СЕЛЕКЦИОННЫЕ МОДЕЛИ НОВЫХ СОРТОВ ГОРОХА ДЛЯ ЮГО-ВОСТОКА КАЗАХСТАНА

Макпал Канатқызы; Шолпан Бастаубаева; Мухтар Кудайбергенов; Джылдыз Абилдаева; Алма Сайкенова; Куралай Байтаракова

doi:10.37884/2-1-2024/552

Аңдатпа

Қазақстанның оңтүстік-шығысы жағдайында асбұршақ селекциясы мен тұқым шаруашылығы бойынша ғылыми зерттеулердің нәтижелері ұсынылды. Коллекциялық тәлімбақтың 113 сорт үлгісі зерттелді, будандастыру үшін жұптарды іріктеу үшін бастапқы материал бөлінді. Біз зерттеген асбұршақ сорт үлгілерінде негізгі құрылымдық элементтер арасындағы корреляциялық тәуелділік өсімдіктердің биіктігі - өнімділіктің буындарының саны (r = + 0,51), өнімділіктің буындарының саны - өсімдіктегі бұршақ саны (r = + 0,88) және вегетациялық кезең мен өнімділік буындарының саны арасындағы теріс байланыс сияқты параметрлер арасында тығыз байланыс байқалатынын көрсетті (r = -0,16).

«ҚазЕӨШҒЗИ» ЖШС-де асбұршақты зерттеу толық селекциялық схема (F1- Fn гибридтік популяциясы, СП1-СП2, БП, КСП) бойынша жүргізіледі. Дәнді-бұршақты дақылдар зертханасында зерттеу жылдары жергілікті жағдайларға тез піскен және орташа піскен, суыққа төзімді, аурулар мен зиянкестерге төзімді, өнімділігі жоғары және сапасы жақсы асбұршақ тұқымдарының жаңа тізбектері, нөмірлері мен сорттары құрылды.

Біз қойылған міндеттер бойынша мақсатқа жету үшін будандастыруға тартылатын асбұршақтың коллекциялық сорт үлгілерінің шаруашылық-құнды белгілері мен қасиеттерін зерттеу деректерін келтіреміз.

Теориялық зерттеулер және алынған селекциялық параметрлер нәтижесінде Қазақстанның оңтүстік-шығысына арналған асбұршақтың жаңа сорттарының модельдері әзірленді.

