РАЗВИТИЕ ВРЕДНОЙ ЧЕРЕПАШКИ НА ОЗИМОЙ ПШЕНИЦЕ В ЗЕРНОСЕЮЩИХ РЕГИОНАХ КАЗАХСТАНА

Шынболат Рсалиев; Амангельды Сарбаев; Айдархан Есеркенов

doi:10.37884/2-1-2024/573

Аңдатпа

Соңғы жылдары климаттың құрғақтығына байланысты күздік бидай дақылында соратын зиянкестер кешені көп кездеседі, олардың ішінде ең қауіптісі зиянды бақашық қандала (Eurygaster integriceps Puton) болып табылады. Бұл зиянкестің биологиясын зерттеу бойынша әлемдегі жетістіктерге қарамастан, Қазақстанда зиянды бақашықпен зақымдануына бейімделу қасиеттері бар күздік бидайдың генотиптерін таңдау өзекті мәселе болып отыр. Соңғы жылдары республикада бидайдың зиянды бақашыққа төзімділігін зерттеуге бағытталған ғылыми зерттеулер жүргізілмеді, бидай сорттарының зиянкестерге бейімділігі зерттелмеді. Аталған мақалада соңғы жылдардағы өңірлердің ауа-райы мен климаттық жағдайларын ескере отырып, Қазақстанның астық егетін өңірлерінде күздік бидай егістіктерінде зиянды бақашық қандаланың дамуы көрсетілген. Климаттың жылынуы мен күздік бидайдағы зиянды бақашықтың географиялық ауқымының кеңеюі арасындағы байланыс зерттелді. Күздік бидайда зиянды бақашықты зерттеу кезінде негізгі көрсеткіштер анықталды. Олардың қатарына егістікке бақашықтың келу мерзімі, аудан бірлігіндегі зиянкестердің саны, жұмыртқа салу мерзімі және теленомус жұқтырған жұмыртқалардың пайызы, личинкалардың пайда болу уақыты, гидротермиялық коэффициент көрсеткіші және аймақтың температуралық режимі, бидайдың ақ масақты болуы, өсімдіктерді қорғайтын химиялық және биологиялық құралдарының тиімділігі жатады.

