ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ

Женис  Кеишилов; Алма  Кохметова; Мадина  Кумарбаева; Ардақ  Болатбекова; Мақпал  Нұржұма

doi:10.37884/2-2024/08

Аңдатпа

Сары дақ (пиренофороз) – Қазақстанның оңтүстік және солтүстік бидай өсірілетін аймақтарында ең зиянды және кең таралған ауруларының бірі болып табылады. Сорттардың пиренофороз қоздырғышына төзімді не төзімсіз екендігін анықтау үшін бидай сорттарына тұрақты фитопотологиялық мониторингі жұмыстарын жүргізу қажет. Бұл жұмыстың мақсаты Алматы, Түркістан және Қостанай облыстары аймақтарында үлкен егіс алқаптарына егілген күздік және жаздық бидай сорттарына фитопотологиялық мониторинг жұмыстарын жүргізу болды. Зерттеу 2023 жылы Қостанай облысы, ТОО "Қарабалық АШТС" және Түркістан облысы, ТОО "Красноводопадская АШТС" және де Алматы облыстарының бидай егіс алқаптарында жүргізілді. Сорттардың пиренофорозға төзімділігінің негізгі фитопатологиялық критерийлері: өсімдік реакциясының түрі (баллмен), өсімдіктің залалдану және таралу дәрежесі (пайызбен) есептелінеді. Алматы облысы бойынша сары дақ қоздырғышына төзімді алты күздік бидай сорттары анықталынды, Казакстанская 10 (егіс алқап-1), Яровая гранни, Австриский грань, Гранни, Казакстанская 10 (егіс алқап-2) және Бразильская озимая. Түркістан облысы бойынша зерттелінген барлық күздік бидай сорттары пиренофороз ауыруымен орташа деңгейде залалданған, ауруға төзімді сорт жоқ. Ал Қостанай облысы егіс алқаптарын зерттеу барысында, сары дақ ауруына төзімді деп Ахмет 150 мен Костанайская 15 жаздық бидай сорттары анықталынды. Бидай өндірісінде зерттелінген мониторинг жұмыстары нәтижесінде, оңтүстік және солтүстік облыстары бойынша пиренофорозға төзімді болып анықталған барлық бидай сорттарын селекция бағдарламасына пайдалану ұсынылады.