асбұршақ, модельдік сорт, өсімдіктің биіктігі, бұршақ саны, өнімділіктің буындарының саны, 1000 дәнінің салмағы, корреляция.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Сайкенова А.Ж., Кудайбергенов М.С., Нургасенов Т.Н., Сайкенов Б.Р. Скрининг признаковой коллекции в условиях Алматинской области // Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты. – 2021. - №1 (89). - С. 293-301.
2. Kondykov I.V., Uvarov V.N., Zelenov A.N. Sorta gorokha novogo pokoleniya, kontrastnye po arkhitektonike listovogo apparata // Zemledelie. - 2012. - N. 5. - P. 34-36.
3. Filatova I.A. Kollektsiya kak istochnik novykh genotipov v selektsii gorokha // Mezhdunarodnyy nauchnyy zhurnal «Simvol nauki». - 2016. - N. 10-3. – P. 46-49.
4. Якубенко О.Е., Паркина О.В., Андреева З.В. Моделирование сортов фасоли овощной в условиях Сибирского региона // Международная научно-практическая конференция «Развитие сельского хозяйства на основе современных научных достижений и интеллектуальных цифровых технологий «Сибирь – агробиотехнологии» посвященная 50-летию со дня создания СО ВАСХНИЛ». – 2019. – С. 83-85.
5. Паркина О.В. Моделирование некоторых параметров сорта фасоли овощной для выращивания в Западной Сибири // Теория и практика современной аграрной науки. – ИЦ НГАУ «Золотой колос». – 2019. – С. 71–74.
6 Доспехов Б.А. Методика полевого опыта (с основами статистической обработки результатов исследований). – М.: Книга по Требованию, 2012. – 352 с.
7 Вишнякова М.А., Буравцева Т.В., Булынцев С.В. Коллекция мировых генетических ресурсов зерновых бобовых ВИР: пополнение, сохранение и изучение: метод. указ.СПб: ВИР. - 2010. – 142 с.
8. Корсаков Н.И., Макашева Р.Х., Адамова О.П. Методика изучения коллекции зернобобовых культур. -Л.: ВИР. -1968. - 175 с.
9. Фадеева Т.С., Буренина В.И. Генетика культурных растений: зернобобовые, овощные, бахчевые. - Л.: Агропромиздат. - 1990. - 287 с.
10. Скокбаева С.О. Методика государственного сортоиспытания сельскохозяйственных культур. – Алматы. - 2002. – 378 с.
11. Дорофеев В.Ф., Лаптев Ю.П., Чекалин Н.М. Цветение, опыление и гибридизация растений. – М.: Агропромиздат. - 1990. – 145 с.
12. Горин А.П., Дунин М.С., Коновалов Ю.Б., Митрофанова К.С., Паушева З.П., Самсонов М.П., Селаври М.К., Уколов А.А. Практикум по селекции и семеноводству полевых культур. – изд. 3-е, перераб. Изд. «Колос». - М. 1968.
13. Аникеева Н.В. Особенности формирования урожая нута и симбиотическая азотофиксация в зависимости от технологии возделывания на светло-каштановых почвах Волгоградской области: автореф. дис. канд.с.х.наук. – Волгоград. -1992. - 23 с.
14. R Core Team (2021). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria.URL https://www.R-project.org/.
15. Скаженник М. А., Воробьёв Н. В., Шеуджен А. Х. и др. Признаки, определяющие полегание растений, и оценка устойчивости к нему у интенсивных и экстенсивных Российских сортов риса // Сельскохозяйственная биология. - 2019. Т. 54. № 1. - С. 149–157.
16. Кузьмина С.П., Казыдуб Н.Г., Панченко В.А. Наследование продолжительности вегетационного периода гибридов нута в условиях южной лесостепи Западной Сибири // Вестник Омского ГАУ. № 1 (37) 2020. – С. 43-50.
17.Неустроев А.Н., Бардеев И.Ф. Оценка коллекции усатых сортов гороха на технологичность в Якутии // Дальневосточный аграрный вестник. 2020. №4(56). – С.41-47.
18. Беляева Р.В., Головина Е.В. Особенности изменчивости хозяйственно ценных признаков гороха различного происхождения // Научно – производственный журнал «Зернобобовые и крупяные культуры». №2 (38). 2021 г. – С. 45-51.
19. Беляева Р.В. Оценка коллекционного материала гороха по хозяйственно ценным признакам // Научно – производственный журнал «Зернобобовые и крупяные культуры». № 1 (49) 2024 г. 52-59.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНА АРНАЛҒАН АСБҰРШАҚТЫҢ ЖАҢА СОРТТАРЫНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ МОДЕЛЬДЕРІ. Izdenister natigeler. 2-1 (special) (Jun. 2024), 172–182. DOI:https://doi.org/10.37884/2-1-2024/552.

(1)ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНА АРНАЛҒАН АСБҰРШАҚТЫҢ ЖАҢА СОРТТАРЫНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ МОДЕЛЬДЕРІ. Izdenister natigeler 2024, No. 2-1 (special), 172-182. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/552.

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНА АРНАЛҒАН АСБҰРШАҚТЫҢ ЖАҢА СОРТТАРЫНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ МОДЕЛЬДЕРІ. (2024). Izdenister Natigeler, 2-1 (special), 172-182. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/552

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНА АРНАЛҒАН АСБҰРШАҚТЫҢ ЖАҢА СОРТТАРЫНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ МОДЕЛЬДЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2-1 (special), p. 172–182, 2024. DOI: 10.37884/2-1-2024/552. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/552. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНА АРНАЛҒАН АСБҰРШАҚТЫҢ ЖАҢА СОРТТАРЫНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ МОДЕЛЬДЕРІ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special) (June): 172-82. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/552.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНА АРНАЛҒАН АСБҰРШАҚТЫҢ ЖАҢА СОРТТАРЫНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ МОДЕЛЬДЕРІ” (2024) Izdenister natigeler, (2-1 (special), pp. 172–182. doi:10.37884/2-1-2024/552.

[1]“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНА АРНАЛҒАН АСБҰРШАҚТЫҢ ЖАҢА СОРТТАРЫНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ МОДЕЛЬДЕРІ”, Izdenister natigeler, no. 2-1, pp. 172–182, Jun. 2024, doi: 10.37884/2-1-2024/552.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНА АРНАЛҒАН АСБҰРШАҚТЫҢ ЖАҢА СОРТТАРЫНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ МОДЕЛЬДЕРІ”. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special), June 2024, pp. 172-8, https://doi.org/10.37884/2-1-2024/552.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНА АРНАЛҒАН АСБҰРШАҚТЫҢ ЖАҢА СОРТТАРЫНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ МОДЕЛЬДЕРІ”. Izdenister natigeler, no. 2-1 (special) (June 29, 2024): 172–182. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/552.

