ИЗУЧЕНИЕ И ОТБОР ИСХОДНОГО МАТЕРИАЛА САХАРНОЙ СВЕКЛЫ С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ КЛАССИЧЕСКИХ МЕТОДОВ СЕЛЕКЦИИ

Лайла Табынбаева; Нурсултан Мусагоджаев; Фарида Нусубалиева; Ақгул Оспанбекова; Жарас Алмабек; Зарифа Абдуллаева

doi:10.37884/2-1-2024/541

Аңдатпа

Коллекция үлгілерін өнімділік, қанттылық, қант жинау, негізгі ауруларға төзімділік сияқты агрономиялық белгілер бойынша кешенді бағалау селекциялық бағдарламаларға тарту үшін құнды бастапқы материалды бөлуге мүмкіндік берді. Селекциялық материалды зерттеу нәтижесінде өсімдіктердің өнімділікке ең ықпалды белгілерін анықтау үшін 15 МС компоненттері мен 10 гетерозисті тозаңдандырғыштардың морфологиялық белгілерін салыстырмалы бағалау жүргізілді.

Зерттелген материалдар өнімділіктің негізгі элементтерінің өзгергіштік сипатымен (тамыр дақылының пішіні, массасы, қант мөлшері, ауруға төзімділігі және т.б.) ерекшеленетіні анықталды. Зерттелген МС нөмірлерінен өнімділік бойынша үздік 5 селекциялық нөмір (2076, 2084, 2172, 2190, 2192), қант бойынша 4 селекциялық нөмір (2084, 2174, 2076, 2190) бөлінді.

Жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде қант қызылшасының селекциялық нөмірлерінде жапырақшалардың ұзындығы әртүрлі жапырақ тақталары бар өсімдіктер бар екендігі анықталды. Жапырақтары әртүрлі дәрежеде тегіс және гофрленген, қою және ашық жасыл, жапырақтары әртүрлі, жайылған және тік, биік және төмен. O-типті тозаңдандырғыштарда жайылатын өсімдіктердің саны өнімді көрсеткіштерге жоғары оң тәуелділікке ие. Бөлмедегі биік өсімдіктердің саны жоғары өнімділікке, қантқа жауап береді. МС сызықтарының арасында үлкен жапырақ тақтасы бар өсімдіктер өнімділігі төмен, бірақ қант мөлшері жоғарылайды. Қызылшаны өсіру және жинау кезеңінде жапырақ аппараттарының морфологиялық белгілері, Розетка және тамыр дақылдарының пішіні бойынша қажетті биотиптердің болуына байланысты учаскелердегі өсімдіктердің жалпы санының 50-60% мөлшерінде өсімдіктер іріктелді.

