НАСЛЕДОВАНИЕ КАЧЕСТВЕННЫХ ПОКАЗАТЕЛЕЙ ЗЕРНА У ГИБРИДОВ ТЕТРАПЛОИДНОЙ ПШЕНИЦЫ

Марал Утебаев; Татьяна Шелаева; Светлана Дашкевич; Ирина Чилимова

doi:10.37884/1-2026/11

Аңдатпа

Тriticum durum Desf. текті қатты бидай – макарон өнімдерін өндіруге негізгі пайдаланылатын дақыл, ол жоғары қоректік заттар мен каротиноидты пигменттердің (антиоксиданттардың) мол болуымен ерекшеленеді. Дән сапасының көрсеткіштерін арттыру дәстүрлі селекцияның өнімділікті және қолайсыз орта факторларына төзімділікті жоғарылатуға бағытталуына байланысты өзектілігін күшейтеді. Түр аралық будандастыру селекциялық материалдың генетикалық негізін кеңейтіп, жоғары өнімділік пен жетілдірілген технологиялық қасиеттерді біріктіретін жаңа сорттарды алуға мүмкіндік береді. Осы зерттеудің мақсаты – тетраплоидты бидайдың түр аралық будандарының биохимиялық белгілерін бағалап, оларды селекциялық бағдарламаларда одан әрі қолдану мүмкіндігін айқындау. Зерттеу барысында тетраплоидты бидай будандары мен олардың ата-тектік формаларының өнімділік элементтері, биохимиялық көрсеткіштері және электрофоретикалық профильдері сипатталды. Барлық зерттелген үлгілердің негізгі масақтағы дән саны мен бір өсімдіктен алынатын дән массасы бойынша стандарт сорттан сенімді артықшылығы анықталды, ал дәннің натурасы мен протеин мөлшері айтарлықтай өзгергіштік көрсетті. Каротиноидты пигменттердің мөлшері макарон өнімдеріне тән алтын-сары түсті қалыптастыру үшін қажетті шектен жоғары екені және ашық-сары тонның жоғары b* мәнімен байланысты екені көрсетілді. Глютениннің жоғары молекулалық субъединицаларын талдау будандарда гетерозиготтылықты, Triticum turanicum-ға тән ерекше субъединицаларды және жабайы тетраплоидты формалар қатысқан будандарда «жабайы профильдің» басым болуын айқындады. Биохимиялық және технологиялық қасиеттердің жиынтық бағасы бойынша келесі перспективалы селекциялық желілер анықталды: 202/24 (T. turanicum × Durofinus (T. durum Desf.)) және 205/24 (Durofinus (T. durum Desf.) × Дамсинская 90 (T. durum Desf.)), оларды әрі қарай селекцияда пайдалану ұсынылады.