бидай, Рyrenophora tritici-repentis, төзімділік, сорт, фитопатология, мониторинг, таралуы, залалдануы, патоген.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Койшибаев, М. Болезни пшеницы [Текст] / М. Койшибаев. - Анкара. –2018. – 394 с.
2. Dixon, J. Wheat Facts and Futures [Текст] / J. Dixon, H. -J. Braun, P. Kosina, J. Crouch. - Mexico, D.F.: CIMMYT. - 2009.
3. Anonymous, 2015. USDA, Economic Research Service, Wheat Data. [Текст] / Anonymous, [Электронный ресурс]: URL: http://www.ers.usda.gov/data-products/wheatdata.aspx. [дата обращения 24.09.2015].
4. Food and agriculture data, [Текст] / 2018 [Электронный ресурс]: URL: http://www.fao.org/faostat/en/#data, [дата обращения 06.08.2018].
5. Коваленко Н.М. Устойчивость видов Triticum L. и Aegilops L. К возбудителю желтой пятнистости листьев пшеницы (Pyrenophora tritici-repentis (Died.) Drechs.: [Текст] / Коваленко Н.М. Автореф. канд. биол. наук: 06.01.11. – СПб., 2005. – C. 9-12.
6. Хасанов, Б.А. Желтая пятнистость листьев злаков, вызываемая Pyrenophora triticirepentis (Died.) Drechs / [Текст] / Б.А. Хасанов // Микология и фитопатология. – 1988. – № 22(1). – С. 78-83
7. Михайлова, Л.А. Структура популяций Pyrenophora tritici –repentis из Европейской части России по признакам вирулентности / [Текст] / Михайлова, Л.А. 167
8. Кеишилов Ж.С. Қазақстанның солтүстік аймақтарында бидайдың пиренофороз (pyrenophora tritici-repentis) ауруына мониторинг жүргізу [Текст] / Ж.С.Кеишилов., А.М. Кохметова., Б.К. Канафин., В. Чудинов. «жас ғалымдардың агроөнеркәсіп кешенінің индустриалды-иновациялық дамуына қосқан үлесі» Жас ғалымдардың халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының материялдаржинағы // I ТОМАлматы, 21-22 сәуір 2016ж. Бет. 25-26
9. Кеишилов Ж.С. Қазақстанның оңтүстік-шығыс аймақтарындағы бидайдың дақ ауруларының мониторингі [Текст] / Ж.С. Кеишилов., А.М. Кохметова., Қ. Ғалымбек. Қазақстан Республикасы ұлттық ғылым академиясының Өсімдіктердің биологиясы және биотехнологиясы институтының хабарлары. Биология және медицина сериясы №5 (323) Алматы, ҚР ҰҒА, қыркүйек – қазан 2017ж – Б. 117-118.
10. Кумарбаева М.Т., Генетико-селекционное и фитопатологическое изучение устойчивости к пиренофорозу образцов пшеницы [Текст] М.Т. Кумарбаева., А.М. Кохметова., К. Ғалымбек., Ж.С. Кейшилов., А.С. Рсалиев. Вестник Науки Казахского Агротехнического Университета. №3(102) 2019. С. 47-57.
11. Кохметова А.М. Қазақстанда өсірілетін бидай сорттарының пиренофороз Pyrenophora tritici-repentis ауруына төзімділігіне фитопатологиялық скрининг жүргізу [Текст]/ А.М. Кохметова, Ж.С. Кеишилов, Қ. Ғалымбек, М.Т. Кумарбаева «Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты», –Алматы, 2019. – 213-218 б (ККСОН МОН РК).
12. Кеишилов Ж.С., Күздік бидай коллекциясының пиренофорозға (pyrenophora triticirepentis) төзімділігін бағалау [Текст]/ Ж.С. Кеишилов, А.М. Кохметова, А.К Маденова, М.Т. Кумарбаева, А.Д. Жигитбекова // «Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты», –Алматы, 2020. № 2 – 128-135 б.
13. Kumarbayeva M.K. 2022. “Identification of Wheat Samples for Resistance to Toxins of Pyrenophora Tritici-Repentis (Ptr)” [Текст] / M.K. Kumarbayeva., A.M. Kokhmetova. N.M. Kovalenko, O.Yu. Kremneva, M.N. Atishova, Zh.S. Keishilov, A.A. Malysheva, D.K. Zhanuzak, A.A. Bolatbekova, and A.M. Kokhmetova International Journal of Biology and Chemistry 15 (1):64-72. https://doi.org/10.26577/ijbch.2022.v15.i1.07.
14. Kumarbaeva M.T. Disease monitoring to determine the level of spread and development of the pathogen pyrenophora tritici-repentis in Kazakhstan [Текст] / M.T. Kumarbaeva., A.M. Kokhmetova., Zh.S. Keishilov., V. Chudinov., D.K. Zhanuzak. // Herald of science of S. Seifullin KazATU. 1(112): 906. DOI:10.51452/kazatu.2022.1(112).906
15. Кеишилов Ж.С. Бидайдың септориоз (Septoria tritici) ауруына алматы облысы бойынша 2022 жылы жүргізілген мониторингі [Текст] / Ж.С. Кеишилов., А.М. Кохметова., М.Т. Кумарбаева., А.А. Малышева., Қ. Бахытұлы. //– Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. – 2023. – №2 (98). – С. 225-235. DOI https://doi.org/10.37884/2-2023/22
16.Койшибаев, М. Распространение и развитие желтой пятнистостипшеницы в Казахстане / [Текст] / М. Койшибаев // Микология и фитопатология. –2011. – Т.45 – вып.2. – С.177-185.
17. Михайлова, И.Г. Микология и фитопатология. [Текст] / Михайлова, И.Г. Тернюк, Н.В. Мироненко –2007. – Т. 41. – вып.3. – С. 269-275.
18. Кремнева О.Ю. Структура популяции возбудителя желтой пятнистости листьев пшеницы на Северном Кавказеи элементы биологизированной защиты от патогена: [Текст] / Кремнева О.Ю. Автореф. канд. биол. наук: 06.01.11. – Краснодар: Наука, 2007. – 21 с.
19. Койшибаев М.К. Особенности развития желтой ржавчины на озимой пшенице в южном и юго-восточном Казахстане // [Текст] / Койшибаев М.К. Достижения и перспективы земледелия, селекции и биологии сельскохозяйственных культур: тез. докл. Между-нар. науч. конф. – Алмалыбак: Асыл кітап, 2010. – С.145-147.
20. Р. Касымханова. Методические указания по проведению регистрационных испытаний фунгицидов, протравителей семян и биопрепаратов в растениеводстве /[Текст]/ учебник / под ред. Р. Касымханова. – Алматы-Акмола, 1997. – 64 с.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ . Izdenister natigeler. 2 (102) (Jun. 2024), 74–84. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2024/08.

