Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
СУ, ЖЕР ЖӘНЕ ОРМАН РЕСУРСТАРЫ

АҚТӨБЕ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЙЫЛЫМДАРДЫ СУЛАНДЫРУ ҮШІН ЖЕРАСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РЕСУРСТЫҚ ӘЛЕУЕТІ МЕН САПАСЫН БАҒАЛАУ

Әсел Нұрғазиева 1 , Әлия Тоқтар 1

1 У.М. Ахмедсафин атындағы Гидрогеология жəне геоэкология институты, Алматы, Қазақстан

doi.org/10.37884/3-2026/15 Бет. 180-193 Қабылданды 01.04.2026 Жарияланды 30.06.2026

Аңдатпа

Жайылымдар қатал климат жағдайында және қоректік заттарға қолжетімділік шектеулі болған кезде ауыл шаруашылығында аса маңызды рөл атқарады. Батыс Қазақстан аймағындағы жайылымдық жерлер республика бойынша жалпы жайылымдардың шамамен жартысын құрайды. Кеңес Одағы кезеңінде аталған өңірлердегі жайылымдардың 50 %-дан астамы суландырылған, ал негізгі су көзі ретінде жерасты сулары пайдаланылған. Мақалада Ақтөбе облы сы аумағындағы жайылымдық жерлерді суландыру бойынша іс-шараларды ғылыми тұрғыдан не гіздеуге бағытталған ғылыми-тәжірибелік зерттеулердің нәтижелері қарастырылған, бұл өңірде мал шаруашылығының орнықты дамуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Материалдар мен әдістер. Зерттеудің негізгі мақсаты – жайылымдарды суландыру үшін жерасты суларының жарамдылығын бағалау. Далалық зерттеулер барысында жұмыс істеп тұрған құдықтар мен ұңғымалардан су сынамалары алынды, су көздерінің орналасуы картаға түсірілді, сондай-ақ су алу құрылыстарының тозу деңгейі бағаланды. Алынған нәтижелер мал шаруашылығында пайдалануға жарамды тұщы және әлсіз тұзданған жерасты суларының едәуір қоры бар екенін көрсетті. Сонымен қатар сумен жабдықтау жүйесінің қанағаттанарлықсыз жағдайы анықталды: ұңғымалардың басым бөлігі қайта жаңғыртуды қажет етеді, ал механикаландыру деңгейі төмен болып отыр. Жайылымдық мал шаруашылығының орнықты дамуын қамтамасыз ету мақсатында су алу құрылыстарын қалпына келтірудің және жерасты су ресурстарын басқарудың заманауи тәсілдерін енгізудің орындылығы негізделді. Нәтижелер мен талқылау. Облыс аудандары бойынша жайылымдарға түсетін жүктемені талдау нәтижесінде экожүйелердің қалпына келу белгілері анықталып, антропогендік факторлардың олардың жағдайына әсер ету дәрежесі айқындалды. Қорытынды. Жерасты суларының ресурстық әлеуеті жайылымдарды суландыру және аталған аумақта ұсталуы мүмкін барлық мал басын сумен қамтамасыз ету мәселелерін шешуге мүмкіндік береді.

жайылымдар жерасты сулары суландыру сумен қамтамасыз ету Ақтөбе облысы гидрогеология мал шаруашылығы