қатты бидай дән сапасы клейковина каротиноидтар SDS-электрофорез глютениндер

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

Юсов В.С., Евдокимов М.Г. (2025). Исходный материал в селекции твердой яровой пшеницы для условий Западной Сибири. ―Омск: ФГБНУ «Омский АНЦ». 198 с. [in Russ.]
Ляпунова О.А. (2019). Селекция твердой пшеницы в Италии. Письма в Вавиловский журнал генетики и селекции. 5(1). С. 19–34. https://doi.org/10.18699/Letters2019-5-3 [in Russ.]
Laemmli U.K. (1970). Cleavage of structural proteins during the assembly of the head of bacteriophage T4. Nature. 227. Pр. 680 – 685. https://doi.org/10.1038/227680a0 [in Eng.]
Utebayev M., Dashkevich S., Kunanbayev K., Bome N., Sharipova B., Shavrukov Y. (2019). Genetic polymorphism of glutenin subunits with high molecular weight and their role in grain and dough qualities of spring bread wheat (Triticum aestivum L.) from Northern Kazakhstan. Acta Physiol. Plant. 41(5). 71. https://doi.org/10.1007/s11738-019-2862-5 [in Eng.]
Payne P.I., Lawrence G.J. (1983). Catalogue of alleles for the complex loci Glu-A1, Glu-B1 and Glu-D1 which code for high-molecular-weight subunits of glutenin in hexaploid wheat. Cereal Res. Commun. – 11. – Pр. 29 – 35. [in Eng.]
McIntosh R.A., Yamazaki Y., Dubkovsky J., Rogers J., Morriss C., Appels R., Xia X.C. (2013). Catalogue of Gene Symbols for Wheat. In Proceedings of 12th International Wheat Genetics Symposium, Yokohama, Japan, 8-13 September 2013. https://graingenes.org/GG3/wgc (дата обращения 03.12.2025) [in Eng.]
Доспехов Б.А. (1985). Методика полевого опыта. ―М.: Колос, 416 с. [in Russ.]
Colasuonno P., Marcotuli I., Blanco A., Maccaferri M., Condorelli G.E., Tuberosa R., Parada R., de Camargo A.C., Schwember A.R., Gadaleta A. (2019). Carotenoid pigment content in durum wheat (Triticum turgidum L. var durum): An overview of quantitative trait loci and candidate genes. Front. Plant Sci. 10. 1347. https://doi.org/10.3389/fpls.2019.01347 [in Eng.]
Мальчиков П.Н., Мясников М.Г. (2020). Содержание желтых пигментов в зерне твердой пшеницы (Triticum durum Desf.): биосинтез, генетический контроль, маркерная селекция. Вавиловский журнал генетики и селекции. 24(5). С. 501-511. https://doi.org/10.18699/VJ20.642. [in Russ.]
Утебаев М.У., Дашкевич С.М., Жылкыбаев Р.С., Жигула Т.Ю., Крадецкая О.О., Чилимова И.В. (2025). Биохимические и цветовые характеристики зерна твердой пшеницы (Triticum durum Desf.) в условиях Северного Казахстана. Ізденістер, нәтижелер ― Исследования, результаты. №4(108). С. 263-273. https://doi.org/10.37884/4-2025/27 [in Russ.]

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. ТЕТРАПЛОИДТЫ БИДАЙ БУДАНЫ ДӘНДЕРІНІҢ САПАЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІНІҢ ТҰҚЫМ ҚУАЛАУЫ. Izdenister natigeler. 28, 1(109) (Feb. 2026), 106–114. DOI:https://doi.org/10.37884/1-2026/11.

(1)ТЕТРАПЛОИДТЫ БИДАЙ БУДАНЫ ДӘНДЕРІНІҢ САПАЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІНІҢ ТҰҚЫМ ҚУАЛАУЫ. Izdenister natigeler 2026, 28 (1(109), 106-114. https://doi.org/10.37884/1-2026/11.

ТЕТРАПЛОИДТЫ БИДАЙ БУДАНЫ ДӘНДЕРІНІҢ САПАЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІНІҢ ТҰҚЫМ ҚУАЛАУЫ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(1(109), 106-114. https://doi.org/10.37884/1-2026/11

ТЕТРАПЛОИДТЫ БИДАЙ БУДАНЫ ДӘНДЕРІНІҢ САПАЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІНІҢ ТҰҚЫМ ҚУАЛАУЫ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 1(109), p. 106–114, 2026. DOI: 10.37884/1-2026/11. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1206. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ТЕТРАПЛОИДТЫ БИДАЙ БУДАНЫ ДӘНДЕРІНІҢ САПАЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІНІҢ ТҰҚЫМ ҚУАЛАУЫ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (1(109): 106-14. https://doi.org/10.37884/1-2026/11.

“ТЕТРАПЛОИДТЫ БИДАЙ БУДАНЫ ДӘНДЕРІНІҢ САПАЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІНІҢ ТҰҚЫМ ҚУАЛАУЫ” (2026) Izdenister natigeler, 28(1(109), pp. 106–114. doi:10.37884/1-2026/11.

[1]“ТЕТРАПЛОИДТЫ БИДАЙ БУДАНЫ ДӘНДЕРІНІҢ САПАЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІНІҢ ТҰҚЫМ ҚУАЛАУЫ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 1(109), pp. 106–114, Feb. 2026, doi: 10.37884/1-2026/11.

“ТЕТРАПЛОИДТЫ БИДАЙ БУДАНЫ ДӘНДЕРІНІҢ САПАЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІНІҢ ТҰҚЫМ ҚУАЛАУЫ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 1(109), Feb. 2026, pp. 106-14, https://doi.org/10.37884/1-2026/11.

