ТЕРРИТОРИАЛЬНОЕ ЗОНИРОВАНИЕ СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННЫХ ЗЕМЕЛЬ АКМОЛИНСКОЙ ОБЛАСТИ НА АГРОЛАНДШАФТНОЙ ОСНОВЕ

Жулдыз Шакенова; Наталия Озеранская; Гулсим Айтхожаева; Юрий Рогатнев

doi:10.37884/2-2026/15

Аңдатпа

Мақалада әкімшілік бірліктердің аумағындағы ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлердің табиғи-климаттық ресурстарын бағалау мәселелері қарастырылған. Зерттеудің өзектілігі ландшафт компоненттерінің агроресурстық әлеуетін есепке алуға негізделген ауылшаруашылық аграрлық ландшафттарды аумақтық аймақтарға бөлуді талдау болып табылады. Ақмола облысының мысалында биоклиматтық және топырақ факторларының деңгейі бойынша аймақтарға бөлу жүргізілген. Аумақты агроландшафттық ұйымдас-тырудың анықталған заңдылықтары негізінде ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының егістік алқаптарын агроландшафттық жерге орналастыру әдістемесін жетілдіру ұсынылған. Әдістеме аумақтық микроаймақтандыруға негізделген және эксперименттік жобалау барысында нақты зерттеу объектісінде сыналып, жобалық нәтижелердің экологиялық-экономикалық тиімділігімен негізделген.

Зерттеуге типтік объектілер – дала ландшафттық аймағындағы агроқұрылымдар таңдалған. Осы аймақтың ресурстары талданып, эрозиялық процестер маңызды компонент болып табылатын агроландшафттың экологиялық тұрақтылығы анықталған. Берілген аймақтың ландшафттық-экологиялық ерекшеліктерін сипаттайтын және аумақтық аймақтарға бөлуге негіз болатын келесідей карталар әзірленген: қарапайым табиғи-аумақтық кешендерді бөліп көрсететін ландшафттық карта-гипотеза, аумақтың экологиялық тұрақтылық картасы және аймақты функционалды аудандастыру картасы. Агробедерді жоспарлау принциптері, оның ішінде ландшафттың морфологиялық құрылымдық бірліктерін экологиялық жағдайы бойынша біртұтас және әрбір экологиялық ландшафт тобы үшін тиісті іс-шаралар жүргізе отырып, жердің әртүрлілігін пайдаланудың орындылығы негізделген. Экологиялық-ландшафттық бүтін табиғи жүйедегі дала аймағының аграрлық мамандануының шаруашылық жүргізуші субъектілері мысалында аумақтық ұйымдастыру жүргізілген эксперименттік жоба әзірленген. Агроландшафттарды аумақтық аймақтарға бөлу әдістемесі әзірленген, оның ерекшелігі Солтүстік Қазақстанның дала аймағының ландшафттық-экологиялық жағдайларына бейімделу болып табылады. Аймақтау нәтижелері жерге орналастыру схемалары мен жобаларын және басқа да болжамды құжаттарды әзірлеу кезінде әкімшілік аудандардың, округтердің, ірі ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының аумағында аграрлық өндіріс салаларын орналастыру кезінде пайдалануға ұсынылады.

аграрлық ландшафт, биоклиматтық әлеует, аграрлық ландшафттық әлеует, ау- мақтық аймақтарға бөлу, жер ресурстары, ландшафттық-экологиялық тәсіл, жерді ұтымды пайдалану, жерге орналастыру

