Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
СУ, ЖЕР ЖӘНЕ ОРМАН РЕСУРСТАРЫ

СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНДЕГІ СУ ҚОЙМАЛАРЫНЫҢ СУ БАЛАНСЫН СУ ШАРУАШЫЛЫҒЫ КҮЙЗЕЛІСІ ЖАҒДАЙЫНДА ТАЛДАУ

Каракоз Нарбаева 1 , Амражан Таиров 1 , Гаухаркуль Исмаилова 2 , Фариза Маденова 3 , Алексей Толстиков 4

1 География және су қауіпсіздік институті, Алматы Қазақстан; 2 Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті, Алматы, Қазақстан; 3 Су ресурстарын қорғау және пайдалануды реттеу жөніндегі Арал-Сырдария бассейндік су инспекциясы, Қазақстан; 4 Солтүстік су мәселелері институты, Ресей ғылым академиясының Карел ғылыми орталығы, Петрозаводск, Карелия Республикасы, Ресей

doi.org/10.37884/3-2026/14 Бет. 169-179 Қабылданды 01.04.2026 Жарияланды 30.06.2026

Аңдатпа

Су пайдалану саласындағы заманауи сын-қатерлер, сонымет қатар климаттың өзгеруі, су тұтынудың өсуін және су экожүйелерінің деградациясын ескере, су ресурстарын басқаруда тұрақты шешімдерді іздеуді қажет етеді. Бұл жағдайда су қоймалары ұзақ мерзімді перспективада су ағындыны реттеудің негізгі және шын мәнінде жалғыз тиімді құралы болып қала береді. Олардың маңызы әсіресе құрғақ климат жағдайында және өзен ағындының жоғары өзгергіштігі жағынан ең осал аймақтардың бірі – Сырдария өзенінің алабына тән артып келеді. Гидротехникалық құрылыстар ағынды суларды реттеуді және бөлуді қамтамасыз етіп, бұл экономиканың әртүрлі салаларын, соның ішінде ауыз сумен жабдықтауды және «жасыл» энергетиканы тұрақты сумен қамтамасыз етудің негізі болып табылады. Осыған байланысты су таратуды оңтайландыру және су тәуекелдерін азайту құралы ретінде су қоймаларының су балансын үнемі бағалау қажеттілігі артып келеді. Осы зерттеу шеңберінде өңірдің негізгі су қоймалары бойынша талдаулар жүргізіліп, нәтижелер Шардара, Бадам, Бөген, Қапшағай және Қошқорған су қоймаларында оң балансын көрсетті, бұл су ресурстарының жинақталғанын көрсетіп, су қоймалары жүйелерінің тиімділігін растайды. Су қоймалары икемді және бейімделгіш басқару режимдерін енгізуді талап ететін реттеу қабілетінің шегінде жұмыс істейді. Осыған байланысты су шаруашылығын реттеу әдістерін жетілдіру, ресурстарды бөлуді оңтайландыру және қарастырылып отырған су алабы шегіндегі өзгермелі табиғи-климаттық және антропогендік жағдайларды ескере отырып, су балансының тұрақты мониторингі қажеттілігі артып келеді.

