ИСХОДНЫЙ МАТЕРИАЛ ДЛЯ ПОВЫШЕНИЯ ПРОДУКТИВНОСТИ И ТЕХНОЛОГИЧНОСТИ В СЕЛЕКЦИИ ЧЕЧЕВИЦЫ

Мухтар Кудайбергенов; Алма Сайкенова; Куралай Байтаракова; Макпал Канаткызы; Бакытгуль Башабаева

doi:10.37884/2-1-2024/534

Аңдатпа

Мақалада үш жылдық зерттеудің нәтижелері берілген, жұмыстың негізгі мақсаты селекцияда қолдану үшін жасымықтың өнімділігі жоғары, механикаландырылған жинауға жарамды – өсімдік биіктігі биік, төменгі бұршақтары жоғары бекітілген, бірқалыпты пісетін және шашылмайтын стресс факторларына төзімді сорттарын бағалау және іріктеу болды.

Зерттеу Қазақстанның оңтүстік шығыстың екі агроэкологиялық аймағында жүргізілді: жартылай қамтамасыздандырылған тәлімді жерде және суармалы жерде. Жасымықтың вегетациялық кезеңдері анықталып, экономикалық құнды белгілер мен қасиеттерді фенотиптеп; жасымық дәнінің сапасы анықталды. Материал ретінде экологиялық-географиялық шығу тегі әртүрлі жасымық сорт үлгілері (31 сорт үлгісі) пайдаланылды. Олар бір-бірінен негізгі шаруашылық құнды белгілері мен биологиялық қасиеттерімен ерекшеленді.

Өнімділік элементтерін фенотиптеу дәнді бұршақ дақылдар коллекциясын зерттеу әдісі арқылы жүргізілді. Биохимиялық талдау арқылы жасымық дәндерінің құрамындағы ақуызды анықтады.

Бұл мақаланың авторлары жасымық селекциясы үшін қызығушылық тудыратын жоғары өнімді және жоғары ақуызды сорттарды анықтады. Өнімділігі жоғары, сапалы, құрғақшылыққа төзімді сорттар жасау мақсатында іріктеп алынған барлық сортүлгілер селекция процесінде пайдаланылатын болады.

селекция, коллекция, сорт үлгілері, дәнді бұршақ дақылдары, жасымық, өнімділік, құнды селекциялық белгілер

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

1.Marcela Jarpa-Parra. Lentil protein: a review of functional properties and food application. An overview of lentil protein functionality // International Journal of Food Science and Technology. – 2018. - № 53. - Р. 892–903.
2.Павловская Н.Е., Зотиков В.И., Корниенко Н.Н. Биохимия зернобобовых и крупяных культур: монография. - Орел: Изд. Орел ГАУ, 2010. – 300 с.
3.Зотиков В.И., Т.С. Наумкина, Н.В. Грядунова, В.С. Сидоренко, В.В. Наумкин. Зернобобовые культуры-важный фактор устойчивовго экологически ориентированного сельского хозяйства // Зернобобовые и крупяные культуры. - 2016. - №1(17). - С. 6-13.
4.Зотиков В.И., Полухин А.А., Грядунова Н.В. и др. Развитие производства зернобобовых и крупяных культур в России на основе использования селекционных достижений / // Зернобобовые и крупяные культуры. - 2020. - № 4 (36). - С. 5-17.
5.Сорокина И.Ю., Кумачева В.Д. Изучение коллекционных образцов чечевицы для создания новых сортов в условиях юга России. // Международный научно-исследовательский журнал 2022. № 1-1 (115). С. 140-143
6.Saikenova А.Zh., Nurgasenov T. N., Kudaibergenov M. S., Vasić M., Saikenov B.R. Source material for lentil selection in the conditions of south-east Kazakhstan // Ecology, Environment and Conservation. – 2019.- 25(2). - Р. 729-735.
7.Сайкенова А.Ж., Кудайбергенов М.С., Нургасенов Т.Н., Сайкенов Б.Р. Скрининг признаковой коллекции в условиях Алматинской области // Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты. - 2021. - №1(89) - С. 293-301.
8.Сайкенова А.Ж., Нургасенов Т.Н., Кудайбергенов М.С., Абугалиева А.И., Сайкенов Б.Р. Качество сортообразцов чечевицы в условиях Юго-Востока Казахстана. //Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты. – 2019. - №3 (83). - С. 234-238.
9.Сайкенова А.Ж., Нургасенов Т.Н., Кудайбергенов М.С., Дидоренко С.В., Сайкенов Б.Р. Изучение сортообразцов чечевицы в условиях Алматинской области // Ізденістер, нәтижелер- Исследования, результаты. – 2019. - №2(82). - С. 250-255.
10.Шихалев К.Б. Роль чечевицы (Lens Culinaris Medik.) из коллекции зернобобовых культур в решении задач селекции в Азербайджане. // Междисциплинарный научный и прикладной журнал «Биосфера». – 2022. - т. 14. - № 4. – С. 429-432
11.Кузбакова М.М., Хасанова Г.Ж., Джатаев С.А., Ошергина И.П., Тен Е.А. Изучение коллекционных сортообразцов чечевицы в условиях северного Казахстана. // Вестник науки Казахского агротехнического университета имени С.Сейфуллина. – 2022. - № 1 (112). – С. 11-20
12.Доспехов Б.А. Методика полевого опыта (с основами статистической обработки результатов исследований). – М.: Книга по Требованию, 2012. – 352 с.
13.Вишнякова М.А., Буравцева Т.В., Булынцев С.В. Коллекция мировых генетических ресурсов зерновых бобовых ВИР: пополнение, сохранение и изучение: метод. указ.СПб: ВИР. - 2010. – 142 с.
14.Маракаева Т.В. Пригодность к механизированной уборке селекционных образцов чечевицы // Вестник КрасГАУ. - 2020. - №9 - С.41-45.
15.Singh M. Lentils: Potential Resources for Enhancing Genetic Gains // - Akademic Press. - 2018. - 245 p.
16.Варлахов М.Д. Перспективы селекции чечевицы в условиях Нечерноземья // Сборник научных статей научно-методического координационного совещания. - Орел, 1996. - С. 127-129.
17.Маракаева Т.В. Исходный материал для селекции чечевицы в Омской области // Электронный научно методический журнал Омского ГАУ. – 2019. - №2(17). - С. 3 // file:///D:/System/Downloads/ishodnyy-material-dlya-selektsii-chechevitsy-v-omskoy-oblasti.pdf (дата обращения: 15.02 2024г).
18.Суворова Г.Н. Новый сорт чечевицы Восточная [Текст]: / Суворова Г.Н., Костикова Н.О., Зотиков В.И., Иконников А.В., Уварова О.В., Яньков И.И. // Земледелие. - 2014. - №4. - С. 19-20.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2024. ЖАСЫМЫҚ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН ӨНДІРІСТІК ҚАБІЛЕТТІЛІГІН АРТТЫРУҒА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ. Izdenister natigeler. 2-1 (special) (Jun. 2024), 5–15. DOI:https://doi.org/10.37884/2-1-2024/534.