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

Асанова А.Г., Ермеков Ф.К., С.К. Макенова и др. Агроэкологические основы организации устойчивых агроландшафтов: мо-нография. - Барнаул: изд-во Алтайского гос. ун-та, 2023. - 195 с.
Айтхожаева Г., Жилдикбаева А. Современное состояние использования земель сельскохозяйственного назначения в контексте устойчивого развития // journal.kaznaru.edu.kz. – 2022. – URL: https://journal.kaznaru.edu.kz (дата обращения: 25.12.2025).
Васенькина Е.Ю. Экономическая оценка и районирование природного потенциала ландшафтов / Е.Ю. Васенькина // География и природные ресурсы. - 2007. - № 4. - С. 109-116. URL: https://cyberleninka.ru/search?q=%D0%92%D0%B0%D1%81% (дата обращения 09.09.2023)
Сводный аналитический отчет. О состоянии и использовании земель Республики Казахстан за 2022 год. – Астана: Министер-ство сельского хозяйства Республики Казахстан, 2023. – 315 с.
Емельянова Т.А. Эколого-хозяйственное районирование и методы дифференциации территории для землеустройства / Т.А. Емельянова, Д.В. Новиков., М.М. Демидова // Московский экономический журнал, 2018. - № 5. - С.39 - 48. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/ekologo-hozyaystvennoe-rayonirovanie - (дата обращения 06.12.2023)
Концепция развития агропромышленного комплекса Республики Казахстан на 2021 – 2030 годы. Утверждена постановлением Правительства Республики Казахстан от 30 декабря 2021 года № 960. –URL: https://eec.eaeunion.org/comission/department/dep_agroprom/soglasovannaya-politika/% pdf (дата обращения 23.09.2024).
Укенов Б.С. Основы ландшафтоведения и почвенно-ландшафтное проектирование: учебное пособие / Б. С. Укенов, Д. Г. Федо-рова, Ю. П. Верхошенцева. – Оренбург: ОГУ. – 2020. – 184 с.URL: http://elib.osu.ru/bitstream/ 123456789/13307/1/133270_20201109.pdf - (дата обращения 10.09.2023)
N. Ozeranskaya*, T. Karbozov, A. Bekturganova, B. Zhuparkhan, V. Kononovа. Optimization of Land Use in The Agricultural Land-scapes of Northern Kazakhstan On the Basis of the Landscape Approach // Research Journal of Pharmaceutical, Biological and Chemical Sciences. – November - December. - 2016. -RJPBCS7(6). - Page No. 1788-1797. URL: http://www.rjpbcs.com/pdf/2016_7(6)/[242].pdf
Ozeranskaya N., Abeldina A., Kurmanova G. and etc. Agricultural land management in the system of sustainable rural development in the Republic of Kazakhstan// International Journal of Civil Engineering and Technology (IJCIET). - Volume 9, Issue 13, December 2018, pp. 1500-1513. https://iaeme.com/MasterAdmin/Journal_uploads/IJCIET/VOLUME_9_ISSUE_13/IJCIET_09_13_151.pdf https://www.researchgate.net/publication/330352897_Agricultural_land_management_in_the_system_of_sustainable_rural_development_in_the_Republic_of_Kazakhstan
Ozeranskaya N., Shakenova Zh. K. Land scape and ecological territorial zoning (base donmaterials of Akmolinsk region)// International Scientific Journal "Sustainable Development of Mountain Territories" Russian Federation, Vladikavkaz. - 2024. Vol. 16, No. 2 (60), pp. 431-440.
Татаринцев В.Л., Мерзляков О.Э., Озеранская Н.Л., Шакенова Ж.К. Анализ качественного состояния сельскохозяйственных угодий аграрного землепользования Алтайского края // Междунар. науч. журнал «Устойчивое развитие горных территорий». - 2022. - Т.4. - №4 (54). - С.644-657. - URL: http://www.naukagor.ru Scopus 2 квартиль DOI: 10.21177/1998-4502-2022-14-4-115 644-656
Tatarintsev V. L., Tatarintsev L. M., Ermekov F. K., Lisovskaya Yu. S. Assessment of the agro-ecological state of agricultural land-scapes to increase their sustainability. Sustainable Development of Mountain Territories. 2022, v. 14, no. 1, pp. 76-86. (In Russ.).
Руководство по проведению весенне-полевых работ в Акмолинской области в 2024 году: практические рекомендации. – Шор-танды: НПЦ зернового хозяйства им. А. И. Бараева, 2024. – 84 с. - URL: https://baraev.kz/uploads/vpr-2024.pdf (дата обращения 12.04.2023)
Шакенова Ж.К., Озеранская Н.Л. Антропогенное воздействие на агроландшафты Акмолинской области Республики Казахстан // Проблемы Агрорынка Алматы, 2024, №2 – С.213-226. - URL: https://doi.org/10.46666/2024-2.2708-9991.18
Шакенова Ж.К., Озеранская Н.Л., Рогатнев Ю.М. Землеустройство – основной механизм реализации ландшафтно-экологического подхода в земледелии Акмолинской области // Вестник науки Казахского агротехнического исследовательско-го университета им. Сакена Сейфуллина - Астана, 2024. - №1 -120. – C. 221-232.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ЖЕРЛЕРІН АГРОЛАНДШАФТТЫҚ НЕГІЗДЕ АУМАҚТЫҚ АЙМАҚТАРҒА БӨЛУ. Izdenister natigeler. 28, 2 (110) (Apr. 2026), 173–183. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2026/15.

