Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

КҮРІШ СУАРМАЛЫ ЖҮЙЕЛЕРІН СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ

Нургуль Сиханова 1 , Ерлан Шынбергенов 2 , Нурила Тоғызбаева 1

1 Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті; 2 Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті

doi.org/10.37884/1-2024/03 Бет. 23-39 Қабылданды 13.01.2024 Жарияланды 29.03.2024

Аңдатпа

Мақалада Сыр өңірінің басты ауылшаруашылық дақылы – күріш өсімдігінің суармалы жүйелерін сумен қамтамасыз етудің зерттелу тарихына ретроспективалық талдау жасалған. Күріш дақылының түп-тамыры Азия құрлығының орталық бөлігінде орналасқан Гималай тау сілемдерінің оңтүстік-шығыс баурайындағы Үнді мұхитынан соққан ылғалды ауа массаларының жолында орналақан жауын-шашыны мол жерлерден шыққан, яғни муссонды климаттың өсімдігі. Аридті климат жағдайында күрішті өсіру барысында ұдайы су қабатында ұстап отырып суару технологиясы пайдаланылады. Елімізде күріш шаруашылығы республиканың оңтүстік бөлігіндегі шөл-шөлейт зонасының оазистерінде, яғни шөбі шүйгін өзендердің аңғарында, нақты кезеңде Іле-Қаратал, Сырдарияның орта және төменгі ағысы бойында таралған. Қызылорда облысының аумағында күріш дақылы егістіктерінің алғашқы пайда болуынан қазіргі кезеңге дейін ғылыми әдебиетте нақтыланған бес кезеңіне сипаттама беріледі. Күрішті өсіру барысында суға бастырудың типтері жіктелген. Қызылорда облысының күріш инженерлік суару жүйелерінің деңгейін сараптау барысында суару массивтеріндегі экологиялық-мелиоративтік жағдайдың нашарлауының негізгі келесі себептері анықталған: мелиорация жүйелерінің техникалық деңгейінің жеткіліксіздігі; суармалы жерлердегі ауылшаруашылық дақылдарының нақты және жобалық құрылымдарының сәйкессіздігі; ауылшаруашылығы өндірісіндегі және жүйелерді пайдаланудағы еңбек мәдениетінің төмендігі; мелиорация жүйелерінің және оның объектілерінің моральды және физикалық тұрғыдан ескіруі