МС компонеттер, тозаңдандырғыш линиялар, будандар, О-типті стерильділікті бекітуші, селекциялық питомник, тамыржемістер, селекциялық нөмірлерді іріктеу және бағалау.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Fenart S., Arnaud J.F., De Cauwer I., Cuguen J. Nuclear and cytoplasmic genetic diversity in weed beet and sugar beet accessions compared to wild relatives: New insights into the genetic relationships within the Beta vulgaris complex species // Theor Appl Genet. – 2008. – Vol.116. – P.1063-1077. DOI: 10.1007/s00122-008-0735-1
2. Конысбеков К.Т., Бастаубаева Ш.О., Елназаркызы Р., Табынбаева Л.К., Мусагоджаев Н.Т. Выращивание штеклингов новых гибридов сахарной свеклы в тепличном комплексе /Ізденістер, нәтижелер –Исследования, результаты. -2021. -№3 (91), -С.103-111.
3. McGrath M., Derrico A., Yu Y. Genetic diversity in selected, historical US sugarbeet germplasm and Beta vulgaris ssp. Maritima // Theor Appl Genet. – 1999. – Vol.98. – P.968–976. doi.org/10.1007/s001220051157.
4 Geidel H.,Weber W.E., Mechelke W., Haufe W. Selection for sugar yield in sugar beet, Beta vulgaris, using different selection indices // Plant Breed. – 2000. Vol. 119. –P.188–190. doi.org/10.1046/j.1439-0523.2000.00476.x.
5. Smulders M.J., Esselink G.D., Everaert I., De Riek J., Vosman B. Characterisation of sugar beet (Beta vulgaris L. ssp. vulgaris) varieties using microsatellite markers // BMC Genet. – 2010. – Vol.11. – P. 41-52. doi.org/10.1186/1471-2156-11-41.
6. Капустян М. В., Чернобай Л. Н., Сикалова Е. В. Анализ комбинационной способности новых линий кукурузы различного происхождения в тестерных скрещиваниях // Вестник Белорусской государственной сельскохозяйственной академии. 2018. № 3 С. 62–66.
7. Вавилов Н.И. Избранные сочинения// генетика и селекция.-М.,Колос.1966.-559с.(20с)
8. Савченко В.К. Оценка общей и специфической комбинационной способности полиплоидных форм в системах диаллельных скрещиваний.-генетика, 1966, №1, с.29-39.
9. Кривошеев Г. Я., Игнатьев А.С. Комбинационная способность раннеспелых самоопыленных линий кукурузы и тестеров в системе топкроссных скрещиваний // Научный журнал КубГАУ. 2015. № 114 (10).. URL: http://ej.kubagro.ru/2015/10pdf/102.pdf. (дата обращения: 25.05.2023).
10. Combining ability analysis in complete diallel cross of waxy corn for starch pasting viscosity characteristics / D. Ketthaisong, B. Suriharn, R. Tangwongchai, et al. // Scientia Horticulturae. 2014. Vol. 175. P. 229–235.
11. Балков И.Я. Селекция сахарной свеклы на гетерозис. – М.: Россельхозиздат, 1978. – 167с.
12. Болелова З. А. Новые методы оценки и отбора селекционного материала в селекции сахарной свеклы. – М.: Колос, 1978. – 256 с.
13. Бороевич С. Принципы и методы селекции растений. – М.:Колос, 1984. – 241 с.
14. Слюсаренко З.С., Бережко С.Т. Методические рекомендации по созданию селекционных материалов и гибридов с высокой плодовитостью семенников и всхожестью семян. – Киев: ВНИИСС. – 1986. – 189 с.
15. Методические указания по организации производственных испытаний гибридов сахарной свеклы. – Рамонь, 2018. – 50с.
16. Методика исследований по сахарной свекле. – Киев:ВНИИС, 1988. – 28 с.
17. Tabynbayeva L.K., Bastaubayeva Sh.O., Yerzhebayeva R.S., Konusbekov K., Roik N.V. Heterotic effects of sugar beet (beta vulgaris l.) hybrids for root yield and sugar content// SABRAO Journal of Breeding and Genetics. - 55(5):1476-1485.- 2023.- http://doi.org/10.54910/sabrao2023.55.5.3.
18. Amangeldiyeva A., Daniyarova A., Tabynbayeva L., Bastaubayeva Sh., Kovalchuk N., Yerzhebayeva R. Assessment of the genetic diversity and homogeneity of sugar beet lines using simple sequence repeat markers// SABRAO Journal of Breeding and Genetics. - 55(5):1616-1628. - 2023. http://doi.org/10.54910/sabrao2023.55.5.15.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. КЛАССИКАЛЫҚ СЕЛЕКЦИЯ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛЫН ЗЕРТТЕУ ЖӘНЕ ТАҢДАУ. Izdenister natigeler. 2-1 (special) (Jun. 2024), 73–85. DOI:https://doi.org/10.37884/2-1-2024/541.

(1)КЛАССИКАЛЫҚ СЕЛЕКЦИЯ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛЫН ЗЕРТТЕУ ЖӘНЕ ТАҢДАУ. Izdenister natigeler 2024, No. 2-1 (special), 73-85. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/541.

КЛАССИКАЛЫҚ СЕЛЕКЦИЯ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛЫН ЗЕРТТЕУ ЖӘНЕ ТАҢДАУ. (2024). Izdenister Natigeler, 2-1 (special), 73-85. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/541

КЛАССИКАЛЫҚ СЕЛЕКЦИЯ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛЫН ЗЕРТТЕУ ЖӘНЕ ТАҢДАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2-1 (special), p. 73–85, 2024. DOI: 10.37884/2-1-2024/541. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/541. Acesso em: 15 sep. 2026.

“КЛАССИКАЛЫҚ СЕЛЕКЦИЯ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛЫН ЗЕРТТЕУ ЖӘНЕ ТАҢДАУ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special) (June): 73-85. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/541.

“КЛАССИКАЛЫҚ СЕЛЕКЦИЯ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛЫН ЗЕРТТЕУ ЖӘНЕ ТАҢДАУ” (2024) Izdenister natigeler, (2-1 (special), pp. 73–85. doi:10.37884/2-1-2024/541.

[1]“КЛАССИКАЛЫҚ СЕЛЕКЦИЯ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛЫН ЗЕРТТЕУ ЖӘНЕ ТАҢДАУ”, Izdenister natigeler, no. 2-1, pp. 73–85, Jun. 2024, doi: 10.37884/2-1-2024/541.

“КЛАССИКАЛЫҚ СЕЛЕКЦИЯ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛЫН ЗЕРТТЕУ ЖӘНЕ ТАҢДАУ”. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special), June 2024, pp. 73-85, https://doi.org/10.37884/2-1-2024/541.

“КЛАССИКАЛЫҚ СЕЛЕКЦИЯ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛЫН ЗЕРТТЕУ ЖӘНЕ ТАҢДАУ”. Izdenister natigeler, no. 2-1 (special) (June 29, 2024): 73–85. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/541.