(1)АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ЖЕРЛЕРІН АГРОЛАНДШАФТТЫҚ НЕГІЗДЕ АУМАҚТЫҚ АЙМАҚТАРҒА БӨЛУ. Izdenister natigeler 2026, 28 (2 (110), 173-183. https://doi.org/10.37884/2-2026/15.

АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ЖЕРЛЕРІН АГРОЛАНДШАФТТЫҚ НЕГІЗДЕ АУМАҚТЫҚ АЙМАҚТАРҒА БӨЛУ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(2 (110), 173-183. https://doi.org/10.37884/2-2026/15

АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ЖЕРЛЕРІН АГРОЛАНДШАФТТЫҚ НЕГІЗДЕ АУМАҚТЫҚ АЙМАҚТАРҒА БӨЛУ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 2 (110), p. 173–183, 2026. DOI: 10.37884/2-2026/15. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1183. Acesso em: 15 sep. 2026.

“АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ЖЕРЛЕРІН АГРОЛАНДШАФТТЫҚ НЕГІЗДЕ АУМАҚТЫҚ АЙМАҚТАРҒА БӨЛУ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (2 (110): 173-83. https://doi.org/10.37884/2-2026/15.

“АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ЖЕРЛЕРІН АГРОЛАНДШАФТТЫҚ НЕГІЗДЕ АУМАҚТЫҚ АЙМАҚТАРҒА БӨЛУ” (2026) Izdenister natigeler, 28(2 (110), pp. 173–183. doi:10.37884/2-2026/15.

[1]“АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ЖЕРЛЕРІН АГРОЛАНДШАФТТЫҚ НЕГІЗДЕ АУМАҚТЫҚ АЙМАҚТАРҒА БӨЛУ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 2 (110), pp. 173–183, Apr. 2026, doi: 10.37884/2-2026/15.

“АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ЖЕРЛЕРІН АГРОЛАНДШАФТТЫҚ НЕГІЗДЕ АУМАҚТЫҚ АЙМАҚТАРҒА БӨЛУ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 2 (110), Apr. 2026, pp. 173-8, https://doi.org/10.37884/2-2026/15.

“АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ЖЕРЛЕРІН АГРОЛАНДШАФТТЫҚ НЕГІЗДЕ АУМАҚТЫҚ АЙМАҚТАРҒА БӨЛУ”. Izdenister natigeler 28, no. 2 (110) (April 30, 2026): 173–183. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1183.

1.АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ЖЕРЛЕРІН АГРОЛАНДШАФТТЫҚ НЕГІЗДЕ АУМАҚТЫҚ АЙМАҚТАРҒА БӨЛУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Apr. 30 [cited 2026 Sep. 15];28(2 (110):173-8. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1183

1.АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ЖЕРЛЕРІН АГРОЛАНДШАФТТЫҚ НЕГІЗДЕ АУМАҚТЫҚ АЙМАҚТАРҒА БӨЛУ. Izdenister natigeler. 2026;28(2 (110):173-183. doi:10.37884/2-2026/15

[1] Асанова А.Г., Ермеков Ф.К., С.К. Макенова и др. Агроэкологические основы организации устойчивых агроландшафтов: мо-нография. - Барнаул: изд-во Алтайского гос. ун-та, 2023. - 195 с.

[2] Айтхожаева Г., Жилдикбаева А. Современное состояние использования земель сельскохозяйственного назначения в контексте устойчивого развития // journal.kaznaru.edu.kz. – 2022. – URL: https://journal.kaznaru.edu.kz (дата обращения: 25.12.2025).

[3] Васенькина Е.Ю. Экономическая оценка и районирование природного потенциала ландшафтов / Е.Ю. Васенькина // География и природные ресурсы. - 2007. - № 4. - С. 109-116. URL: https://cyberleninka.ru/search?q=%D0%92%D0%B0%D1%81% (дата обращения 09.09.2023)

[4] Сводный аналитический отчет. О состоянии и использовании земель Республики Казахстан за 2022 год. – Астана: Министер-ство сельского хозяйства Республики Казахстан, 2023. – 315 с.