(1)ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ . Izdenister natigeler 2024, No. 2 (102), 74-84. https://doi.org/10.37884/2-2024/08.

ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ . (2024). Izdenister Natigeler, 2 (102), 74-84. https://doi.org/10.37884/2-2024/08

ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ . Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2 (102), p. 74–84, 2024. DOI: 10.37884/2-2024/08. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/494. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 2 (102) (June): 74-84. https://doi.org/10.37884/2-2024/08.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ ” (2024) Izdenister natigeler, (2 (102), pp. 74–84. doi:10.37884/2-2024/08.

[1]“ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ ”, Izdenister natigeler, no. 2 (102), pp. 74–84, Jun. 2024, doi: 10.37884/2-2024/08.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ ”. Izdenister Natigeler, no. 2 (102), June 2024, pp. 74-84, https://doi.org/10.37884/2-2024/08.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ ”. Izdenister natigeler, no. 2 (102) (June 29, 2024): 74–84. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/494.

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ . Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2 (102):74-8. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/494

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК ОБЛЫСТАРЫ БОЙЫНША, БИДАЙДЫҢ ПИРЕНОФОРОЗ (PYRENOPHORA TRITICI-REPENTIS) АУРУЫНА ЖҮРГІЗІЛГЕН МОНИТОРИНГІ . Izdenister natigeler. 2024;(2 (102):74-84. doi:10.37884/2-2024/08

[1] 1. Койшибаев, М. Болезни пшеницы [Текст] / М. Койшибаев. - Анкара. –2018. – 394 с.

[2] 2. Dixon, J. Wheat Facts and Futures [Текст] / J. Dixon, H. -J. Braun, P. Kosina, J. Crouch. - Mexico, D.F.: CIMMYT. - 2009.

[3] 3. Anonymous, 2015. USDA, Economic Research Service, Wheat Data. [Текст] / Anonymous, [Электронный ресурс]: URL: http://www.ers.usda.gov/data-products/wheatdata.aspx. [дата обращения 24.09.2015].

[4] 4. Food and agriculture data, [Текст] / 2018 [Электронный ресурс]: URL: http://www.fao.org/faostat/en/#data, [дата обращения 06.08.2018].

[5] 5. Коваленко Н.М. Устойчивость видов Triticum L. и Aegilops L. К возбудителю желтой пятнистости листьев пшеницы (Pyrenophora tritici-repentis (Died.) Drechs.: [Текст] / Коваленко Н.М. Автореф. канд. биол. наук: 06.01.11. – СПб., 2005. – C. 9-12.

[6] 6. Хасанов, Б.А. Желтая пятнистость листьев злаков, вызываемая Pyrenophora triticirepentis (Died.) Drechs / [Текст] / Б.А. Хасанов // Микология и фитопатология. – 1988. – № 22(1). – С. 78-83

[7] 7. Михайлова, Л.А. Структура популяций Pyrenophora tritici –repentis из Европейской части России по признакам вирулентности / [Текст] / Михайлова, Л.А. 167

[8] 8. Кеишилов Ж.С. Қазақстанның солтүстік аймақтарында бидайдың пиренофороз (pyrenophora tritici-repentis) ауруына мониторинг жүргізу [Текст] / Ж.С.Кеишилов., А.М. Кохметова., Б.К. Канафин., В. Чудинов. «жас ғалымдардың агроөнеркәсіп кешенінің индустриалды-иновациялық дамуына қосқан үлесі» Жас ғалымдардың халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының материялдаржинағы // I ТОМАлматы, 21-22 сәуір 2016ж. Бет. 25-26

[9] 9. Кеишилов Ж.С. Қазақстанның оңтүстік-шығыс аймақтарындағы бидайдың дақ ауруларының мониторингі [Текст] / Ж.С. Кеишилов., А.М. Кохметова., Қ. Ғалымбек. Қазақстан Республикасы ұлттық ғылым академиясының Өсімдіктердің биологиясы және биотехнологиясы институтының хабарлары. Биология және медицина сериясы №5 (323) Алматы, ҚР ҰҒА, қыркүйек – қазан 2017ж – Б. 117-118.