күздік бидай; климаттың өзгеруі; зиянды бақашық қандала; зиянкестердің дамуын бақылау, зиянкестердің саны; бидайдың ақ масағы, инсектицид.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1.Жуматаева У.Т., Дуйсембеков Б.А., Смагулова Ш.Б. Азиялық шегірткенің (Locusta migratoria migratoria L.) таралуы жəне биоэкологиясы. Ізденістер, нəтижелер – Исследования, результаты. – 2020. – 3(87). – Б.250-259.
2.Алехин В.Т. Вредная черепашка. Защита и карантин растений. – 2002. – 4. – 32 с.
3.Мухина О.В. Устойчивость к вредителям сортов озимой пшеницы как фактор фитосанитарной стабилизации агроландшафтов: Автореферат диссертации канд. биол. наук. Краснодар. – 2007. – 22 с.
4.Крупнов В.А. Подходы к улучшению растений: Лекция. Саратов. Сар.гос. агр. Ун-т им. Н.И. Вавилова. – 2002. – 48 с.
5.Krupnov V.A. Wheat breeding for resistance to the Sunn pest (Eurygaster spp.): Does risk occur? Russian Journal of Genetics: Applied Research. – 2012. – 2. – P.79-84. http://dx.doi.org/10.1134/S207905971201011X
6.Lin H.-I., Yu Y.-Y., Wen F.-I., Liu P.-T., Status of food security in East and Southeast Asia and challenges of climate change, Climate 10 (3). – 2022. – 40. https://doi.org/10.3390/cli10030040
7.Subed B., Poudel A., Aryal S. The impact of climate change on insect pest biology and ecology: Implications for pest management strategies, crop production, and food security. Journal of Agriculture and Food Research. – 2023. - 14. - 100733. https://doi.org/10.1016/j.jafr.2023.100733
8.Прянишников А.И. Научные основы адаптивной селекции в Поволжье. – Москва: РАН. – 2018. – 96 с.
9.Islyami A., Aldashev A., Thomas T.S., Dunston S. Impact of Climate Change on Agriculture in Kazakhstan. Silk Road: A Journal of Eurasian Development. – 2020. – 2(1). – Р.66-88. https://doi.org/10.16997/srjed.19
10. Karatayev M., Clarke M., Salnikov V., Bekseitova R., Nizamova M. Monitoring climate change, drought conditions and wheat production in Eurasia: the case study of Kazakhstan. Heliyon. – 2022. – 8. – e08660. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2021.e08660
11. Сарбаев А.Т. Обоснование зональной системы мероприятий по защите посевов яровой пшеницы от вредной черепашки в Западном Казахстане. // Автореферат дис. … канд. с.-х. наук. - Ленинград, - 1983. – 17 с.
12.Сарбаев А.Т., Ажбенов В.К., Исжанова Ж.В. Прогнозирование развития и численности вредной черепашки. / Стратегия земледелия и растениеводства на рубеже XXI века. – Алматы. – 1999. – 112 с.
13.Тильменбаев А.Т., Сарбаев А.Т. Критерии прогноза численности вредной черепашки в Казахстане. / Рекомендации по материалам НИР, предлагаемых к внедрению. / Наука – производству. – Алма-Ата. – 1987. – 32 с.
14.Государственный реестр селекционных достижений, рекомендуемых к использованию в Республике Казахстан. – Нур-Султан – 2021. – 125 с.
15.Методы определения болезней и вредителей сельскохозяйственных растений / Пер. с нем. К.В.Попковой, В.А. Шмыгли. – Москва.: Агропромиздат. – 1987. – 224 с.
16.Асякин Б.П., Волкова, Н.А., Шапиро, И.Д. Практикум по иммунитету растений к вредителям. - Л.: ЛСХИ, Пушкин. – 1990. – 237 с.
17.Методика государственного сортоиспытания сельскохозяйственных культур. – Москва. – 1989. – Вып. 2. – 250 с.
18.Бастаубаева Ш.О., Хидиров А.Э., Рсалиев Ш.С., Жапаев Р.К., Конысбеков К. Рекомендации по проведению весенне-полевых работ на юго-востоке Казахстана в 2022 году. – Алматы: ТОО «Асыл кітап (Баспа үйі)». – 2022. – 30 с.
19.Рсалиев Ш.С., Оразалиев Р.А., Құттымбетова Н.Т., Әбуғали Ғ.Р., Абдикадирова А.К. Қазақстандық күздік бидай сорттарының құрғақшылыққа төзімділігін зерттеу нәтижелері. // Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетiнiң хабаршысы. / Вестник Кызылординского университета имени Коркыт Ата. – 2023, №1 (64). – С.18-27. https://doi.org/10.52081/bkaku.2023.v64.i1.002
20.Список пестицидов разрешенных к применению на территории Республики Казахстан с Дополнениями №1-№5. // КГИ АПК МСХ РК. – Алматы. – 2015. – 250 с.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. ҚАЗАҚСТАННЫҢ АСТЫҚ ЕГЕТІН ӨҢІРЛЕРІНДЕ КҮЗДІК БИДАЙДА ЗИЯНДЫ БАҚАШЫҚТЫҢ ДАМУЫ. Izdenister natigeler. 2-1 (special) (Jun. 2024), 359–367. DOI:https://doi.org/10.37884/2-1-2024/573.

(1)ҚАЗАҚСТАННЫҢ АСТЫҚ ЕГЕТІН ӨҢІРЛЕРІНДЕ КҮЗДІК БИДАЙДА ЗИЯНДЫ БАҚАШЫҚТЫҢ ДАМУЫ. Izdenister natigeler 2024, No. 2-1 (special), 359-367. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/573.