(1)ЖАСЫМЫҚ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН ӨНДІРІСТІК ҚАБІЛЕТТІЛІГІН АРТТЫРУҒА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ. Izdenister natigeler 2024, No. 2-1 (special), 5-15. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/534.

ЖАСЫМЫҚ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН ӨНДІРІСТІК ҚАБІЛЕТТІЛІГІН АРТТЫРУҒА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ. (2024). Izdenister Natigeler, 2-1 (special), 5-15. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/534

ЖАСЫМЫҚ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН ӨНДІРІСТІК ҚАБІЛЕТТІЛІГІН АРТТЫРУҒА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 2-1 (special), p. 5–15, 2024. DOI: 10.37884/2-1-2024/534. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/534. Acesso em: 15 sep. 2026.

“ЖАСЫМЫҚ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН ӨНДІРІСТІК ҚАБІЛЕТТІЛІГІН АРТТЫРУҒА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ”. 2024. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special) (June): 5-15. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/534.

“ЖАСЫМЫҚ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН ӨНДІРІСТІК ҚАБІЛЕТТІЛІГІН АРТТЫРУҒА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ” (2024) Izdenister natigeler, (2-1 (special), pp. 5–15. doi:10.37884/2-1-2024/534.

[1]“ЖАСЫМЫҚ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН ӨНДІРІСТІК ҚАБІЛЕТТІЛІГІН АРТТЫРУҒА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ”, Izdenister natigeler, no. 2-1, pp. 5–15, Jun. 2024, doi: 10.37884/2-1-2024/534.

“ЖАСЫМЫҚ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН ӨНДІРІСТІК ҚАБІЛЕТТІЛІГІН АРТТЫРУҒА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ”. Izdenister Natigeler, no. 2-1 (special), June 2024, pp. 5-15, https://doi.org/10.37884/2-1-2024/534.

“ЖАСЫМЫҚ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН ӨНДІРІСТІК ҚАБІЛЕТТІЛІГІН АРТТЫРУҒА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ”. Izdenister natigeler, no. 2-1 (special) (June 29, 2024): 5–15. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/534.

1.ЖАСЫМЫҚ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН ӨНДІРІСТІК ҚАБІЛЕТТІЛІГІН АРТТЫРУҒА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ. Izdenister natigeler [Internet]. 2024 Jun. 29 [cited 2026 Sep. 15];(2-1 (special):5-15. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/534

1.ЖАСЫМЫҚ СЕЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІ МЕН ӨНДІРІСТІК ҚАБІЛЕТТІЛІГІН АРТТЫРУҒА АРНАЛҒАН БАСТАПҚЫ МАТЕРИАЛ. Izdenister natigeler. 2024;(2-1 (special):5-15. doi:10.37884/2-1-2024/534

[1] 1.Marcela Jarpa-Parra. Lentil protein: a review of functional properties and food application. An overview of lentil protein functionality // International Journal of Food Science and Technology. – 2018. - № 53. - Р. 892–903.