[10] 10. Кумарбаева М.Т., Генетико-селекционное и фитопатологическое изучение устойчивости к пиренофорозу образцов пшеницы [Текст] М.Т. Кумарбаева., А.М. Кохметова., К. Ғалымбек., Ж.С. Кейшилов., А.С. Рсалиев. Вестник Науки Казахского Агротехнического Университета. №3(102) 2019. С. 47-57.

[11] 11. Кохметова А.М. Қазақстанда өсірілетін бидай сорттарының пиренофороз Pyrenophora tritici-repentis ауруына төзімділігіне фитопатологиялық скрининг жүргізу [Текст]/ А.М. Кохметова, Ж.С. Кеишилов, Қ. Ғалымбек, М.Т. Кумарбаева «Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты», –Алматы, 2019. – 213-218 б (ККСОН МОН РК).

[12] 12. Кеишилов Ж.С., Күздік бидай коллекциясының пиренофорозға (pyrenophora triticirepentis) төзімділігін бағалау [Текст]/ Ж.С. Кеишилов, А.М. Кохметова, А.К Маденова, М.Т. Кумарбаева, А.Д. Жигитбекова // «Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты», –Алматы, 2020. № 2 – 128-135 б.

[13] 13. Kumarbayeva M.K. 2022. “Identification of Wheat Samples for Resistance to Toxins of Pyrenophora Tritici-Repentis (Ptr)” [Текст] / M.K. Kumarbayeva., A.M. Kokhmetova. N.M. Kovalenko, O.Yu. Kremneva, M.N. Atishova, Zh.S. Keishilov, A.A. Malysheva, D.K. Zhanuzak, A.A. Bolatbekova, and A.M. Kokhmetova International Journal of Biology and Chemistry 15 (1):64-72. https://doi.org/10.26577/ijbch.2022.v15.i1.07.

[14] 14. Kumarbaeva M.T. Disease monitoring to determine the level of spread and development of the pathogen pyrenophora tritici-repentis in Kazakhstan [Текст] / M.T. Kumarbaeva., A.M. Kokhmetova., Zh.S. Keishilov., V. Chudinov., D.K. Zhanuzak. // Herald of science of S. Seifullin KazATU. 1(112): 906. DOI:10.51452/kazatu.2022.1(112).906

[15] 15. Кеишилов Ж.С. Бидайдың септориоз (Septoria tritici) ауруына алматы облысы бойынша 2022 жылы жүргізілген мониторингі [Текст] / Ж.С. Кеишилов., А.М. Кохметова., М.Т. Кумарбаева., А.А. Малышева., Қ. Бахытұлы. //– Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. – 2023. – №2 (98). – С. 225-235. DOI https://doi.org/10.37884/2-2023/22

[16] 16.Койшибаев, М. Распространение и развитие желтой пятнистостипшеницы в Казахстане / [Текст] / М. Койшибаев // Микология и фитопатология. –2011. – Т.45 – вып.2. – С.177-185.

[17] 17. Михайлова, И.Г. Микология и фитопатология. [Текст] / Михайлова, И.Г. Тернюк, Н.В. Мироненко –2007. – Т. 41. – вып.3. – С. 269-275.

[18] 18. Кремнева О.Ю. Структура популяции возбудителя желтой пятнистости листьев пшеницы на Северном Кавказеи элементы биологизированной защиты от патогена: [Текст] / Кремнева О.Ю. Автореф. канд. биол. наук: 06.01.11. – Краснодар: Наука, 2007. – 21 с.

[19] 19. Койшибаев М.К. Особенности развития желтой ржавчины на озимой пшенице в южном и юго-восточном Казахстане // [Текст] / Койшибаев М.К. Достижения и перспективы земледелия, селекции и биологии сельскохозяйственных культур: тез. докл. Между-нар. науч. конф. – Алмалыбак: Асыл кітап, 2010. – С.145-147.

[20] 20. Р. Касымханова. Методические указания по проведению регистрационных испытаний фунгицидов, протравителей семян и биопрепаратов в растениеводстве /[Текст]/ учебник / под ред. Р. Касымханова. – Алматы-Акмола, 1997. – 64 с.