Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

ӘРТҮРЛІ АКАРИЦИДТЕРДІҢ ӘСЕР ЕТУШІ ЗАТТАРЫМЕН ӨҢДЕУ КЕЗІНДЕ TETRANYCHUS TURKESTANI ӨРМЕКШІ КЕНЕСІНІҢ ДОЗАҒА ТӘУЕЛДІ ӨЛІМІ

Нургул Шисенбаева 1 , Айнура Әділханқызы 2 , Гүлбарам Берден 1 , Асылан Қасымов 1 , Нұржан Ташигул 3

1 ЖСШ «Ж. Жиембаев атындағы қазақ өсімдік қорғау және карантин ғылыми зерттеу институты», Алматы, Қазақстан; 2 Қазақ Ұлттық аграрлық зерттеу университеті, Алматы, 050010, Қазақстан Республикасы; 3 Памуккале университеті, Денизли қаласы, Түркия

doi.org/10.37884/3-2026/10 Бет. 121-135 Қабылданды 06.01.2026 Жарияланды 30.06.2026

Аңдатпа

Зерттеуде жабық және ашық алқап жағдайында соя дақылдарын зақымдайтын Tetranychus turkestani өрмекші кенесіне қатысты бірқатар инсектицидтік және акарицидтік препараттардың уыттылығын бағалау бойынша зертханалық сынақтардың нәтижелері берілген. Әрбір препарат үшін популяцияның әсер етуші зат концентрациясының өзгеруіне жауап реакциясының сипатын көрсететін летальды дозаға тәуелді қисықтары тұрғызылып, негізгі токсикологиялық көрсеткіштер — LC₅₀ және LC₉₀ мәндері есептелді. Бұл препараттарды тиімділік деңгейі бойынша объективті салыстырмалы түрде жіктеуге және зиянкесті сенімді бақылауды қамтамасыз ететін концентрациялар диапазонын анықтауға мүмкіндік берді. Зерттелген әсер етуші заттардың биологиялық белсенділігі айтарлықтай ерекшеленетіні анықталды. Лямбда-цигалотрин орташа тиімділік көрсетіп, айқын летальді әсерді тек салыстырмалы түрде жоғары концентрацияларда қамтамасыз етті (LC₅₀ = 33,3 мг/л; LC₉₀ = 66,7 мг/л), бұл T. turkestani түрінің аталған қосылысқа сезімталдығының шектеулі екенін көрсетеді. Сонымен қатар, авермектиндер негізіндегі препараттар, сондай-ақ абамектин + спиромезифен біріктірілген әсер етуші заты жоғары уыттылық танытып, төмен концентрациялардың өзінде жоғары летальды деңгейін қамтамасыз етті (LC₅₀ = 0,18 мг/л және 0,34–6,9 мг/л сәйкесінше). Пропаргит шекті (порогтық) әсер типімен сипатталды (LC₅₀ = 28,5 мг/л), бұл оның контактілі ток сикодинамикасының ерекшелігін көрсетеді. Алынған нәтижелер әртүрлі қосылыстардың тиімділігін салыстырумен қатар, олардың әсер ету ерекшеліктерін де айқындауға мүмкіндік береді, бұл практикалық қолдану үшін маңызды. Бұл өз кезегінде препаратты таңдау дозаға тәуелді әсерді, әсер ету механизмін және зиянкес популяцияларының ықтимал төзімділігін ескере отырып жүргізілуі тиіс екенін көрсетеді.