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. Абсаметов, М. К. (ред.). (2020). Рациональное использование и охрана подземных вод Республики Казахстан в условиях климатических и антропогенных изменений. Алматы: Print Express.
  2. Абсаметов М., Жакибаева А., Муртазин Е., Ливинский Ю., Джабасов А. (2023). Оценка обеспеченности, состояния и перспектив использования ресурсов подземных вод для питьевого водообеспечения Западно-Казахстанского региона // География и водные ресурсы, 2, 3–15. https://doi.org/10.55764/2957-9856/2023-2-3-15.7.
  3. Алимаев И., Скоринцева И., Басова Т., Крылова В. (2017). Устойчивое управление пастбищными ресурсами Казахстана с использованием ГИС-технологий // География и водные ресурсы, 2, 64–74.
  4. Байшоланов С., Абдрахметов М., Аблайсанова Г. (2020). Оценка уязвимости пастбищ Южного Казахстана к изменению климата // Гидрометеорологические исследования и прогнозы, 1 (375), 190–203. https://doi.org/10.37162/2618-9631-2020-1-190-203.
  5. Безбородов Ю., Балгабаев Н., Хожанов Н., Устабаев Т. (2022). Обводнение отгонных пастбищ аридной зоны Республики Казахстан // Природообустройство, 3(3), 27–34. https://doi.org/10.26897/1997-6011-2022-3-27-34.
  6. Махамбетов М., Изимова А., Хамит А., Койшыгулова Г. (2024). Влияние изменения климата на пастбищные экосистемы Атырауской области Республики Казахстан // Yessenov Science Journal, 3(48), 157–169. https://doi:org/ 10.56525/NAHP2391.
  7. Омбаев А., Мирзакулов С., Чиндалиев А. (2023). Научно-технологические аспекты развития животноводства Казахстана // Izdenister, Natizheler ― Research, Results, 3(99), 36–48. https://doi.org/10.37884/3-2023/04.
  8. Сводный аналитический отчет о состоянии и использовании земель Республики за 2023 год, Астана (2023).
  9. Смоляр В.А., Буров Б.В., Мустафаев С.Т. (2011). Ресурсы подземных вод Республики Казахстан. Водные ресурсы Казахстана: оценка, прогноз, управление (Т. VIII). Алматы.
  10. Сундетова П., Муратова С., Макыжанова А., Омирзакова Э. (2025). Оценка запасов подземных вод для обводнения пастбищ на территории Южного Мангышлака // Труды университета, 3(100), 94–100. https://doi.org/10.52209/1609-1825_2025_3_94.
  11. Тумлерт В., Онаев М. (2020). Обводнение пастбищ Западного Казахстана: Современное состояние и перспективы использования // International scientific journal «Science and World», 1(77), 24–26.
  12. Bezborodov, Y., Balgabaev, N., Khozhanov, N., & Ustabaev, T. (2022). Technology for salt brines utilization on distant pastures in the arid zone of the Republic of Kazakhstan // E3S Web of Conferences, 361, 03003. https://doi.org/10.1051/e3sconf/202236103003 [in Eng.].
  13. Costa, D., Santos, J., & Chambel, A. (2025). Five decades of groundwater change across a diverse Mediterranean climate region: Disentangling natural and human drivers of water quantity and quality // Science of The Total Environment, 1006, 180925. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2025.180925 [in Eng.].
  14. Jialan Deal (2025). Explainer: Groundwater // International Water Management Institute. https://www.iwmi.org/news/explainer-groundwater/ [in Eng.].
  15. Makhambetov, M., Izimova, R., Isengalieva, G., & Gataulina, G. (2025). Ecological assessment of the condition of pastures in the Aktobe region // Eurasian Journal of Ecology, 82(1), 145–154. https://doi.org/10.26577/eje2025821013 [in Eng.].
  16. Ongayev, M., Denizbayev, S., Umbetkaliyev, N., Yesmagulova, B., Shadyarov, T., Ozhanov, G. (2022). The Zonality of Underground Water Supply Sources for Pastures in the West Kazakhstan Region // Journal of Ecological Engineering, 23(8), 56–65. https://doi.org/10.12911/22998993/150612 [in Eng.].
  17. Pavelic, P., Giordano, M., Keraita, B., Ramesh, V., & Rao, T. (Eds.). (2012). Groundwater availability and use in Sub-Saharan Africa: A review of 15 countries // Colombo, Sri Lanka: International Water Management Institute (IWMI). https://doi.org/10.5337/2012.213 [in Eng.].
  18. Smolyar, V., Adenova, D., Rakhimov, T., Ayazbayev, R., Nyssanbayeva, G., Kerimkulova A. (2025). Zoning of the Territory of Southern Kazakhstan Based on the Conditions of Groundwater Availability for Watering Pasture Lands // Hydrology, 12(9), 227. https://doi.org/10.3390/hydrology12090227 [in Eng.].
  19. Tazhiyev, S., Murtazin, Ye., Sotnikov, Ye., Rakhimova, V., Abdizhalel, M., Yerezhep, D.; Adenova, D. (2025). Geoinformation and Analytical Support for the Development of Promising Aquifers for Pasture Water Supply in Southern Kazakhstan // Water, 17(9), 1297. https://doi.org/10.3390/w17091297 [in Eng.].
  20. UNESCO World Water Assessment Programme. (2024). The United Nations World Water Development Report 2024: Water for prosperity and peace – Executive summary (SC-2024/WS/1). UNESCO. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000388950_rus
  21. Yermekbayev, B., Dzhangarasheva, N., & Rakhimzhanova, G. (2023). Overview of Grazing as a Land Use System in Kazakhstan // Evergreen Joint Journal of Novel Carbon Resource Sciences and Green Asia Strategy, 10(02), 658–666. https://doi.org/10.5109/6792812 [in Eng.]