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНА АРНАЛҒАН АСБҰРШАҚТЫҢ ЖАҢА СОРТТАРЫНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ МОДЕЛЬДЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2-1 (special):172-8. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/552

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНА АРНАЛҒАН АСБҰРШАҚТЫҢ ЖАҢА СОРТТАРЫНЫҢ СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ МОДЕЛЬДЕРІ. Izdenister natigeler. 2024;(2-1 (special):172-182. doi:10.37884/2-1-2024/552

[1] 1. Сайкенова А.Ж., Кудайбергенов М.С., Нургасенов Т.Н., Сайкенов Б.Р. Скрининг признаковой коллекции в условиях Алматинской области // Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты. – 2021. - №1 (89). - С. 293-301.

[2] 2. Kondykov I.V., Uvarov V.N., Zelenov A.N. Sorta gorokha novogo pokoleniya, kontrastnye po arkhitektonike listovogo apparata // Zemledelie. - 2012. - N. 5. - P. 34-36.

[3] 3. Filatova I.A. Kollektsiya kak istochnik novykh genotipov v selektsii gorokha // Mezhdunarodnyy nauchnyy zhurnal «Simvol nauki». - 2016. - N. 10-3. – P. 46-49.

[4] 4. Якубенко О.Е., Паркина О.В., Андреева З.В. Моделирование сортов фасоли овощной в условиях Сибирского региона // Международная научно-практическая конференция «Развитие сельского хозяйства на основе современных научных достижений и интеллектуальных цифровых технологий «Сибирь – агробиотехнологии» посвященная 50-летию со дня создания СО ВАСХНИЛ». – 2019. – С. 83-85.

[5] 5. Паркина О.В. Моделирование некоторых параметров сорта фасоли овощной для выращивания в Западной Сибири // Теория и практика современной аграрной науки. – ИЦ НГАУ «Золотой колос». – 2019. – С. 71–74.

[6] 6 Доспехов Б.А. Методика полевого опыта (с основами статистической обработки результатов исследований). – М.: Книга по Требованию, 2012. – 352 с.

[7] 7 Вишнякова М.А., Буравцева Т.В., Булынцев С.В. Коллекция мировых генетических ресурсов зерновых бобовых ВИР: пополнение, сохранение и изучение: метод. указ.СПб: ВИР. - 2010. – 142 с.

[8] 8. Корсаков Н.И., Макашева Р.Х., Адамова О.П. Методика изучения коллекции зернобобовых культур. -Л.: ВИР. -1968. - 175 с.

[9] 9. Фадеева Т.С., Буренина В.И. Генетика культурных растений: зернобобовые, овощные, бахчевые. - Л.: Агропромиздат. - 1990. - 287 с.

[10] 10. Скокбаева С.О. Методика государственного сортоиспытания сельскохозяйственных культур. – Алматы. - 2002. – 378 с.

[11] 11. Дорофеев В.Ф., Лаптев Ю.П., Чекалин Н.М. Цветение, опыление и гибридизация растений. – М.: Агропромиздат. - 1990. – 145 с.

[12] 12. Горин А.П., Дунин М.С., Коновалов Ю.Б., Митрофанова К.С., Паушева З.П., Самсонов М.П., Селаври М.К., Уколов А.А. Практикум по селекции и семеноводству полевых культур. – изд. 3-е, перераб. Изд. «Колос». - М. 1968.

[13] 13. Аникеева Н.В. Особенности формирования урожая нута и симбиотическая азотофиксация в зависимости от технологии возделывания на светло-каштановых почвах Волгоградской области: автореф. дис. канд.с.х.наук. – Волгоград. -1992. - 23 с.

[14] 14. R Core Team (2021). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria.URL https://www.R-project.org/.

[15] 15. Скаженник М. А., Воробьёв Н. В., Шеуджен А. Х. и др. Признаки, определяющие полегание растений, и оценка устойчивости к нему у интенсивных и экстенсивных Российских сортов риса // Сельскохозяйственная биология. - 2019. Т. 54. № 1. - С. 149–157.

[16] 16. Кузьмина С.П., Казыдуб Н.Г., Панченко В.А. Наследование продолжительности вегетационного периода гибридов нута в условиях южной лесостепи Западной Сибири // Вестник Омского ГАУ. № 1 (37) 2020. – С. 43-50.

[17] 17.Неустроев А.Н., Бардеев И.Ф. Оценка коллекции усатых сортов гороха на технологичность в Якутии // Дальневосточный аграрный вестник. 2020. №4(56). – С.41-47.

[18] 18. Беляева Р.В., Головина Е.В. Особенности изменчивости хозяйственно ценных признаков гороха различного происхождения // Научно – производственный журнал «Зернобобовые и крупяные культуры». №2 (38). 2021 г. – С. 45-51.

[19] 19. Беляева Р.В. Оценка коллекционного материала гороха по хозяйственно ценным признакам // Научно – производственный журнал «Зернобобовые и крупяные культуры». № 1 (49) 2024 г. 52-59.