Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

ҚАЗАҚ ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҒЫЛЫМИ - ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНДА СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖҰМЫСТАРДЫҢ ӘРТҮРЛІ КЕЗЕҢДЕРІНДЕ ҚҰРЫЛҒАН ҚЫТАЙБҰРШАҚ СОРТТАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН САПАСЫ

Светлана Дидоренко 1 , Эльмира Кисетова 1 , Ринат Касенов 1 , Жасулан Байжанов 1 , Рыстай Кушанова 1 , Исламбек Сагит 2

1 "Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты" ЖШС; 2 КЕАҚ «Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті»

doi.org/10.37884/2-1-2024/542 Бет. 85-98 Қабылданды 17.04.2024 Жарияланды 29.06.2024

Аңдатпа

2021 жылы Қазақстанда қытай бұршағының егіс көлемі шамамен 113,3 мың гектарды, ал 2022 жылы 128,0 мың гектарды құрады, отандық сорттардың үлесі соңғы жылдары 55-65 % құрайды. Қытай бұршағы өсірілетін алқаптардың басым көпшілігі Алматы облысына 83,6 %  (94,7 мың гектар) тән, одан кейін Қостанай облысы - 7,7 % (8,8 мың га); Шығыс - Қазахстан облысы - 5 % (5,6 мың га); Солтүстік - Қазахстан облысы - 2,8 % (3,2 мың га); Түркістан обылысы - 0,1% (0,2-0,3 мың га); және де басқа облыстарға тән.

Селекциялық жұмыс жылдарында Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында қытайбұршақтың 34 сорты құрылды, оның ішінде 22 сорт пайдалануға жіберілді.  Ал осы дақылдың селекция жұмыстарының негізгі бағытарының бірі әртүрлі пісіп жетілу тобындағы сорттарды шығарып, оларды еліміздің барлық аймақтарына қолданысқа енгізу. Селекция жұмыстары өнімділік, сапа, құрғақшылыққа және тұзға төзімді, фотопериодтық сезімдалдылық сияқты кең ауқымды әртүрлі бағыттарыды қамтиды. Соңғы жылдары шығарылған сорттардың өнімділігі жоғары 48 - 52 ц/га, тұқымындағы ақуыздың мөлшері 40 % - дан, май мөлшері 20 % дан төмен түскен емес.

