МЕТОДИКА ОЦЕНКИ ИРРИГАЦИОННО-РЕСУРСНОГО ПОТЕНЦИАЛА ТЕРРИТОРИИ ВОДОСБОРА РЕЧНЫХ БАССЕЙНОВ

Жумахан Мустафаев; Айнура Алдиярова

doi:10.37884/3-2025/54

Аңдатпа

Бұл жұмыста модельдеуді, талдауды, синтездеуді және бағалауды қамтитын ғылыми танымның материалистік теориясының негізінде өзен бассейндерінің су жинау аумағының ирригациялық-ресурстық әлеуетін бағалаудың теориялық және әдіснамалық аспектілері ғылыми негізделген. Зерттеудің мақсаты кешенді бағалауға әдістемелік тәсілді әзірлеу арқылы аумақтың табиғи-ресурстық әлеуеті жүйесіндегі ирригациялық-ресурстық әлеуеттің орнын анықтау болып табылады. И.В.Орлова әзірлеген тәсілді талдау негізінде және табиғи жүйелер ішінде болып жатқан процестер мен геоэкологиялық шектеулерді ескере келе ирригациялық-ресурстық әлеует өзара байланысты компоненттер арқылы ұсынылған: су-ирригациялық, жер-ирригациялық, техникалық-ирригациялық, экономикалық-ирригациялық және ассимиляциялық әлеует. Модельдеу және сандық бағалау үшін Харрингтонның қалаулылық функциясы қолданылады, ол әртүрлі өлшемдегі факторларды және өзгермелі айнымалылардың мәндер диапазонын қолдана отырып модельдеуге мүмкіндік береді. Бірыңғай талдау және болжау алгоритмдерінің болмауы жаңа математикалық модельдерді құру қажеттілігін тудырады. Ұсынылған әдістемелік тәсіл ирригациялық-ресурстық әлеуетті дәлірек бағалауды қамтамасыз етеді, бұл әсіресе табиғатты тұрақты пайдалану және су жинау алаптарын басқару тиімділігін арттыру жағдайында өзекті.

табиғи-ресурстық әлеует ирригациялық-ресурстық әлеует өзен бассейні қалаулылық функциясы бағалау, әдістеме математикалық модельдеу

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1. Кайпбаев Е., Алдиярова А., Калмашова А., Тұрсыналы Д., Муханбет Е. (2024). Методологический подход к формированию исследовательской базы для оценки деятельности речных бассейнов. Izdenister Natigeler, (3(103), 340–348. https://doi.org/10.37884/3-2024/38
2. Dawit M., Olika B.D., Muluneh F.B., Leta O.T., Dinka M.O. Assessment of surface irrigation potential of the Dhidhessa River Basin, Ethiopia (2020) Hydrology, 7 (3), https://doi.org/10.3390/hydrology7030068
3. Shaki A.A., Zurqani H.A. Irrigation Water Resources in Libya: Challenges and Potentials (2025) Springer Water, Part F104, pp. 121 – 142. DOI:10.1007/978-3-031-80920-07
4. Du L., Niu Z., Zhang R., Zhang J., Jia L., Wang L. Evaluation of water resource carrying potential and barrier factors in Gansu Province based on game theory combined weighting and improved TOPSIS model (2024) Ecological Indicators, 166. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2024.112450
5. Орлова И.В. Основные подходы к оценке ирригационно-ресурсного потенциала территории с учетом геоэкологических ограничений // Водные и экологические проблемы Сибири и Центральной Азии: Труды Всероссийской научной конференции с международным участием, посвященной 25- летному юбилею Института водных и экологических проблем СО РАН.- Барнаул, 2012.- том 3.- с. 74-78.
6. Harrington, E.C. (1965) The Desirability Function. Industrial Quality Control, 21, 494-498.
7. Bikbulatov, E.S., Stepanova, I.E. Harrington’s desirability function for natural water quality assessment. Russ J Gen Chem 81, 2694–2704 (2011). https://doi.org/10.1134/S1070363211130111
8. Nasuhar Abd Aziz, Nurul Awanis AS, Siti Nurliana Noraziman Modified Desirability Function For Optimization of Multiple Responses. Journal OF Mathematics and Computing Science, 2018, Volume 1, Number 1, 39-54.
9. Соловьев Д.С. Метод объективизации значений весовых коэффициентов для принятия решений в многокритериальных задачах // Научно-технический вестник информационных технологий, механики и оптики. 2023. Т. 23, № 1. С. 161–168. doi: 10.17586/2226-1494-2023-23-1-161-168.
10. А.В. Чернышев Индекс благополучия водосборных бассейнов рек как интегральный показатель условий формирования гидрологического режима территории. Известия Самарского научного центра Российской академии наук. 2011. Т. 13, № 5(2).