[2] 2.Павловская Н.Е., Зотиков В.И., Корниенко Н.Н. Биохимия зернобобовых и крупяных культур: монография. - Орел: Изд. Орел ГАУ, 2010. – 300 с.

[3] 3.Зотиков В.И., Т.С. Наумкина, Н.В. Грядунова, В.С. Сидоренко, В.В. Наумкин. Зернобобовые культуры-важный фактор устойчивовго экологически ориентированного сельского хозяйства // Зернобобовые и крупяные культуры. - 2016. - №1(17). - С. 6-13.

[4] 4.Зотиков В.И., Полухин А.А., Грядунова Н.В. и др. Развитие производства зернобобовых и крупяных культур в России на основе использования селекционных достижений / // Зернобобовые и крупяные культуры. - 2020. - № 4 (36). - С. 5-17.

[5] 5.Сорокина И.Ю., Кумачева В.Д. Изучение коллекционных образцов чечевицы для создания новых сортов в условиях юга России. // Международный научно-исследовательский журнал 2022. № 1-1 (115). С. 140-143

[6] 6.Saikenova А.Zh., Nurgasenov T. N., Kudaibergenov M. S., Vasić M., Saikenov B.R. Source material for lentil selection in the conditions of south-east Kazakhstan // Ecology, Environment and Conservation. – 2019.- 25(2). - Р. 729-735.

[7] 7.Сайкенова А.Ж., Кудайбергенов М.С., Нургасенов Т.Н., Сайкенов Б.Р. Скрининг признаковой коллекции в условиях Алматинской области // Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты. - 2021. - №1(89) - С. 293-301.

[8] 8.Сайкенова А.Ж., Нургасенов Т.Н., Кудайбергенов М.С., Абугалиева А.И., Сайкенов Б.Р. Качество сортообразцов чечевицы в условиях Юго-Востока Казахстана. //Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты. – 2019. - №3 (83). - С. 234-238.

[9] 9.Сайкенова А.Ж., Нургасенов Т.Н., Кудайбергенов М.С., Дидоренко С.В., Сайкенов Б.Р. Изучение сортообразцов чечевицы в условиях Алматинской области // Ізденістер, нәтижелер- Исследования, результаты. – 2019. - №2(82). - С. 250-255.

[10] 10.Шихалев К.Б. Роль чечевицы (Lens Culinaris Medik.) из коллекции зернобобовых культур в решении задач селекции в Азербайджане. // Междисциплинарный научный и прикладной журнал «Биосфера». – 2022. - т. 14. - № 4. – С. 429-432

[11] 11.Кузбакова М.М., Хасанова Г.Ж., Джатаев С.А., Ошергина И.П., Тен Е.А. Изучение коллекционных сортообразцов чечевицы в условиях северного Казахстана. // Вестник науки Казахского агротехнического университета имени С.Сейфуллина. – 2022. - № 1 (112). – С. 11-20

[12] 12.Доспехов Б.А. Методика полевого опыта (с основами статистической обработки результатов исследований). – М.: Книга по Требованию, 2012. – 352 с.

[13] 13.Вишнякова М.А., Буравцева Т.В., Булынцев С.В. Коллекция мировых генетических ресурсов зерновых бобовых ВИР: пополнение, сохранение и изучение: метод. указ.СПб: ВИР. - 2010. – 142 с.

[14] 14.Маракаева Т.В. Пригодность к механизированной уборке селекционных образцов чечевицы // Вестник КрасГАУ. - 2020. - №9 - С.41-45.

[15] 15.Singh M. Lentils: Potential Resources for Enhancing Genetic Gains // - Akademic Press. - 2018. - 245 p.

[16] 16.Варлахов М.Д. Перспективы селекции чечевицы в условиях Нечерноземья // Сборник научных статей научно-методического координационного совещания. - Орел, 1996. - С. 127-129.

[17] 17.Маракаева Т.В. Исходный материал для селекции чечевицы в Омской области // Электронный научно методический журнал Омского ГАУ. – 2019. - №2(17). - С. 3 // file:///D:/System/Downloads/ishodnyy-material-dlya-selektsii-chechevitsy-v-omskoy-oblasti.pdf (дата обращения: 15.02 2024г).

[18] 18.Суворова Г.Н. Новый сорт чечевицы Восточная [Текст]: / Суворова Г.Н., Костикова Н.О., Зотиков В.И., Иконников А.В., Уварова О.В., Яньков И.И. // Земледелие. - 2014. - №4. - С. 19-20.