ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІ МЕН ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ЖАСЫЛ ЖЕЛЕКТЕРДІҢ ОРМАНПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ИНВАЗИЯЛЫҚ ЗИЯНКЕСТЕРДІҢ ТАРАЛУЫ

Нуржан Мухамадиев; Гүлназ Меңдібаева; Нұргелді Кеңес; Елшат Дәулеткелді; Нурлан Акбаев

doi:10.37884/03-1-2025/18

Аңдатпа

Жасыл желектердің экологиялық және эстетикалық маңызы зор. Алайда зиянды ағзалар жасыл желектердің жалпы жағдайына кері әсерін тигізеді. Олар ағаштар мен бұталарды әлсіретіп, қурауына әкеледі. Зиянды ағзалармен күресу көбінесе түрлік құрамы мен жаңа тіршілік ету жағдайларындағы биологиясының жеткіліксіз зерттелуіне байланысты күрделі болады.

Мақалада Алматы, Шымкент, Тараз және Қызылорда қалаларының жасыл желектерінің орман патологиялық жағдайы сипатталып, зиянкестердің инвазиялық және басым түрлері, олардың қоныстануы мен зияндылығы туралы деректер келтірілген.

Аталған аймақтарға мониторинг жүргізу барысында қалалар мен орман алқаптарына айтарлықтай зиян келтіретін 30-дан астам түрлері анықталды. Солардың ішіндегі бұрын соңды болмаған инвазивті зиянкестер: охрид немесе талшын ағашының егеуші (Cameraria ohridella Deschka et Dimic.), қарағаштың зигзаг жасап егеуіші (Aproceros leucopoda Takeuchi), еменнің үңгі егеуіші (Profenusa pygmaea), қоңыр мәрмәр қандаласы (Halyomorpha Halys Stål) және қараағаш жапырақжегіші (Xanthogaleruca luteola) кездесті. Сонымен қатар, жасыл желектерде жапырақжегіштер (Chrysomelidae), жапырақкеміргіштер (Tortricidae), мүр (Geometridae) және жұпсыз жібек көбелектері (Bombyx), жұлдызшалы (Acantholyda posticalis Mats) және қызылбасты жұлдызшалы тоқығыш егеуіштер (Acantholyda erythrocephala Linneus) табылды.

жасыл желек зиянкес ауру энтомофаг инвазия биологиялық препарат феромон биоагент

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Дуйсембеков Б.А., Мухамадиев Н.С., Мендибаева Г.Ж., Кенес Н., Шакеров А. Вспышка листогрызущих вредителей в дикоплодовых горных лесах Илейского и Жетысуского Алатау // Материалы международной научно-практической конференции «Защита и карантин леса». – Спецвыпуск, №1 S (18). – 2024. – 30 с.
2. Kenis M., Rabitsch W., Auger-Rozenberg M.-A., Roques A. How can alien species inventories and interception data help us prevent insect invasions? // Bulletin of Entomological Research. – 2007. – Vol. 97. – P. 489–502.
3. Aukema J., Leung B., Kovacs K., Chivers C., Britton K.O., Englin J., Fraenkel S.J., Haight R.G., Holms T.P., Liebhold A.M., McCullough D.G., Von Holle B. Economic impacts of non-native forest insects in the continental United States // PLOS ONE. – 2011. – Vol. 6. – e24587. – P. 1–7.
4. Seebens H., Blackburn T.M., Dyer E.E. et al. The global rise in emerging alien species results from increased accessibility of new source pools // PNAS. – 2018. – Vol. 115, no. 10. – P. 1–10.
5. Масляков В.Ю., Ижевский С.С. Инвазии растительноядных насекомых в европейскую часть России. – М.: ИГРАН, 2011. – 272 с.
6. Liebhold A.M., Brockerhoff E.G., Garrett L.J., Parke J.L., Britton K.O. Live plant imports: the major pathway for forest insect and pathogen invasions of the US // Frontiers in Ecology and the Environment. – 2012. – Vol. 10, no. 3. – P. 135–143.
7. Liebhold A.M., Yamanaka T., Roques A., Augustin S., Chown S.L., Brockerhoff E.G., Pyšek P. Plant diversity drives global patterns of insect invasions // Scientific Reports. – 2018. – Vol. 8, no. 12095. – P. 1–5.
8. Sweeney J., Anderson R.S., Webster R.P., Nevill R. First records of Orchestes fagi (L.) (Coleoptera: Curculionidae: Curculioninae) in North America, with a checklist of the North American Ramphini // The Coleopterists Bulletin. – 2012. – Vol. 66. – P. 297–304.
9. Mukhamadiyev N.S., Mengdibayeva G.Zh., Nizamdinova G.K., Shakerov A.S. Harmfulness invasive pest – oak mining sawfly (Profenusa pygmaea, Klug, 1814) // Reports of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. – 2021. – Vol. 6, No. 340. – P. 44–49. https://doi.org/10.32014/2021.2518-1483.10
10. Ракымбеков Ж.К., Мухамадиев Н.С. Нарынқол орман шаруашылығы» КММ аумағындағы Ярмоленко қайыңы мен Шренк шыршасы алқаағаштарының санитарлық жағдайлары. // Ізденістер, нəтижелер. № 2 (90) ISSN 2304-3334.– С. 157-165
11. Ильинский А.И., Тропин И.В. Надзор, учет и прогноз массовых размножений хвое- и листогрызущих насекомых в лесах СССР // Лесная промышленность. – М., 1965. – С. 276–278.
12. Irina P. Panyushkina, Nurjan S. Mukhamadiev, Ann M. Lynch, Nursagim A. Ashikbaev, Alexis H. Arizpe, Christopher D. O’Connor, Danyar Abjanbaev, Gulnaz Z. Mengdbayeva and Abay O. Sagitov. Wild Apple Growth and Climate Change in Southeast Kazakhstan // Forests 2017, 8(11), 06; https://doi.org/10.3390/f8110406
13. Bolat Zh, Mukhamadiyev N.S., G.Zh. Mengdibayeva, Ashikbaev N, Gokturk T. Forest Pathology Pattern of Forest Stands of the Green Belt of Astana. // On Line Journal of Biological Sciences Volume 18, Issue 2. P. 158-16. 2018. DOI:10.3844/ojbsci.
14. Ann M.Lynch, Nurjan S. Mukhamadiev, Christopher D. O’Connor, Irina P. Panyushkina, Nursagim A. Ashikbaev and Abay O. Sagitov. Tree-ring reconstruction of bark beetle disturbances in the Picea schrenkiana Fisch. et Mey. Forests of southeast Kazakhstan // Forests 2019, 10 (10), 912; https://doi.org/10.3390/f10100912