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ӨЗЕН БАССЕЙНДЕРІНІҢ СУ ЖИНАУ АЛАБЫНЫҢ ИРРИГАЦИЯЛЫҚ-РЕСУРСТЫҚ ӘЛЕУЕТІН БАҒАЛАУ ӘДІСТЕМЕСІ. Izdenister natigeler. 3 (107) (Sep. 2025), 558–566. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2025/54.

(1)ӨЗЕН БАССЕЙНДЕРІНІҢ СУ ЖИНАУ АЛАБЫНЫҢ ИРРИГАЦИЯЛЫҚ-РЕСУРСТЫҚ ӘЛЕУЕТІН БАҒАЛАУ ӘДІСТЕМЕСІ. Izdenister natigeler 2025, No. 3 (107), 558-566. https://doi.org/10.37884/3-2025/54.

ӨЗЕН БАССЕЙНДЕРІНІҢ СУ ЖИНАУ АЛАБЫНЫҢ ИРРИГАЦИЯЛЫҚ-РЕСУРСТЫҚ ӘЛЕУЕТІН БАҒАЛАУ ӘДІСТЕМЕСІ. (2025). Izdenister Natigeler, 3 (107), 558-566. https://doi.org/10.37884/3-2025/54

ӨЗЕН БАССЕЙНДЕРІНІҢ СУ ЖИНАУ АЛАБЫНЫҢ ИРРИГАЦИЯЛЫҚ-РЕСУРСТЫҚ ӘЛЕУЕТІН БАҒАЛАУ ӘДІСТЕМЕСІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (107), p. 558–566, 2025. DOI: 10.37884/3-2025/54. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1075. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ӨЗЕН БАССЕЙНДЕРІНІҢ СУ ЖИНАУ АЛАБЫНЫҢ ИРРИГАЦИЯЛЫҚ-РЕСУРСТЫҚ ӘЛЕУЕТІН БАҒАЛАУ ӘДІСТЕМЕСІ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 3 (107) (September): 558-66. https://doi.org/10.37884/3-2025/54.

“ӨЗЕН БАССЕЙНДЕРІНІҢ СУ ЖИНАУ АЛАБЫНЫҢ ИРРИГАЦИЯЛЫҚ-РЕСУРСТЫҚ ӘЛЕУЕТІН БАҒАЛАУ ӘДІСТЕМЕСІ” (2025) Izdenister natigeler, (3 (107), pp. 558–566. doi:10.37884/3-2025/54.

[1]“ӨЗЕН БАССЕЙНДЕРІНІҢ СУ ЖИНАУ АЛАБЫНЫҢ ИРРИГАЦИЯЛЫҚ-РЕСУРСТЫҚ ӘЛЕУЕТІН БАҒАЛАУ ӘДІСТЕМЕСІ”, Izdenister natigeler, no. 3 (107), pp. 558–566, Sep. 2025, doi: 10.37884/3-2025/54.

“ӨЗЕН БАССЕЙНДЕРІНІҢ СУ ЖИНАУ АЛАБЫНЫҢ ИРРИГАЦИЯЛЫҚ-РЕСУРСТЫҚ ӘЛЕУЕТІН БАҒАЛАУ ӘДІСТЕМЕСІ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (107), Sept. 2025, pp. 558-66, https://doi.org/10.37884/3-2025/54.