1.КЛАССИКАЛЫҚ СЕЛЕКЦИЯ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛЫН ЗЕРТТЕУ ЖӘНЕ ТАҢДАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2-1 (special):73-85. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/541

1.КЛАССИКАЛЫҚ СЕЛЕКЦИЯ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛЫН ЗЕРТТЕУ ЖӘНЕ ТАҢДАУ. Izdenister natigeler. 2024;(2-1 (special):73-85. doi:10.37884/2-1-2024/541

[1] 1. Fenart S., Arnaud J.F., De Cauwer I., Cuguen J. Nuclear and cytoplasmic genetic diversity in weed beet and sugar beet accessions compared to wild relatives: New insights into the genetic relationships within the Beta vulgaris complex species // Theor Appl Genet. – 2008. – Vol.116. – P.1063-1077. DOI: 10.1007/s00122-008-0735-1

[2] 2. Конысбеков К.Т., Бастаубаева Ш.О., Елназаркызы Р., Табынбаева Л.К., Мусагоджаев Н.Т. Выращивание штеклингов новых гибридов сахарной свеклы в тепличном комплексе /Ізденістер, нәтижелер –Исследования, результаты. -2021. -№3 (91), -С.103-111.

[3] 3. McGrath M., Derrico A., Yu Y. Genetic diversity in selected, historical US sugarbeet germplasm and Beta vulgaris ssp. Maritima // Theor Appl Genet. – 1999. – Vol.98. – P.968–976. doi.org/10.1007/s001220051157.

[4] 4 Geidel H.,Weber W.E., Mechelke W., Haufe W. Selection for sugar yield in sugar beet, Beta vulgaris, using different selection indices // Plant Breed. – 2000. Vol. 119. –P.188–190. doi.org/10.1046/j.1439-0523.2000.00476.x.

[5] 5. Smulders M.J., Esselink G.D., Everaert I., De Riek J., Vosman B. Characterisation of sugar beet (Beta vulgaris L. ssp. vulgaris) varieties using microsatellite markers // BMC Genet. – 2010. – Vol.11. – P. 41-52. doi.org/10.1186/1471-2156-11-41.

[6] 6. Капустян М. В., Чернобай Л. Н., Сикалова Е. В. Анализ комбинационной способности новых линий кукурузы различного происхождения в тестерных скрещиваниях // Вестник Белорусской государственной сельскохозяйственной академии. 2018. № 3 С. 62–66.

[7] 7. Вавилов Н.И. Избранные сочинения// генетика и селекция.-М.,Колос.1966.-559с.(20с)

[8] 8. Савченко В.К. Оценка общей и специфической комбинационной способности полиплоидных форм в системах диаллельных скрещиваний.-генетика, 1966, №1, с.29-39.

[9] 9. Кривошеев Г. Я., Игнатьев А.С. Комбинационная способность раннеспелых самоопыленных линий кукурузы и тестеров в системе топкроссных скрещиваний // Научный журнал КубГАУ. 2015. № 114 (10).. URL: http://ej.kubagro.ru/2015/10pdf/102.pdf. (дата обращения: 25.05.2023).

[10] 10. Combining ability analysis in complete diallel cross of waxy corn for starch pasting viscosity characteristics / D. Ketthaisong, B. Suriharn, R. Tangwongchai, et al. // Scientia Horticulturae. 2014. Vol. 175. P. 229–235.

[11] 11. Балков И.Я. Селекция сахарной свеклы на гетерозис. – М.: Россельхозиздат, 1978. – 167с.

[12] 12. Болелова З. А. Новые методы оценки и отбора селекционного материала в селекции сахарной свеклы. – М.: Колос, 1978. – 256 с.

[13] 13. Бороевич С. Принципы и методы селекции растений. – М.:Колос, 1984. – 241 с.

[14] 14. Слюсаренко З.С., Бережко С.Т. Методические рекомендации по созданию селекционных материалов и гибридов с высокой плодовитостью семенников и всхожестью семян. – Киев: ВНИИСС. – 1986. – 189 с.

[15] 15. Методические указания по организации производственных испытаний гибридов сахарной свеклы. – Рамонь, 2018. – 50с.

[16] 16. Методика исследований по сахарной свекле. – Киев:ВНИИС, 1988. – 28 с.

[17] 17. Tabynbayeva L.K., Bastaubayeva Sh.O., Yerzhebayeva R.S., Konusbekov K., Roik N.V. Heterotic effects of sugar beet (beta vulgaris l.) hybrids for root yield and sugar content// SABRAO Journal of Breeding and Genetics. - 55(5):1476-1485.- 2023.- http://doi.org/10.54910/sabrao2023.55.5.3.

[18] 18. Amangeldiyeva A., Daniyarova A., Tabynbayeva L., Bastaubayeva Sh., Kovalchuk N., Yerzhebayeva R. Assessment of the genetic diversity and homogeneity of sugar beet lines using simple sequence repeat markers// SABRAO Journal of Breeding and Genetics. - 55(5):1616-1628. - 2023. http://doi.org/10.54910/sabrao2023.55.5.15.