[5] Емельянова Т.А. Эколого-хозяйственное районирование и методы дифференциации территории для землеустройства / Т.А. Емельянова, Д.В. Новиков., М.М. Демидова // Московский экономический журнал, 2018. - № 5. - С.39 - 48. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/ekologo-hozyaystvennoe-rayonirovanie - (дата обращения 06.12.2023)

[6] Концепция развития агропромышленного комплекса Республики Казахстан на 2021 – 2030 годы. Утверждена постановлением Правительства Республики Казахстан от 30 декабря 2021 года № 960. –URL: https://eec.eaeunion.org/comission/department/dep_agroprom/soglasovannaya-politika/% pdf (дата обращения 23.09.2024).

[7] Укенов Б.С. Основы ландшафтоведения и почвенно-ландшафтное проектирование: учебное пособие / Б. С. Укенов, Д. Г. Федо-рова, Ю. П. Верхошенцева. – Оренбург: ОГУ. – 2020. – 184 с.URL: http://elib.osu.ru/bitstream/ 123456789/13307/1/133270_20201109.pdf - (дата обращения 10.09.2023)

[8] N. Ozeranskaya*, T. Karbozov, A. Bekturganova, B. Zhuparkhan, V. Kononovа. Optimization of Land Use in The Agricultural Land-scapes of Northern Kazakhstan On the Basis of the Landscape Approach // Research Journal of Pharmaceutical, Biological and Chemical Sciences. – November - December. - 2016. -RJPBCS7(6). - Page No. 1788-1797. URL: http://www.rjpbcs.com/pdf/2016_7(6)/[242].pdf

[9] Ozeranskaya N., Abeldina A., Kurmanova G. and etc. Agricultural land management in the system of sustainable rural development in the Republic of Kazakhstan// International Journal of Civil Engineering and Technology (IJCIET). - Volume 9, Issue 13, December 2018, pp. 1500-1513. https://iaeme.com/MasterAdmin/Journal_uploads/IJCIET/VOLUME_9_ISSUE_13/IJCIET_09_13_151.pdf https://www.researchgate.net/publication/330352897_Agricultural_land_management_in_the_system_of_sustainable_rural_development_in_the_Republic_of_Kazakhstan

[10] Ozeranskaya N., Shakenova Zh. K. Land scape and ecological territorial zoning (base donmaterials of Akmolinsk region)// International Scientific Journal "Sustainable Development of Mountain Territories" Russian Federation, Vladikavkaz. - 2024. Vol. 16, No. 2 (60), pp. 431-440.

[11] Татаринцев В.Л., Мерзляков О.Э., Озеранская Н.Л., Шакенова Ж.К. Анализ качественного состояния сельскохозяйственных угодий аграрного землепользования Алтайского края // Междунар. науч. журнал «Устойчивое развитие горных территорий». - 2022. - Т.4. - №4 (54). - С.644-657. - URL: http://www.naukagor.ru Scopus 2 квартиль DOI: 10.21177/1998-4502-2022-14-4-115 644-656

[12] Tatarintsev V. L., Tatarintsev L. M., Ermekov F. K., Lisovskaya Yu. S. Assessment of the agro-ecological state of agricultural land-scapes to increase their sustainability. Sustainable Development of Mountain Territories. 2022, v. 14, no. 1, pp. 76-86. (In Russ.).

[13] Руководство по проведению весенне-полевых работ в Акмолинской области в 2024 году: практические рекомендации. – Шор-танды: НПЦ зернового хозяйства им. А. И. Бараева, 2024. – 84 с. - URL: https://baraev.kz/uploads/vpr-2024.pdf (дата обращения 12.04.2023)

[14] Шакенова Ж.К., Озеранская Н.Л. Антропогенное воздействие на агроландшафты Акмолинской области Республики Казахстан // Проблемы Агрорынка Алматы, 2024, №2 – С.213-226. - URL: https://doi.org/10.46666/2024-2.2708-9991.18

[15] Шакенова Ж.К., Озеранская Н.Л., Рогатнев Ю.М. Землеустройство – основной механизм реализации ландшафтно-экологического подхода в земледелии Акмолинской области // Вестник науки Казахского агротехнического исследовательско-го университета им. Сакена Сейфуллина - Астана, 2024. - №1 -120. – C. 221-232.