Tetranychus turkestani соя популяция саны күрес дозаға тәуелділік әсер етуші зат, концентрация.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. Adesanya, A.W., Lavine, M.D., Moural, T.W., Lavine, L.C., Zhu, F., & Walsh, D.B. (2021). Mechanisms and management of acaricide resistance for Tetranychus urticae in agroecosystems // Journal of Pest Science, 94(3), 639–663. https://doi.org/10.1007/s10340-021-01342
  2. Assouguem, A., Kara, M., Mechchate, H., Bulak, Y., Benmessaoud, S., Ramzi, A., & Abdullah, K.R. (2022). Current situation of Tetranychus urticae (Acari: Tetranychidae) in Northern Africa: Sustainable control methods and priorities for future research. Sustainability, 14(4), 2395. https://doi.org/10.3390/su14042395
  3. Chen, L., et al. (2025). Population genomics reveal multiple independent origins of pesticide resistance in the polyphagous pest Tetranychus urticae. Communications Biology, 8, 1197. https://doi.org/10.1038/s42003-025-08658-9
  4. Chen, J.C., Ma, Z.Z., Gong, Y.J., Cao, L.J., Wang, J.X., Guo, S.K., ... & Wei, S.J. (2022). Toxicity and control efficacy of an organosilicone to the two-spotted spider mite Tetranychus urticae and its crop hosts. Insects, 13(4). 341. https://doi.org/10.3390/insects13040341
  5. Mukhamadiev, N.S., Chadinova, A.M., Mendibaeva, G.Zh., Kurmangalieva, N.D., & Taishikov, M.A. (2025). Biological protection of soybean from Tetranychus turkestani under conditions of the Almaty region // Research, Results, 2(106), 253–263. [In Russ] https://doi.org/10.37884/2-2025/25
  6. Uygun, T., Metin, M., & Durdane, O. (2020). A new approach to monitor and assess the damage caused by two-spotted spider mite. Experimental and Applied Acarology, 80(3), 335–346.
  7. Inak, E., Demirci, B., Vandenhole, M., Söylemezoğlu, G., Van Leeuwen, T., & Toprak, U. (2023). Molecular mechanisms of resistance to spirodiclofen and spiromesifen in Tetranychus urticae. Crop Protection. 172. 106343. https://doi.org/10.1016/j.cropro.2023.106343
  8. İnak, E., Çobanoğlu, S., & Ferizli, A. G. (2022). Monitoring of acaricide resistance and target site mutations in Tetranychus urticae populations collected from bean fields in Central Anatolia // Experimental and Applied Acarology. https://doi.org/10.1080/01647954.2022.2062048
  9. Rabbi, A., Uddin, M.N., Alim, M.A., Al Bachchu, M.A., Bhuyain, M.M.H., & Akter, S. (2022). Efficacy of some pesticides against Tetranychus urticae Koch (Acari: Tetranychidae) and their residual effects on Coccinella septempunctata (L.)(Coleoptera: Coccinellidae) // International Journal of Tropical Insect Science, 42(1), 615-626. https://doi.org/10.1007/s42690-021-00581-w
  10. Padilha, G., Alex, R., Filho, A.C., Pozebon, H., & Rogers, J. (2020). Damage assessment and economic injury level of the two-spotted spider mite Tetranychus urticae in soybean // Pesquisa Agropecuária Brasileira, 55, e01836. https://doi.org/10.1590/S1678-3921.pab2020.v55.01836
  11. Piepho, H.-P., Malik, W. A., Bischoff, R., El-Hasan, A., Scheer, C., Sedlmeier, J. E., Gerhards, R., Petschenka, G., & Voegele, R. T. (2024). Efficacy assessment in crop protection: A tutorial on the use of Abbott’s formula // Journal of Plant Diseases and Protection, 131, 2139–2160.
  12. Shumate, S., Haylett, M., Nelson, B., Young, N., Lamour, K., Walsh, D., Bradford, B., & Clements, J. (2023). Using targeted sequencing and TaqMan approaches to detect acaricide (bifenthrin, bifenazate, and etoxazole) resistance associated SNPs in Tetranychus urticae collected from peppermint fields and hop yards. PLOS ONE, 18(3), e0283211. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0283211
  13. Sato, M.E., Silva, M.Z., Raga, A., & Souza Filho, M.F. (2005). Abamectin resistance in Tetranychus urticae: Selection, stability and crossresistance to acaricides // Neotropical Entomology. 34(6). 991–998. https://doi.org/10.1590/S1519-566X2005000600014
  14. Stumpf, N. & Nauen, R. (2002). Cross-resistance, inheritance, and biochemistry of mitochondrial electron transport inhibitor-acaricide resistance in Tetranychus urticae // Journal of Economic Entomology. 95(5). 693–700. https://doi.org/10.1603/0022-0493-95.5.693
  15. Van Leeuwen, T., Vontas, J., Tsagkarakou, A., Dermauw, W., & Tirry, L. (2010). Acaricide resistance mechanisms in Tetranychus urticae. Insect Biochemistry and Molecular Biology. 40(8). 563–572. https://doi.org/10.1016/j.ibmb.2010.05.008