қытайбұршақ, селекция, пісу топтары, сорт, ақуыз, май, өнімділік

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1. Alam T. Stability analysis for soybean in agroforestry system with kayu putih [Text] / T. Alam, B. Kurniasih, P. Suryanto, P. Basunanda, E. Ambarwati, M.H. Widyawan, S. Handayani // SABRAO. - 2019. - Vol. 51. - No 4. - P. 405-418.
  2. 2. Линников П.И. Развитие потенциала импортозамещения в соевом подкомплексе АПК: теоретический аспект [Текст] / П.И. Линников // Региональные агросистемы: экономика и социология. - 2018. - №3. - С. 7-11.
  3. 3. Зотиков В.И. Производство зернобобовых и крупяных культур в России: состояние, проблемы, перспективы [Текст] / В.И. Зотиков, Т.С. Наумкина, В.С. Сидоренко // Земледелие. - 2015. - №4. - С. 3-5.
  4. 4. Ануфриева О.А. Анализ производства сои в Российской Федерации [Текст] / О.А. Ануфриева, К.А. Жичкин // Новости науки в АПК. - 2019. - №3. - С. 524–527.
  5. 5. Lu F. Okara dietary fiber and hypoglycemic effect of okara foods [Text] / F. Lu, Y. Liu, B. Li // Bioactive Carbohydrates and Dietary Fibre. - 2013. - Vol. 2. - No 2. - P. 126-132. http://dx.doi.org/10.1016/j.bcdf.2013.10.002
  6. 6. Официальный сайт ТОО «КазНИИЗиР» [Электронный ресурс]. - URL: https://kazniizr.kz/otechestvennaya-selektsiya-soi-v-gody-nezavisimosti-kazahstana-kak-osnova-prodovolstvennoj-bezopasnosti-strany / (дата обращения: 26.02.2023г.)
  7. 7. Сидорик И.В. Значение сои в земледелии Казахстана [Текст] / И.В. Сидорик, А.В. Зинченко // Масличные культуры. Научно-технический бюллетень Всероссийского научно-исследовательского института масличных культур. - 2018. - №2. - С. 75 - 78. http://dx.doi.org/10.25230/2412-608X-2018-2-174-75-78
  8. 8. Кудайбергенов М.С. Технология возделывания сои на орошаемых землях юго-востока Казахстана [Текст] / М.С. Кудайбергенов, С.В. Дидоренко. – Алматы: Асыл кітап, 2014. - 24 с.
  9. 9. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта (с основами статистической обработки результатов исследований) [Текст] / Б.А. Доспехов. – Москва: Агропромиздат, 2012. - 352 с.
  10. 10. Bellaloui N. Soybean seed protein, oil, and fatty acids are altered by S and S + N fertilizers under irrigated or non-irrigated environments [Text] / N. Bellaloui, M.W. Ebelhar, A.M. Gillen, D.K. Fisher, H.K. Abbas, A. Mengistu, K.N. Reddy, R.L. Paris // Agricultural Sciences. - 2011. - Vol. 2. - No 4. - P. 465-476. http://dx.doi.org/10.4236/as.2011.24060
  11. 11. Вишнякова М.А. Коллекция мировых генетических ресурсов зерновых бобовых культур ВИР: пополнение, сохранение и изучение [Текст]: / М.А. Вишнякова, Т.В. Буравцева. - Санкт-Петербург: ВИР, 2018. - 143 с.
  12. 12. Guide to installation and administration for R [Электронный ресурс]. - URL: https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-patched/R-admin.html (дата обращения: 26.12.2023)
  13. 13. Аграрный сектор [Электронный ресурс]. - URL: https://agrosektor.kz/agrotema-online/soya-dlya-kazahstana.html (дата обращения: 26.02.2024г.)
  14. 14. Дидоренко С.В. Изучение скороспелой коллекции сои в условиях северного, восточного и юго-восточного Казахстана [Текст] / С.В. Дидоренко, С.И. Абугалиева, А.К. Затыбеков, Е.Г. Герасимова, И.В. Сидорик, Е.К. Туруспеков // Ізденістер, нəтижелер - Исследования, результаты. - 2017. - №4. - С. 294-305.
  15. 15. Yerzhebayeva R. Marker-assisted selection for early maturing in soybean yielded prospective breeding lines for high latitudes of Northern Kazakhstan [Text] / R. Yerzhebayeva, S. Didorenko, A. Amangeldiyeva, A. Daniyarova, Sh. Mazkirat, A. Zinchenko, Y. Shavrukov // Biomolecules. - 2023. - Vol. 13. - P. 2-19.
  16. 16. Ержебаева Р.С. Поиск источников засухоустойчивости среди новой коллекции сои (Glycine Max) в условиях юго-востока Казахстан [Текст] / Р.С. Ержебаева, С.В. Дидоренко, М.С. Кудайбергенов, А.К. Даниярова, А.А. Амангельдиева // Зернобобовые и крупяные культуры. - 2019. - №3. - С. 63-74. http://dx.doi.org/10.24411/2309-348X-2019-11116
  17. 17. Абугалиева С.И. Генетическое разнообразие сои Glycine Max (L.) Merr. [Текст] / С.И. Абугалиева, С.В. Дидоренко, Е.К. Туруспеков. – Алматы: Асыл кітап, 2017. - 210 с.
  18. 18. Bulatova K. Trypsin inhibitor assessment with biochemical and molecular markers in a soybean germplasm collection and hybrid populations for seed quality improvement [Text] / K. Bulatova, Sh. Mazkirat, S. Didorenko, D. Babissekova, M. Kudaibergenov, P. Alchinbayeva, Sh. Khalbayeva, Y. Shavrukov // Agronomy. - 2019. - Vol. 9. - P. 2-11.
  19. 19. Didorenko S.V. Monitoring quality and yield capacity of soybean varieties during the creation of various ecotypes in Kazakhstan [Text] / S.V. Didorenko, A.I. Abugaliyeva, R.S. Yerzhebayeva, V.G. Plotnikov, A.V. Ageyenko // Agrivita Journal of Agricultural Science. - 2021. - Vol. 43. - P. 558–568.
  20. 20. Дидоренко С.В. Селекция скороспелых сортов сои на востоке Казахстана [Текст] / С.В. Дидоренко, Ю.Н. Спрягайлова, А.И. Абугалиева // Труды по прикладной ботанике, генетике и селекции. - 2018. - №179. - С. 63-77. http://dx.doi.org/10.30901/2227-8834-2018-1-63-77

