русия, Жалпақсай және Алуа сорттарының вегетациялық кезеңінің ұзақтығы оңтайлы майбұршақ селекциясына бастапқы материал ретінде қолдануға болады.

майбұршақ, сортүлгі, тамшылатып, дәстүрлі, нұсқа, вегетациялық кезең, бақылау, көктеу, гүлдеу, режим.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1 Зайцев Н.И., Ревенко В.Ю., Устарханова Э.Г. Влияние погодных факторов на продуктивность перспективных линий сои в зоне неустойчивого увлажнения/Масличные культуры, Вып. 2 (182), 2020 С. 62-69.
2 Лытов М.Н. Агробиологические преимущества капельного орошения сои в связи со специализацией производства // Пути повышения эффективности орошаемого земледелия. – 2020. - №1. – С. 66-74.
3 Чепелев Г.П., Михайлова М.П., Гретченко А.Е., Мезенцева Ю.О. Влияние плотности посева сои сорта кружевница на урожайность и качество семян в условиях юга Приамурья // Достижения науки и техники АПК. – 2020. - Т.34, №8. – С. 80-84.
4 Мырзалиев Б.С. Импортозамещение как фактор обеспечения продовольственной безопасности Казахстана // Материалы VIII международной научно-практической конференции по экономике. – 2020. – С. 276-289.
5 Шабалдас О.Г., Пимонов К.И., Есаулко А.Н., Власова О.И., Трубачева Л.В. Особенности возделывания сои в зависимости от видового разнообразия сорной растительности на орошении в условиях степной зоны Центрального Предкавказья // Земледелие. – 2021. - №3. – С. 45-48.
6 Толоконников В.В., Канцер Г.П., Кошкарова Т.С., Чамурлиев Г.О. Продуктивность сортов сои при различных режимах орошения // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: агрономия и животноводство. – 2020. - Т.15, №4. – С. 343-352.
7 Terufumi T., Momo K., Chihiro T., Tatsuhiko Sh. Effects of Phytophthora sojae inoculation under flooded conditions on growth of soybean seedlings // Plant Production Science. – 2021. - Vol. 24, № 1. – Р. 329-334. https://doi.org/10.1080/1343943X.2021.1881408
8 Taiki Y., Song L., Haruka S., Takuya K., Tatsuhiko Sh. Effects of maturity group and stem growth habit on the branching plasticity of soybean cultivars grown at various planting densities // Plant Production Science. – 2020. - Vol. 23, № 4. – Р. 385-396. http://dx.doi.org/10.1080/1343943X.2020.1743187
9 Kanchana Ch., Masahiro M., Sakae A., Masanori T. Effect of using drip irrigation on the growth, yield and its components of soybean grown in a low rainfall region in Japan // Plant Production Science. – 2021. - Vol. 24, № 3. – Р. 211-214. http://dx.doi.org/10.1080/1343943X.2021.1893607
10 Grant L.P., Jason C.N., Trenton L.R., Edward E.G. Impact of Postemergence herbicides on soybean injury and canopy formation // Weed technology. – 2020. - Vol. 34, № 5. – Р. 727–734. http://dx.doi.org/10.1017/wet.2020.55
11 Дидоренко, С., Кисетова, Э., Касенов, Р., Байжанов, Ж., Кушанова, Р., & Сагит, И. (2024). Продуктивность и качество сортов сои созданных на разных этапах селекционных работ в казахском научно – исследовательском институте земледелия и растениеводства. Ізденістер, нәтижелер, (2-1 (special), 85–98. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/542.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ӘР ТҮРЛІ СУҒАРУ ЖАҒДАЙЫНДА МАЙБҰРШАҚ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ ДАМУ ФАЗАЛАРЫНЫҢ ҰЗАҚТЫҒЫН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler. 1 (105) (Mar. 2025), 114–120. DOI:https://doi.org/10.37884/1-2025/14.

(1)ӘР ТҮРЛІ СУҒАРУ ЖАҒДАЙЫНДА МАЙБҰРШАҚ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ ДАМУ ФАЗАЛАРЫНЫҢ ҰЗАҚТЫҒЫН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler 2025, No. 1 (105), 114-120. https://doi.org/10.37884/1-2025/14.

ӘР ТҮРЛІ СУҒАРУ ЖАҒДАЙЫНДА МАЙБҰРШАҚ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ ДАМУ ФАЗАЛАРЫНЫҢ ҰЗАҚТЫҒЫН АНЫҚТАУ. (2025). Izdenister Natigeler, 1 (105), 114-120. https://doi.org/10.37884/1-2025/14

ӘР ТҮРЛІ СУҒАРУ ЖАҒДАЙЫНДА МАЙБҰРШАҚ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ ДАМУ ФАЗАЛАРЫНЫҢ ҰЗАҚТЫҒЫН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 1 (105), p. 114–120, 2025. DOI: 10.37884/1-2025/14. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/834. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ӘР ТҮРЛІ СУҒАРУ ЖАҒДАЙЫНДА МАЙБҰРШАҚ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ ДАМУ ФАЗАЛАРЫНЫҢ ҰЗАҚТЫҒЫН АНЫҚТАУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 1 (105) (March): 114-20. https://doi.org/10.37884/1-2025/14.