“ӨЗЕН БАССЕЙНДЕРІНІҢ СУ ЖИНАУ АЛАБЫНЫҢ ИРРИГАЦИЯЛЫҚ-РЕСУРСТЫҚ ӘЛЕУЕТІН БАҒАЛАУ ӘДІСТЕМЕСІ”. Izdenister natigeler, no. 3 (107) (September 30, 2025): 558–566. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1075.

1.ӨЗЕН БАССЕЙНДЕРІНІҢ СУ ЖИНАУ АЛАБЫНЫҢ ИРРИГАЦИЯЛЫҚ-РЕСУРСТЫҚ ӘЛЕУЕТІН БАҒАЛАУ ӘДІСТЕМЕСІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Sep. 30 [cited 2026 Sep. 15];(3 (107):558-66. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1075

1.ӨЗЕН БАССЕЙНДЕРІНІҢ СУ ЖИНАУ АЛАБЫНЫҢ ИРРИГАЦИЯЛЫҚ-РЕСУРСТЫҚ ӘЛЕУЕТІН БАҒАЛАУ ӘДІСТЕМЕСІ. Izdenister natigeler. 2025;(3 (107):558-566. doi:10.37884/3-2025/54

[1] 1. Кайпбаев Е., Алдиярова А., Калмашова А., Тұрсыналы Д., Муханбет Е. (2024). Методологический подход к формированию исследовательской базы для оценки деятельности речных бассейнов. Izdenister Natigeler, (3(103), 340–348. https://doi.org/10.37884/3-2024/38

[2] 2. Dawit M., Olika B.D., Muluneh F.B., Leta O.T., Dinka M.O. Assessment of surface irrigation potential of the Dhidhessa River Basin, Ethiopia (2020) Hydrology, 7 (3), https://doi.org/10.3390/hydrology7030068

[3] 3. Shaki A.A., Zurqani H.A. Irrigation Water Resources in Libya: Challenges and Potentials (2025) Springer Water, Part F104, pp. 121 – 142. DOI:10.1007/978-3-031-80920-07

[4] 4. Du L., Niu Z., Zhang R., Zhang J., Jia L., Wang L. Evaluation of water resource carrying potential and barrier factors in Gansu Province based on game theory combined weighting and improved TOPSIS model (2024) Ecological Indicators, 166. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2024.112450

[5] 5. Орлова И.В. Основные подходы к оценке ирригационно-ресурсного потенциала территории с учетом геоэкологических ограничений // Водные и экологические проблемы Сибири и Центральной Азии: Труды Всероссийской научной конференции с международным участием, посвященной 25- летному юбилею Института водных и экологических проблем СО РАН.- Барнаул, 2012.- том 3.- с. 74-78.

[6] 6. Harrington, E.C. (1965) The Desirability Function. Industrial Quality Control, 21, 494-498.

[7] 7. Bikbulatov, E.S., Stepanova, I.E. Harrington’s desirability function for natural water quality assessment. Russ J Gen Chem 81, 2694–2704 (2011). https://doi.org/10.1134/S1070363211130111

[8] 8. Nasuhar Abd Aziz, Nurul Awanis AS, Siti Nurliana Noraziman Modified Desirability Function For Optimization of Multiple Responses. Journal OF Mathematics and Computing Science, 2018, Volume 1, Number 1, 39-54.

[9] 9. Соловьев Д.С. Метод объективизации значений весовых коэффициентов для принятия решений в многокритериальных задачах // Научно-технический вестник информационных технологий, механики и оптики. 2023. Т. 23, № 1. С. 161–168. doi: 10.17586/2226-1494-2023-23-1-161-168.

[10] 10. А.В. Чернышев Индекс благополучия водосборных бассейнов рек как интегральный показатель условий формирования гидрологического режима территории. Известия Самарского научного центра Российской академии наук. 2011. Т. 13, № 5(2).