“ТЕТРАПЛОИДТЫ БИДАЙ БУДАНЫ ДӘНДЕРІНІҢ САПАЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІНІҢ ТҰҚЫМ ҚУАЛАУЫ”. Izdenister natigeler 28, no. 1(109) (February 27, 2026): 106–114. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1206.

1.ТЕТРАПЛОИДТЫ БИДАЙ БУДАНЫ ДӘНДЕРІНІҢ САПАЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІНІҢ ТҰҚЫМ ҚУАЛАУЫ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Feb. 27 [cited 2026 Sep. 15];28(1(109):106-14. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1206

1.ТЕТРАПЛОИДТЫ БИДАЙ БУДАНЫ ДӘНДЕРІНІҢ САПАЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІНІҢ ТҰҚЫМ ҚУАЛАУЫ. Izdenister natigeler. 2026;28(1(109):106-114. doi:10.37884/1-2026/11

[1] Юсов В.С., Евдокимов М.Г. (2025). Исходный материал в селекции твердой яровой пшеницы для условий Западной Сибири. ―Омск: ФГБНУ «Омский АНЦ». 198 с. [in Russ.]

[2] Ляпунова О.А. (2019). Селекция твердой пшеницы в Италии. Письма в Вавиловский журнал генетики и селекции. 5(1). С. 19–34. https://doi.org/10.18699/Letters2019-5-3 [in Russ.]

[3] Laemmli U.K. (1970). Cleavage of structural proteins during the assembly of the head of bacteriophage T4. Nature. 227. Pр. 680 – 685. https://doi.org/10.1038/227680a0 [in Eng.]

[4] Utebayev M., Dashkevich S., Kunanbayev K., Bome N., Sharipova B., Shavrukov Y. (2019). Genetic polymorphism of glutenin subunits with high molecular weight and their role in grain and dough qualities of spring bread wheat (Triticum aestivum L.) from Northern Kazakhstan. Acta Physiol. Plant. 41(5). 71. https://doi.org/10.1007/s11738-019-2862-5 [in Eng.]

[5] Payne P.I., Lawrence G.J. (1983). Catalogue of alleles for the complex loci Glu-A1, Glu-B1 and Glu-D1 which code for high-molecular-weight subunits of glutenin in hexaploid wheat. Cereal Res. Commun. – 11. – Pр. 29 – 35. [in Eng.]

[6] McIntosh R.A., Yamazaki Y., Dubkovsky J., Rogers J., Morriss C., Appels R., Xia X.C. (2013). Catalogue of Gene Symbols for Wheat. In Proceedings of 12th International Wheat Genetics Symposium, Yokohama, Japan, 8-13 September 2013. https://graingenes.org/GG3/wgc (дата обращения 03.12.2025) [in Eng.]

[7] Доспехов Б.А. (1985). Методика полевого опыта. ―М.: Колос, 416 с. [in Russ.]

[8] Colasuonno P., Marcotuli I., Blanco A., Maccaferri M., Condorelli G.E., Tuberosa R., Parada R., de Camargo A.C., Schwember A.R., Gadaleta A. (2019). Carotenoid pigment content in durum wheat (Triticum turgidum L. var durum): An overview of quantitative trait loci and candidate genes. Front. Plant Sci. 10. 1347. https://doi.org/10.3389/fpls.2019.01347 [in Eng.]

[9] Мальчиков П.Н., Мясников М.Г. (2020). Содержание желтых пигментов в зерне твердой пшеницы (Triticum durum Desf.): биосинтез, генетический контроль, маркерная селекция. Вавиловский журнал генетики и селекции. 24(5). С. 501-511. https://doi.org/10.18699/VJ20.642. [in Russ.]

[10] Утебаев М.У., Дашкевич С.М., Жылкыбаев Р.С., Жигула Т.Ю., Крадецкая О.О., Чилимова И.В. (2025). Биохимические и цветовые характеристики зерна твердой пшеницы (Triticum durum Desf.) в условиях Северного Казахстана. Ізденістер, нәтижелер ― Исследования, результаты. №4(108). С. 263-273. https://doi.org/10.37884/4-2025/27 [in Russ.]