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. АҚТӨБЕ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЙЫЛЫМДАРДЫ СУЛАНДЫРУ ҮШІН ЖЕРАСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РЕСУРСТЫҚ ӘЛЕУЕТІ МЕН САПАСЫН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 28, 3 (111) (Jun. 2026), 180–193. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2026/15.
(1)АҚТӨБЕ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЙЫЛЫМДАРДЫ СУЛАНДЫРУ ҮШІН ЖЕРАСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РЕСУРСТЫҚ ӘЛЕУЕТІ МЕН САПАСЫН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2026, 28 (3 (111), 180-193. https://doi.org/10.37884/3-2026/15.
АҚТӨБЕ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЙЫЛЫМДАРДЫ СУЛАНДЫРУ ҮШІН ЖЕРАСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РЕСУРСТЫҚ ӘЛЕУЕТІ МЕН САПАСЫН БАҒАЛАУ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(3 (111), 180-193. https://doi.org/10.37884/3-2026/15
АҚТӨБЕ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЙЫЛЫМДАРДЫ СУЛАНДЫРУ ҮШІН ЖЕРАСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РЕСУРСТЫҚ ӘЛЕУЕТІ МЕН САПАСЫН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 3 (111), p. 180–193, 2026. DOI: 10.37884/3-2026/15. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1288. Acesso em: 15 sep. 2026.
“АҚТӨБЕ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЙЫЛЫМДАРДЫ СУЛАНДЫРУ ҮШІН ЖЕРАСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РЕСУРСТЫҚ ӘЛЕУЕТІ МЕН САПАСЫН БАҒАЛАУ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (3 (111): 180-93. https://doi.org/10.37884/3-2026/15.
“АҚТӨБЕ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЙЫЛЫМДАРДЫ СУЛАНДЫРУ ҮШІН ЖЕРАСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РЕСУРСТЫҚ ӘЛЕУЕТІ МЕН САПАСЫН БАҒАЛАУ” (2026) Izdenister natigeler, 28(3 (111), pp. 180–193. doi:10.37884/3-2026/15.
[1]“АҚТӨБЕ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЙЫЛЫМДАРДЫ СУЛАНДЫРУ ҮШІН ЖЕРАСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РЕСУРСТЫҚ ӘЛЕУЕТІ МЕН САПАСЫН БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 3 (111), pp. 180–193, Jun. 2026, doi: 10.37884/3-2026/15.
“АҚТӨБЕ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЙЫЛЫМДАРДЫ СУЛАНДЫРУ ҮШІН ЖЕРАСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РЕСУРСТЫҚ ӘЛЕУЕТІ МЕН САПАСЫН БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 3 (111), June 2026, pp. 180-93, https://doi.org/10.37884/3-2026/15.
“АҚТӨБЕ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЙЫЛЫМДАРДЫ СУЛАНДЫРУ ҮШІН ЖЕРАСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РЕСУРСТЫҚ ӘЛЕУЕТІ МЕН САПАСЫН БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler 28, no. 3 (111) (June 30, 2026): 180–193. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1288.
1.АҚТӨБЕ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЙЫЛЫМДАРДЫ СУЛАНДЫРУ ҮШІН ЖЕРАСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РЕСУРСТЫҚ ӘЛЕУЕТІ МЕН САПАСЫН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];28(3 (111):180-93. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1288
1.АҚТӨБЕ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЙЫЛЫМДАРДЫ СУЛАНДЫРУ ҮШІН ЖЕРАСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РЕСУРСТЫҚ ӘЛЕУЕТІ МЕН САПАСЫН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2026;28(3 (111):180-193. doi:10.37884/3-2026/15