күріш, суару жүйелері, суару массивтері, No Till

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1 Зеленский Г.Л. Морфо-биологическое обоснование агротехники риса [Текст] / Г.Л. Зеленский // Научный журнал КубГАУ, №77 (03), 2012. – С. 1-36. http://ej.kubagro.ru/2012/03/pdf/98.pdf.
  2. 2 Зеленский Г.Л. Рис: биологические основы селекции и агротехники: монография. [Текст] / Г.Л. Зеленский // – Краснодар: КубГАУ, 2016. – 238 с.
  3. 3 Жайлыбай К.Н. Күріш (фотосинтезі, морфофизиологиясы, анатомиясы, экологиясы, өсіру технологиясы, яғни ең жоғары әрі сапалы дән өнімінің қалыптасу теориясы) [Текст] / К.Н. Жайлыбай // Монография. Алматы: Ғылым, 2015. – 351 бет.
  4. 4 Нұрғалиев О. Күріш ауыспалы егісі және топырақ өңдеу [Текст] / О. Нұрғалиев, С. Садықов // – Алматы: Қайнар, 1988. – 144 бет.
  5. 5 Малышевич Б.Н. Особенности производства риса на Кубани [Текст] / Б.Н. Малышевич, А.С. Шишкин // Научный журнал КубГАУ, №61 (07), 2010. – С. 1-6. http://ej.kubagro.ru/2010/07/pdf/14.pdf
  6. 6 Смаилова Х.Э. Свойства почвы и их влияние на качественные показатели сортов узгенского риса [Текст] / Х.Э. Смаилова // Вестник Брянской государственной сельскохозяйственной академии. №3, 2012. – С. 34-39.
  7. 7 Маканникова М.В. Особенности возделывания риса как перспективной культуры для Амурской области [Текст] / М.В. Маканникова, Л.А. Лапшакова, П.А. Донцов // Вестник Омского ГАУ, №1 (25), 2017. – С. 22-28
  8. 8 Мұқанова Г.А. Топырақты алдын ала суға бастыру тәсілі арқылы күрішті көшеттік тәсілмен өсіру [Текст] / Г.А. Мұқанова, Г.Е. Туйтебаева // ҚазҰУ хабаршысы. Экология сериясы. №2 (34). 2012 – С. 66-69.
  9. 9 Койшыбаев М. Болезни риса в Казахстане [Текст] / М. Койшыбаев // Защита и карантин растений. Диагностика и прогнозы. 2013. – С. 34-36.
  10. 10 Таутенов И.А. Күріштің тыңайтқыш қолдану жүйесі: оқу құралы [Текст] / И.А. Таутенов // ‒ Қызылорда: Ақмешіт, 2022. ‒ 133 б.
  11. 11 Тохтибакиева Э.Н. Инженерно-техническое состояние рисовых оросительных систем [Текст] / Э.Н. Тохтибакиева // Ізденістер, нәтижелер. Исследования, результаты. Алматы, 2011а.
  12. 12 Амандықов А. Күріш егісін суару [Текст] / А. Амандықов, О. Нұрғалиев, А. Мақуов // Қазақстан күріші / ред. басқ. Қ. Әлімбетов // Алматы: Қайнар, 1982. – Б. 100-103.
  13. 13 Тохтибакиева Э.Н. Режим орошения риса [Текст] / Э.Н. Тохтибакиева // Ізденістер, нәтижелер. Исследования, результаты. Алматы, 2011б.
  14. 14 Тажинкулова П.А. Қазақстанның оңтүстік-шығысында күріш өсімдігінің анатомиялық құрылысына тамшылатып суғару технологиясының әсері [Текст] / П.А. Тажинкулова, М.С. Курманбаева, Ш.С. Алмерекова // ҚазҰУ хабаршысы. Экология сериясы. №1/1 (43). 2015 – С. 162-165. ISSN 1563-034X.
  15. 15 Кружилин И.П. Оценка способов орошения риса на оросительных системах общего назначения [Текст] / И.П. Кружилин, М.А. Ганиев, Н.В. Кузнецова, К.А. Родин // Известия Нижневолжского агроуниверситетского комплекса: Наука и высшее профессиональное образование. Сельскохозяйственные науки. №3 (43), 2016. – С. 6-11.
  16. 16 Боровой Е.П. Режим орошения и водопотребление риса в условиях южной зоны Амурской области [Текст] / Е.П. Боровой, М.В. Маканникова // Известия Нижневолжского агроуниверситетского комплекса. Агрономия и лесное хозяйство. №1 (29), 2013. – С. 91-95.
  17. 17 Кружилин И.П. Рис толерантен к способам орошения [Текст] / И.П. Кружилин, М.А. Ганиев, Н.В. Кузнецова, К.А. Родин // Известия Нижневолжского агроуниверситетского комплекса: Наука и высшее профессиональное образование. №3 (39), 2015. – С. 29-32.
  18. 18 Величко Е.Б. Рациональное использование воды при возделывании риса [Текст] / Е.Б. Величко // – Краснодар: Кн. изд-во, 1965. – 196 с.
  19. 19 Ерыгин П.С. Физиология риса [Текст] / П.С. Ерыгин // – М.: Колос, 1981. – 208 с.
  20. 20 Харитонов Е.М. О генетико-физиологических механизмах солеустойчивости у риса (Oryza sativa L.) (обзор) [Текст] / Е.М. Харитонов, Ю.К. Гончарова // Сельскохозяйственная биология, 2013, № 3. – С. 3-11.
  21. 21 Ткачева М.С. К вопросу солеустойчивости риса (Обзор) [Текст] / М.С. Ткачева, О.А. Досеева // Научный журнал КубГАУ, №105 (01), 2015. – С. 1-16. http://ej.kubagro.ru/2015/01/pdf/057.pdf
  22. 22 Рау А.Г. Мониторинг водно-солевого баланса на культурах рисового севооборота акдалинского массива орошения [Текст] / А.Г. Рау, Е.М. Калыбекова, С.М. Абикенова // Ізденістер, нәтижелер. Исследования, результаты. Алматы, 2013.