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. ҚАЗАҚ ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҒЫЛЫМИ - ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНДА СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖҰМЫСТАРДЫҢ ӘРТҮРЛІ КЕЗЕҢДЕРІНДЕ ҚҰРЫЛҒАН ҚЫТАЙБҰРШАҚ СОРТТАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН САПАСЫ. Izdenister natigeler. 2-1 (special) (Jun. 2024), 85–98. DOI:https://doi.org/10.37884/2-1-2024/542.
(1)ҚАЗАҚ ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҒЫЛЫМИ - ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНДА СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖҰМЫСТАРДЫҢ ӘРТҮРЛІ КЕЗЕҢДЕРІНДЕ ҚҰРЫЛҒАН ҚЫТАЙБҰРШАҚ СОРТТАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН САПАСЫ. Izdenister natigeler 2024, No. 2-1 (special), 85-98. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/542.
ҚАЗАҚ ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҒЫЛЫМИ - ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНДА СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖҰМЫСТАРДЫҢ ӘРТҮРЛІ КЕЗЕҢДЕРІНДЕ ҚҰРЫЛҒАН ҚЫТАЙБҰРШАҚ СОРТТАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН САПАСЫ. (2024). Izdenister Natigeler, 2-1 (special), 85-98. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/542
ҚАЗАҚ ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҒЫЛЫМИ - ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНДА СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖҰМЫСТАРДЫҢ ӘРТҮРЛІ КЕЗЕҢДЕРІНДЕ ҚҰРЫЛҒАН ҚЫТАЙБҰРШАҚ СОРТТАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН САПАСЫ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2-1 (special), p. 85–98, 2024. DOI: 10.37884/2-1-2024/542. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/542. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ҚАЗАҚ ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҒЫЛЫМИ - ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНДА СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖҰМЫСТАРДЫҢ ӘРТҮРЛІ КЕЗЕҢДЕРІНДЕ ҚҰРЫЛҒАН ҚЫТАЙБҰРШАҚ СОРТТАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН САПАСЫ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special) (June): 85-98. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/542.
“ҚАЗАҚ ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҒЫЛЫМИ - ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНДА СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖҰМЫСТАРДЫҢ ӘРТҮРЛІ КЕЗЕҢДЕРІНДЕ ҚҰРЫЛҒАН ҚЫТАЙБҰРШАҚ СОРТТАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН САПАСЫ” (2024) Izdenister natigeler, (2-1 (special), pp. 85–98. doi:10.37884/2-1-2024/542.
[1]“ҚАЗАҚ ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҒЫЛЫМИ - ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНДА СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖҰМЫСТАРДЫҢ ӘРТҮРЛІ КЕЗЕҢДЕРІНДЕ ҚҰРЫЛҒАН ҚЫТАЙБҰРШАҚ СОРТТАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН САПАСЫ”, Izdenister natigeler, no. 2-1, pp. 85–98, Jun. 2024, doi: 10.37884/2-1-2024/542.
“ҚАЗАҚ ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҒЫЛЫМИ - ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНДА СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖҰМЫСТАРДЫҢ ӘРТҮРЛІ КЕЗЕҢДЕРІНДЕ ҚҰРЫЛҒАН ҚЫТАЙБҰРШАҚ СОРТТАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН САПАСЫ”. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special), June 2024, pp. 85-98, https://doi.org/10.37884/2-1-2024/542.
“ҚАЗАҚ ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҒЫЛЫМИ - ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНДА СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖҰМЫСТАРДЫҢ ӘРТҮРЛІ КЕЗЕҢДЕРІНДЕ ҚҰРЫЛҒАН ҚЫТАЙБҰРШАҚ СОРТТАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН САПАСЫ”. Izdenister natigeler, no. 2-1 (special) (June 29, 2024): 85–98. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/542.
1.ҚАЗАҚ ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҒЫЛЫМИ - ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНДА СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖҰМЫСТАРДЫҢ ӘРТҮРЛІ КЕЗЕҢДЕРІНДЕ ҚҰРЫЛҒАН ҚЫТАЙБҰРШАҚ СОРТТАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН САПАСЫ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2-1 (special):85-98. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/542
1.ҚАЗАҚ ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҒЫЛЫМИ - ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНДА СЕЛЕКЦИЯЛЫҚ ЖҰМЫСТАРДЫҢ ӘРТҮРЛІ КЕЗЕҢДЕРІНДЕ ҚҰРЫЛҒАН ҚЫТАЙБҰРШАҚ СОРТТАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН САПАСЫ. Izdenister natigeler. 2024;(2-1 (special):85-98. doi:10.37884/2-1-2024/542