ҚАЗАҚСТАННЫҢ АСТЫҚ ЕГЕТІН ӨҢІРЛЕРІНДЕ КҮЗДІК БИДАЙДА ЗИЯНДЫ БАҚАШЫҚТЫҢ ДАМУЫ. (2024). Izdenister Natigeler, 2-1 (special), 359-367. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/573

ҚАЗАҚСТАННЫҢ АСТЫҚ ЕГЕТІН ӨҢІРЛЕРІНДЕ КҮЗДІК БИДАЙДА ЗИЯНДЫ БАҚАШЫҚТЫҢ ДАМУЫ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2-1 (special), p. 359–367, 2024. DOI: 10.37884/2-1-2024/573. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/573. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ АСТЫҚ ЕГЕТІН ӨҢІРЛЕРІНДЕ КҮЗДІК БИДАЙДА ЗИЯНДЫ БАҚАШЫҚТЫҢ ДАМУЫ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special) (June): 359-67. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/573.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ АСТЫҚ ЕГЕТІН ӨҢІРЛЕРІНДЕ КҮЗДІК БИДАЙДА ЗИЯНДЫ БАҚАШЫҚТЫҢ ДАМУЫ” (2024) Izdenister natigeler, (2-1 (special), pp. 359–367. doi:10.37884/2-1-2024/573.

[1]“ҚАЗАҚСТАННЫҢ АСТЫҚ ЕГЕТІН ӨҢІРЛЕРІНДЕ КҮЗДІК БИДАЙДА ЗИЯНДЫ БАҚАШЫҚТЫҢ ДАМУЫ”, Izdenister natigeler, no. 2-1, pp. 359–367, Jun. 2024, doi: 10.37884/2-1-2024/573.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ АСТЫҚ ЕГЕТІН ӨҢІРЛЕРІНДЕ КҮЗДІК БИДАЙДА ЗИЯНДЫ БАҚАШЫҚТЫҢ ДАМУЫ”. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special), June 2024, pp. 359-67, https://doi.org/10.37884/2-1-2024/573.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ АСТЫҚ ЕГЕТІН ӨҢІРЛЕРІНДЕ КҮЗДІК БИДАЙДА ЗИЯНДЫ БАҚАШЫҚТЫҢ ДАМУЫ”. Izdenister natigeler, no. 2-1 (special) (June 29, 2024): 359–367. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/573.

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ АСТЫҚ ЕГЕТІН ӨҢІРЛЕРІНДЕ КҮЗДІК БИДАЙДА ЗИЯНДЫ БАҚАШЫҚТЫҢ ДАМУЫ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2-1 (special):359-67. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/573

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ АСТЫҚ ЕГЕТІН ӨҢІРЛЕРІНДЕ КҮЗДІК БИДАЙДА ЗИЯНДЫ БАҚАШЫҚТЫҢ ДАМУЫ. Izdenister natigeler. 2024;(2-1 (special):359-367. doi:10.37884/2-1-2024/573

[1] 1.Жуматаева У.Т., Дуйсембеков Б.А., Смагулова Ш.Б. Азиялық шегірткенің (Locusta migratoria migratoria L.) таралуы жəне биоэкологиясы. Ізденістер, нəтижелер – Исследования, результаты. – 2020. – 3(87). – Б.250-259.

[2] 2.Алехин В.Т. Вредная черепашка. Защита и карантин растений. – 2002. – 4. – 32 с.

[3] 3.Мухина О.В. Устойчивость к вредителям сортов озимой пшеницы как фактор фитосанитарной стабилизации агроландшафтов: Автореферат диссертации канд. биол. наук. Краснодар. – 2007. – 22 с.

[4] 4.Крупнов В.А. Подходы к улучшению растений: Лекция. Саратов. Сар.гос. агр. Ун-т им. Н.И. Вавилова. – 2002. – 48 с.