  23. 23 Мұқанова Г.А. Күріш өсіретін топырақты суға бастыру кезінде байқалатын өзгерістер [Текст] / Г.А. Мұқанова, Қ.Ш. Мұса, Т.А. Базарбаева, Б.Е. Түймебаева // ҚазҰУ хабаршысы. Экология сериясы, №1/1 (43). 2015. – С. 280-286.
  24. 24 Зулпыхаров Б.А. Режимы орошения риса и технологии затопления рисовых чеков, исключающие проточность воды в рисосеющих хозяйствах Кызылординской области [Текст] / Б.А. Зулпыхаров // Ізденістер, нәтижелер. Исследования, результаты. Алматы, 2011.
  25. 25 Ковалевская В.А. Селекция риса в Дальневосточной зоне рисосеяния [Текст] / В.А. Ковалевская // Достижения науки и техники АПК, №6, 2008. – С. 8-10.
  26. 26 Отчет Управления сельского хозяйства и земельных отношений Кызылординской области о проделанной работе за 2011-2023 гг. [Электронный ресурс]. – https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-auyl/documents/1?lang=ru свободный. Проверено 18.01.2024.
  27. 27 Скворцов Е.А. Тенденции развития сельскохозяйственной робототехники за рубежом [Текст] / Е.А. Скворцов, Е.Г. Скворцова // Аграрный вестник Урала. – 2016. – №. 1 (143). – С. 37-43.
  28. 28 Li D. et al. A review of smart agriculture and production practices in Japanese large‐scale rice farming [Текст] / D. Li, T. Nanseki, Y. Chomei & J. Kuang // Journal of the Science of Food and Agriculture. – 2023. – Т. 103. – №. 4. – С. 1609-1620.
  29. 29 Farmer B.H. Technology and change in rice-growing areas [Текст] / B.H. Farmer // Green Revolution?. – Routledge, 2019. – С. 1-6.
  30. 30 Kuangdi X. Promoting Chinese rice production through innovative science and technology [Текст] / X. Kuangdi, S. Guofang //Rice Science: Innovations and Impact for Livelihood. – 2003. – С. 11.
  31. 31 Оборин М.С. Развитие потенциала сельского хозяйства на основе цифровых технологий [Текст] / М.С. Оборин // Вестник Самарского государственного экономического университета. – 2018. – №. 5. – С. 38-48.
  32. 32 Мягкова Ю.Р. Инновационные технологии в растениеводстве и земельные отношения [Текст] / Ю.Р. Мягкова, А.А. Долов // Инновационные технологии создания и возделывания сельскохозяйственных растений: Сборник материалов III Международной научно-практической кон-ференции.–Саратов: ООО «Амирит», 2016.–100 с. – 2016. – С. 59.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. КҮРІШ СУАРМАЛЫ ЖҮЙЕЛЕРІН СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ. Izdenister natigeler. 1 (101) (Mar. 2024), 23–39. DOI:https://doi.org/10.37884/1-2024/03.
(1)КҮРІШ СУАРМАЛЫ ЖҮЙЕЛЕРІН СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ. Izdenister natigeler 2024, No. 1 (101), 23-39. https://doi.org/10.37884/1-2024/03.
КҮРІШ СУАРМАЛЫ ЖҮЙЕЛЕРІН СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ. (2024). Izdenister Natigeler, 1 (101), 23-39. https://doi.org/10.37884/1-2024/03
КҮРІШ СУАРМАЛЫ ЖҮЙЕЛЕРІН СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 1 (101), p. 23–39, 2024. DOI: 10.37884/1-2024/03. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/455. Acesso em: 15 sep. 2026.
“КҮРІШ СУАРМАЛЫ ЖҮЙЕЛЕРІН СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 1 (101) (March): 23-39. https://doi.org/10.37884/1-2024/03.
“КҮРІШ СУАРМАЛЫ ЖҮЙЕЛЕРІН СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ” (2024) Izdenister natigeler, (1 (101), pp. 23–39. doi:10.37884/1-2024/03.
[1]“КҮРІШ СУАРМАЛЫ ЖҮЙЕЛЕРІН СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ”, Izdenister natigeler, no. 1 (101), pp. 23–39, Mar. 2024, doi: 10.37884/1-2024/03.
“КҮРІШ СУАРМАЛЫ ЖҮЙЕЛЕРІН СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ”. Izdenister Natigeler, no. 1 (101), Mar. 2024, pp. 23-39, https://doi.org/10.37884/1-2024/03.
“КҮРІШ СУАРМАЛЫ ЖҮЙЕЛЕРІН СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ”. Izdenister natigeler, no. 1 (101) (March 29, 2024): 23–39. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/455.
1.КҮРІШ СУАРМАЛЫ ЖҮЙЕЛЕРІН СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Mar. 29 [cited 2026 Sep. 15];(1 (101):23-39. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/455
1.КҮРІШ СУАРМАЛЫ ЖҮЙЕЛЕРІН СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ. Izdenister natigeler. 2024;(1 (101):23-39. doi:10.37884/1-2024/03