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІ МЕН ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ЖАСЫЛ ЖЕЛЕКТЕРДІҢ ОРМАНПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ИНВАЗИЯЛЫҚ ЗИЯНКЕСТЕРДІҢ ТАРАЛУЫ. Izdenister natigeler. 03-1(special) (Oct. 2025). DOI:https://doi.org/10.37884/03-1-2025/18.

(1)ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІ МЕН ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ЖАСЫЛ ЖЕЛЕКТЕРДІҢ ОРМАНПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ИНВАЗИЯЛЫҚ ЗИЯНКЕСТЕРДІҢ ТАРАЛУЫ. Izdenister natigeler 2025, No. 03-1(special). https://doi.org/10.37884/03-1-2025/18.

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІ МЕН ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ЖАСЫЛ ЖЕЛЕКТЕРДІҢ ОРМАНПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ИНВАЗИЯЛЫҚ ЗИЯНКЕСТЕРДІҢ ТАРАЛУЫ. (2025). Izdenister Natigeler, 03-1(special). https://doi.org/10.37884/03-1-2025/18

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІ МЕН ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ЖАСЫЛ ЖЕЛЕКТЕРДІҢ ОРМАНПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ИНВАЗИЯЛЫҚ ЗИЯНКЕСТЕРДІҢ ТАРАЛУЫ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 03-1(special), 2025. DOI: 10.37884/03-1-2025/18. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1080. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІ МЕН ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ЖАСЫЛ ЖЕЛЕКТЕРДІҢ ОРМАНПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ИНВАЗИЯЛЫҚ ЗИЯНКЕСТЕРДІҢ ТАРАЛУЫ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 03-1(special) (October). https://doi.org/10.37884/03-1-2025/18.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІ МЕН ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ЖАСЫЛ ЖЕЛЕКТЕРДІҢ ОРМАНПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ИНВАЗИЯЛЫҚ ЗИЯНКЕСТЕРДІҢ ТАРАЛУЫ” (2025) Izdenister natigeler [Preprint], (03-1(special). doi:10.37884/03-1-2025/18.

[1]“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІ МЕН ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ЖАСЫЛ ЖЕЛЕКТЕРДІҢ ОРМАНПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ИНВАЗИЯЛЫҚ ЗИЯНКЕСТЕРДІҢ ТАРАЛУЫ”, Izdenister natigeler, no. 03-1, Oct. 2025, doi: 10.37884/03-1-2025/18.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІ МЕН ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ЖАСЫЛ ЖЕЛЕКТЕРДІҢ ОРМАНПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ИНВАЗИЯЛЫҚ ЗИЯНКЕСТЕРДІҢ ТАРАЛУЫ”. Izdenister Natigeler, no. 03-1(special), Oct. 2025, https://doi.org/10.37884/03-1-2025/18.

“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІ МЕН ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ЖАСЫЛ ЖЕЛЕКТЕРДІҢ ОРМАНПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ИНВАЗИЯЛЫҚ ЗИЯНКЕСТЕРДІҢ ТАРАЛУЫ”. Izdenister natigeler, no. 03-1(special) (October 15, 2025). Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1080.