[5] 5.Krupnov V.A. Wheat breeding for resistance to the Sunn pest (Eurygaster spp.): Does risk occur? Russian Journal of Genetics: Applied Research. – 2012. – 2. – P.79-84. http://dx.doi.org/10.1134/S207905971201011X

[6] 6.Lin H.-I., Yu Y.-Y., Wen F.-I., Liu P.-T., Status of food security in East and Southeast Asia and challenges of climate change, Climate 10 (3). – 2022. – 40. https://doi.org/10.3390/cli10030040

[7] 7.Subed B., Poudel A., Aryal S. The impact of climate change on insect pest biology and ecology: Implications for pest management strategies, crop production, and food security. Journal of Agriculture and Food Research. – 2023. - 14. - 100733. https://doi.org/10.1016/j.jafr.2023.100733

[8] 8.Прянишников А.И. Научные основы адаптивной селекции в Поволжье. – Москва: РАН. – 2018. – 96 с.

[9] 9.Islyami A., Aldashev A., Thomas T.S., Dunston S. Impact of Climate Change on Agriculture in Kazakhstan. Silk Road: A Journal of Eurasian Development. – 2020. – 2(1). – Р.66-88. https://doi.org/10.16997/srjed.19

[10] 10. Karatayev M., Clarke M., Salnikov V., Bekseitova R., Nizamova M. Monitoring climate change, drought conditions and wheat production in Eurasia: the case study of Kazakhstan. Heliyon. – 2022. – 8. – e08660. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2021.e08660

[11] 11. Сарбаев А.Т. Обоснование зональной системы мероприятий по защите посевов яровой пшеницы от вредной черепашки в Западном Казахстане. // Автореферат дис. … канд. с.-х. наук. - Ленинград, - 1983. – 17 с.

[12] 12.Сарбаев А.Т., Ажбенов В.К., Исжанова Ж.В. Прогнозирование развития и численности вредной черепашки. / Стратегия земледелия и растениеводства на рубеже XXI века. – Алматы. – 1999. – 112 с.

[13] 13.Тильменбаев А.Т., Сарбаев А.Т. Критерии прогноза численности вредной черепашки в Казахстане. / Рекомендации по материалам НИР, предлагаемых к внедрению. / Наука – производству. – Алма-Ата. – 1987. – 32 с.

[14] 14.Государственный реестр селекционных достижений, рекомендуемых к использованию в Республике Казахстан. – Нур-Султан – 2021. – 125 с.

[15] 15.Методы определения болезней и вредителей сельскохозяйственных растений / Пер. с нем. К.В.Попковой, В.А. Шмыгли. – Москва.: Агропромиздат. – 1987. – 224 с.

[16] 16.Асякин Б.П., Волкова, Н.А., Шапиро, И.Д. Практикум по иммунитету растений к вредителям. - Л.: ЛСХИ, Пушкин. – 1990. – 237 с.

[17] 17.Методика государственного сортоиспытания сельскохозяйственных культур. – Москва. – 1989. – Вып. 2. – 250 с.

[18] 18.Бастаубаева Ш.О., Хидиров А.Э., Рсалиев Ш.С., Жапаев Р.К., Конысбеков К. Рекомендации по проведению весенне-полевых работ на юго-востоке Казахстана в 2022 году. – Алматы: ТОО «Асыл кітап (Баспа үйі)». – 2022. – 30 с.

[19] 19.Рсалиев Ш.С., Оразалиев Р.А., Құттымбетова Н.Т., Әбуғали Ғ.Р., Абдикадирова А.К. Қазақстандық күздік бидай сорттарының құрғақшылыққа төзімділігін зерттеу нәтижелері. // Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетiнiң хабаршысы. / Вестник Кызылординского университета имени Коркыт Ата. – 2023, №1 (64). – С.18-27. https://doi.org/10.52081/bkaku.2023.v64.i1.002

[20] 20.Список пестицидов разрешенных к применению на территории Республики Казахстан с Дополнениями №1-№5. // КГИ АПК МСХ РК. – Алматы. – 2015. – 250 с.