“ӘР ТҮРЛІ СУҒАРУ ЖАҒДАЙЫНДА МАЙБҰРШАҚ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ ДАМУ ФАЗАЛАРЫНЫҢ ҰЗАҚТЫҒЫН АНЫҚТАУ” (2025) Izdenister natigeler, (1 (105), pp. 114–120. doi:10.37884/1-2025/14.

[1]“ӘР ТҮРЛІ СУҒАРУ ЖАҒДАЙЫНДА МАЙБҰРШАҚ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ ДАМУ ФАЗАЛАРЫНЫҢ ҰЗАҚТЫҒЫН АНЫҚТАУ”, Izdenister natigeler, no. 1 (105), pp. 114–120, Mar. 2025, doi: 10.37884/1-2025/14.

“ӘР ТҮРЛІ СУҒАРУ ЖАҒДАЙЫНДА МАЙБҰРШАҚ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ ДАМУ ФАЗАЛАРЫНЫҢ ҰЗАҚТЫҒЫН АНЫҚТАУ”. Izdenister Natigeler, no. 1 (105), Mar. 2025, pp. 114-20, https://doi.org/10.37884/1-2025/14.

“ӘР ТҮРЛІ СУҒАРУ ЖАҒДАЙЫНДА МАЙБҰРШАҚ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ ДАМУ ФАЗАЛАРЫНЫҢ ҰЗАҚТЫҒЫН АНЫҚТАУ”. Izdenister natigeler, no. 1 (105) (March 30, 2025): 114–120. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/834.

1.ӘР ТҮРЛІ СУҒАРУ ЖАҒДАЙЫНДА МАЙБҰРШАҚ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ ДАМУ ФАЗАЛАРЫНЫҢ ҰЗАҚТЫҒЫН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Mar. 30 [cited 2026 Sep. 15];(1 (105):114-20. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/834

1.ӘР ТҮРЛІ СУҒАРУ ЖАҒДАЙЫНДА МАЙБҰРШАҚ СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ФЕНОЛОГИЯЛЫҚ ДАМУ ФАЗАЛАРЫНЫҢ ҰЗАҚТЫҒЫН АНЫҚТАУ. Izdenister natigeler. 2025;(1 (105):114-120. doi:10.37884/1-2025/14

[1] 1 Зайцев Н.И., Ревенко В.Ю., Устарханова Э.Г. Влияние погодных факторов на продуктивность перспективных линий сои в зоне неустойчивого увлажнения/Масличные культуры, Вып. 2 (182), 2020 С. 62-69.

[2] 2 Лытов М.Н. Агробиологические преимущества капельного орошения сои в связи со специализацией производства // Пути повышения эффективности орошаемого земледелия. – 2020. - №1. – С. 66-74.

[3] 3 Чепелев Г.П., Михайлова М.П., Гретченко А.Е., Мезенцева Ю.О. Влияние плотности посева сои сорта кружевница на урожайность и качество семян в условиях юга Приамурья // Достижения науки и техники АПК. – 2020. - Т.34, №8. – С. 80-84.

[4] 4 Мырзалиев Б.С. Импортозамещение как фактор обеспечения продовольственной безопасности Казахстана // Материалы VIII международной научно-практической конференции по экономике. – 2020. – С. 276-289.

[5] 5 Шабалдас О.Г., Пимонов К.И., Есаулко А.Н., Власова О.И., Трубачева Л.В. Особенности возделывания сои в зависимости от видового разнообразия сорной растительности на орошении в условиях степной зоны Центрального Предкавказья // Земледелие. – 2021. - №3. – С. 45-48.

[6] 6 Толоконников В.В., Канцер Г.П., Кошкарова Т.С., Чамурлиев Г.О. Продуктивность сортов сои при различных режимах орошения // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: агрономия и животноводство. – 2020. - Т.15, №4. – С. 343-352.

[7] 7 Terufumi T., Momo K., Chihiro T., Tatsuhiko Sh. Effects of Phytophthora sojae inoculation under flooded conditions on growth of soybean seedlings // Plant Production Science. – 2021. - Vol. 24, № 1. – Р. 329-334. https://doi.org/10.1080/1343943X.2021.1881408

[8] 8 Taiki Y., Song L., Haruka S., Takuya K., Tatsuhiko Sh. Effects of maturity group and stem growth habit on the branching plasticity of soybean cultivars grown at various planting densities // Plant Production Science. – 2020. - Vol. 23, № 4. – Р. 385-396. http://dx.doi.org/10.1080/1343943X.2020.1743187

[9] 9 Kanchana Ch., Masahiro M., Sakae A., Masanori T. Effect of using drip irrigation on the growth, yield and its components of soybean grown in a low rainfall region in Japan // Plant Production Science. – 2021. - Vol. 24, № 3. – Р. 211-214. http://dx.doi.org/10.1080/1343943X.2021.1893607

[10] 10 Grant L.P., Jason C.N., Trenton L.R., Edward E.G. Impact of Postemergence herbicides on soybean injury and canopy formation // Weed technology. – 2020. - Vol. 34, № 5. – Р. 727–734. http://dx.doi.org/10.1017/wet.2020.55

[11] 11 Дидоренко, С., Кисетова, Э., Касенов, Р., Байжанов, Ж., Кушанова, Р., & Сагит, И. (2024). Продуктивность и качество сортов сои созданных на разных этапах селекционных работ в казахском научно – исследовательском институте земледелия и растениеводства. Ізденістер, нәтижелер, (2-1 (special), 85–98. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/542.