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІ МЕН ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ЖАСЫЛ ЖЕЛЕКТЕРДІҢ ОРМАНПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ИНВАЗИЯЛЫҚ ЗИЯНКЕСТЕРДІҢ ТАРАЛУЫ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Oct. 15 [cited 2026 Sep. 15];(03-1(special). Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1080

1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІ МЕН ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДАҒЫ ЖАСЫЛ ЖЕЛЕКТЕРДІҢ ОРМАНПАТОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ИНВАЗИЯЛЫҚ ЗИЯНКЕСТЕРДІҢ ТАРАЛУЫ. Izdenister natigeler. 2025;(03-1(special). doi:10.37884/03-1-2025/18

[1] 1. Дуйсембеков Б.А., Мухамадиев Н.С., Мендибаева Г.Ж., Кенес Н., Шакеров А. Вспышка листогрызущих вредителей в дикоплодовых горных лесах Илейского и Жетысуского Алатау // Материалы международной научно-практической конференции «Защита и карантин леса». – Спецвыпуск, №1 S (18). – 2024. – 30 с.

[2] 2. Kenis M., Rabitsch W., Auger-Rozenberg M.-A., Roques A. How can alien species inventories and interception data help us prevent insect invasions? // Bulletin of Entomological Research. – 2007. – Vol. 97. – P. 489–502.

[3] 3. Aukema J., Leung B., Kovacs K., Chivers C., Britton K.O., Englin J., Fraenkel S.J., Haight R.G., Holms T.P., Liebhold A.M., McCullough D.G., Von Holle B. Economic impacts of non-native forest insects in the continental United States // PLOS ONE. – 2011. – Vol. 6. – e24587. – P. 1–7.

[4] 4. Seebens H., Blackburn T.M., Dyer E.E. et al. The global rise in emerging alien species results from increased accessibility of new source pools // PNAS. – 2018. – Vol. 115, no. 10. – P. 1–10.

[5] 5. Масляков В.Ю., Ижевский С.С. Инвазии растительноядных насекомых в европейскую часть России. – М.: ИГРАН, 2011. – 272 с.

[6] 6. Liebhold A.M., Brockerhoff E.G., Garrett L.J., Parke J.L., Britton K.O. Live plant imports: the major pathway for forest insect and pathogen invasions of the US // Frontiers in Ecology and the Environment. – 2012. – Vol. 10, no. 3. – P. 135–143.

[7] 7. Liebhold A.M., Yamanaka T., Roques A., Augustin S., Chown S.L., Brockerhoff E.G., Pyšek P. Plant diversity drives global patterns of insect invasions // Scientific Reports. – 2018. – Vol. 8, no. 12095. – P. 1–5.

[8] 8. Sweeney J., Anderson R.S., Webster R.P., Nevill R. First records of Orchestes fagi (L.) (Coleoptera: Curculionidae: Curculioninae) in North America, with a checklist of the North American Ramphini // The Coleopterists Bulletin. – 2012. – Vol. 66. – P. 297–304.

[9] 9. Mukhamadiyev N.S., Mengdibayeva G.Zh., Nizamdinova G.K., Shakerov A.S. Harmfulness invasive pest – oak mining sawfly (Profenusa pygmaea, Klug, 1814) // Reports of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. – 2021. – Vol. 6, No. 340. – P. 44–49. https://doi.org/10.32014/2021.2518-1483.10

[10] 10. Ракымбеков Ж.К., Мухамадиев Н.С. Нарынқол орман шаруашылығы» КММ аумағындағы Ярмоленко қайыңы мен Шренк шыршасы алқаағаштарының санитарлық жағдайлары. // Ізденістер, нəтижелер. № 2 (90) ISSN 2304-3334.– С. 157-165

[11] 11. Ильинский А.И., Тропин И.В. Надзор, учет и прогноз массовых размножений хвое- и листогрызущих насекомых в лесах СССР // Лесная промышленность. – М., 1965. – С. 276–278.

[12] 12. Irina P. Panyushkina, Nurjan S. Mukhamadiev, Ann M. Lynch, Nursagim A. Ashikbaev, Alexis H. Arizpe, Christopher D. O’Connor, Danyar Abjanbaev, Gulnaz Z. Mengdbayeva and Abay O. Sagitov. Wild Apple Growth and Climate Change in Southeast Kazakhstan // Forests 2017, 8(11), 06; https://doi.org/10.3390/f8110406

[13] 13. Bolat Zh, Mukhamadiyev N.S., G.Zh. Mengdibayeva, Ashikbaev N, Gokturk T. Forest Pathology Pattern of Forest Stands of the Green Belt of Astana. // On Line Journal of Biological Sciences Volume 18, Issue 2. P. 158-16. 2018. DOI:10.3844/ojbsci.

[14] 14. Ann M.Lynch, Nurjan S. Mukhamadiev, Christopher D. O’Connor, Irina P. Panyushkina, Nursagim A. Ashikbaev and Abay O. Sagitov. Tree-ring reconstruction of bark beetle disturbances in the Picea schrenkiana Fisch. et Mey. Forests of southeast Kazakhstan // Forests 2019, 10 (10), 912; https://doi.org/10.3390/f10100912