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. ӘРТҮРЛІ АКАРИЦИДТЕРДІҢ ӘСЕР ЕТУШІ ЗАТТАРЫМЕН ӨҢДЕУ КЕЗІНДЕ TETRANYCHUS TURKESTANI ӨРМЕКШІ КЕНЕСІНІҢ ДОЗАҒА ТӘУЕЛДІ ӨЛІМІ. Izdenister natigeler. 28, 3 (111) (Jun. 2026), 121–135. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2026/10.
(1)ӘРТҮРЛІ АКАРИЦИДТЕРДІҢ ӘСЕР ЕТУШІ ЗАТТАРЫМЕН ӨҢДЕУ КЕЗІНДЕ TETRANYCHUS TURKESTANI ӨРМЕКШІ КЕНЕСІНІҢ ДОЗАҒА ТӘУЕЛДІ ӨЛІМІ. Izdenister natigeler 2026, 28 (3 (111), 121-135. https://doi.org/10.37884/3-2026/10.
ӘРТҮРЛІ АКАРИЦИДТЕРДІҢ ӘСЕР ЕТУШІ ЗАТТАРЫМЕН ӨҢДЕУ КЕЗІНДЕ TETRANYCHUS TURKESTANI ӨРМЕКШІ КЕНЕСІНІҢ ДОЗАҒА ТӘУЕЛДІ ӨЛІМІ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(3 (111), 121-135. https://doi.org/10.37884/3-2026/10
ӘРТҮРЛІ АКАРИЦИДТЕРДІҢ ӘСЕР ЕТУШІ ЗАТТАРЫМЕН ӨҢДЕУ КЕЗІНДЕ TETRANYCHUS TURKESTANI ӨРМЕКШІ КЕНЕСІНІҢ ДОЗАҒА ТӘУЕЛДІ ӨЛІМІ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 3 (111), p. 121–135, 2026. DOI: 10.37884/3-2026/10. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1177. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ ӘРТҮРЛІ АКАРИЦИДТЕРДІҢ ӘСЕР ЕТУШІ ЗАТТАРЫМЕН ӨҢДЕУ КЕЗІНДЕ TETRANYCHUS TURKESTANI ӨРМЕКШІ КЕНЕСІНІҢ ДОЗАҒА ТӘУЕЛДІ ӨЛІМІ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (3 (111): 121-35. https://doi.org/10.37884/3-2026/10.
“ ӘРТҮРЛІ АКАРИЦИДТЕРДІҢ ӘСЕР ЕТУШІ ЗАТТАРЫМЕН ӨҢДЕУ КЕЗІНДЕ TETRANYCHUS TURKESTANI ӨРМЕКШІ КЕНЕСІНІҢ ДОЗАҒА ТӘУЕЛДІ ӨЛІМІ” (2026) Izdenister natigeler, 28(3 (111), pp. 121–135. doi:10.37884/3-2026/10.
[1]“ ӘРТҮРЛІ АКАРИЦИДТЕРДІҢ ӘСЕР ЕТУШІ ЗАТТАРЫМЕН ӨҢДЕУ КЕЗІНДЕ TETRANYCHUS TURKESTANI ӨРМЕКШІ КЕНЕСІНІҢ ДОЗАҒА ТӘУЕЛДІ ӨЛІМІ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 3 (111), pp. 121–135, Jun. 2026, doi: 10.37884/3-2026/10.
“ ӘРТҮРЛІ АКАРИЦИДТЕРДІҢ ӘСЕР ЕТУШІ ЗАТТАРЫМЕН ӨҢДЕУ КЕЗІНДЕ TETRANYCHUS TURKESTANI ӨРМЕКШІ КЕНЕСІНІҢ ДОЗАҒА ТӘУЕЛДІ ӨЛІМІ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 3 (111), June 2026, pp. 121-35, https://doi.org/10.37884/3-2026/10.
“ ӘРТҮРЛІ АКАРИЦИДТЕРДІҢ ӘСЕР ЕТУШІ ЗАТТАРЫМЕН ӨҢДЕУ КЕЗІНДЕ TETRANYCHUS TURKESTANI ӨРМЕКШІ КЕНЕСІНІҢ ДОЗАҒА ТӘУЕЛДІ ӨЛІМІ”. Izdenister natigeler 28, no. 3 (111) (June 30, 2026): 121–135. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1177.
1.ӘРТҮРЛІ АКАРИЦИДТЕРДІҢ ӘСЕР ЕТУШІ ЗАТТАРЫМЕН ӨҢДЕУ КЕЗІНДЕ TETRANYCHUS TURKESTANI ӨРМЕКШІ КЕНЕСІНІҢ ДОЗАҒА ТӘУЕЛДІ ӨЛІМІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];28(3 (111):121-35. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1177
1.ӘРТҮРЛІ АКАРИЦИДТЕРДІҢ ӘСЕР ЕТУШІ ЗАТТАРЫМЕН ӨҢДЕУ КЕЗІНДЕ TETRANYCHUS TURKESTANI ӨРМЕКШІ КЕНЕСІНІҢ ДОЗАҒА ТӘУЕЛДІ ӨЛІМІ. Izdenister natigeler. 2026;28(3 (111):121-135. doi:10.37884/3-2026/10