суды жинақтау, су қоймасы, су балансы әдісі, су шаруашылығы есептеулері, ағындыны реттеу, ағынды үлестірілімі.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. Karimov Smakhtin V., Mavlonov A., Gracheva I. (2010). Water ‘banking’ in Fergana valley aquifers—A solution to water allocation in the Syrdarya river basin? Agricultural Water Management. Volume 97. Issue 10. October 2010. Pр.1461–1468 https://doi.org/10.1016/j.ag-wat.2010.04.011
  2. Sorg A., Mosello B., Shalpykova G., Allan A., Hill Clarvis M., Stoffel M. (2014). Coping with changing water resources: The case of the Syr Darya river basin in Central Asia // Environmental Science & Policy. Volume 43. November 2014. Pр. 68–77. https://doi.org/10.1016/j.envsci.2013.11.003
  3. Toqeer A., Samarkhanov K., Sagymbay O., Samat A., Aliyeva S., Abuduwaili J. (2021). Monitoring Vegetation Patterns at the Syrdarya River Basin from 2000 to 2015 using MODIS Data // International Journal of Geoinformatics 17/1, 2021. https://doi.org/10.52939/ijg.v17i1.1703
  4. Mussina A.K., Narbayeva К.Т., Zhanabayeva Zh.А., Kaipbayev Ye.Т., Taukebayev О.Zh. (2023). Assessment of changes and use of water resources in the Syrdarya river // Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты. №4 (100) 2023. ISSN 2304–3334. https://doi.org/10.37884/4-2023/21
  5. Zaurbek A.K. (2016). Use of water resources of the Syrdarya river basin and the possibility of forming a more favourable environmental situation in its lower reaches. Issues in geography and geoecology. № 1. 2016. Рр. 64–74
  6. Assessment of water resources and channel balance of the Syrdarya River within the Republic of Kazakhstan. Tashkent and Almaty: Scientific-Information Centre of ICWC, 2011. 52 р.
  7. Kuznetsov E.V., Degtyareva E.V., Yashchenko K.V. (2018). Water management systems and water use. Study guide, Krasnodar KubGAU 2018. 77 р.
  8. Gapparov F.A., Gafforova M.F., Eshquvatov Q.SH. (2022). Operating regime of water reservoirs for safe transportation of floods. June 2022AIP Conference Proceedings 2432(1):030017. DOI: 10.1063/5.0090192
  9. Arseniev G.S., Ivanenko A.G. (1993). Water economy and water management calculations. S-P.: Gidrometeoizdat, 1993. 273 р.
  10. Ismaiylova I.G. (2024). Investigation of the long-term variability of the elements of the water balance of the river basin in the modern climate // Environmental management, № 2, 2024. https://doi.org/10.26897/1997-6011-2024-2-69-78
  11. Kasabekov M., Baimbetova G., Zhumadilova A. (2023). Methodology for teaching water management activities of the Saryshiganak dam located on the Syrdarya River. Рroblems of engineering and professional education, Vol. 71. № 4. 2023. https://doi.org/10.32523/2220-685X-2023-71-4-5-22
  12. Burlibayev M.J., Dostay J.D., Tursunov A.A. (2001). Aral-Syrdarya basin: hydrological problems, water allocation issues. – Almaty: Dauir, 2001. 180 p.
  13. Methods of studying and calculating the water balance (MSCWB). Leningrad hydrometeoizdat 1981. – 394 с.
  14. Rakhmatov N. (2023). Improvement of water resources management in Syrdarya basin. AIP Conf. Proc. 2612, 020007. 2023. https://doi.org/10.1063/5.0125343
  15. Sambaev N.S. (2018). Assessment of the hydrological state of the Syrdarya River within the Kyzylorda region. Vector of Geosciences 1(3) 2018. Pр. 95–100
  16. Sambaev N.S. (2017). Modern hydroecological state of the lower reaches of the Syrdarya River and the use of its runoff resources // Astrakhan Vestnik of Environmental Education, No. 2 (40). 2017. Рр. 50–55.
  17. Scheme for Integrated Use and Protection of Water Resources in the Syrdarya River Basin (SCIWRM Update 2008), Book 1, Part 1., 2018
  18. Dukhovny V.A., Stulina G. (2001). Strategy of transboundary return flow use in the Aral Sea basin. Desalination. Volume 139, Issues 1–3, 20 September 2001, Pр. 299–304. https://doi.org/10.1016/S0011-9164(01)00323-X
  19. Bakhtiyarov V.A. (1961). Water management and water calculations. Hydrometeorological publishing house, Leningrad 1961. 432 с.
  20. Dukhovny V.A., Sokolov V.I., Ziganshina D.R. (2013). Integrated Water Resources Management in Central Asia, as a way of survival in conditions of water scarcity. Quaternary International. Volume 311, 17 October 2013. Pр. 181–188. https://doi.org/10.1016/j.quaint.2013.07.003
  21. Water resources of Kazakhstan: assessment, forecast, management. Volume IX. Inland and marginal water bodies of Kazakhstan (Aral, Balkash, Caspian). Book 1. – A., 2012. 456 с.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНДЕГІ СУ ҚОЙМАЛАРЫНЫҢ СУ БАЛАНСЫН СУ ШАРУАШЫЛЫҒЫ КҮЙЗЕЛІСІ ЖАҒДАЙЫНДА ТАЛДАУ. Izdenister natigeler. 28, 3 (111) (Jun. 2026), 169–179. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2026/14.
(1)СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНДЕГІ СУ ҚОЙМАЛАРЫНЫҢ СУ БАЛАНСЫН СУ ШАРУАШЫЛЫҒЫ КҮЙЗЕЛІСІ ЖАҒДАЙЫНДА ТАЛДАУ. Izdenister natigeler 2026, 28 (3 (111), 169-179. https://doi.org/10.37884/3-2026/14.
СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНДЕГІ СУ ҚОЙМАЛАРЫНЫҢ СУ БАЛАНСЫН СУ ШАРУАШЫЛЫҒЫ КҮЙЗЕЛІСІ ЖАҒДАЙЫНДА ТАЛДАУ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(3 (111), 169-179. https://doi.org/10.37884/3-2026/14
СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНДЕГІ СУ ҚОЙМАЛАРЫНЫҢ СУ БАЛАНСЫН СУ ШАРУАШЫЛЫҒЫ КҮЙЗЕЛІСІ ЖАҒДАЙЫНДА ТАЛДАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 3 (111), p. 169–179, 2026. DOI: 10.37884/3-2026/14. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1287. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНДЕГІ СУ ҚОЙМАЛАРЫНЫҢ СУ БАЛАНСЫН СУ ШАРУАШЫЛЫҒЫ КҮЙЗЕЛІСІ ЖАҒДАЙЫНДА ТАЛДАУ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (3 (111): 169-79. https://doi.org/10.37884/3-2026/14.
“ СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНДЕГІ СУ ҚОЙМАЛАРЫНЫҢ СУ БАЛАНСЫН СУ ШАРУАШЫЛЫҒЫ КҮЙЗЕЛІСІ ЖАҒДАЙЫНДА ТАЛДАУ” (2026) Izdenister natigeler, 28(3 (111), pp. 169–179. doi:10.37884/3-2026/14.
[1]“ СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНДЕГІ СУ ҚОЙМАЛАРЫНЫҢ СУ БАЛАНСЫН СУ ШАРУАШЫЛЫҒЫ КҮЙЗЕЛІСІ ЖАҒДАЙЫНДА ТАЛДАУ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 3 (111), pp. 169–179, Jun. 2026, doi: 10.37884/3-2026/14.
“ СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНДЕГІ СУ ҚОЙМАЛАРЫНЫҢ СУ БАЛАНСЫН СУ ШАРУАШЫЛЫҒЫ КҮЙЗЕЛІСІ ЖАҒДАЙЫНДА ТАЛДАУ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 3 (111), June 2026, pp. 169-7, https://doi.org/10.37884/3-2026/14.
“ СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНДЕГІ СУ ҚОЙМАЛАРЫНЫҢ СУ БАЛАНСЫН СУ ШАРУАШЫЛЫҒЫ КҮЙЗЕЛІСІ ЖАҒДАЙЫНДА ТАЛДАУ”. Izdenister natigeler 28, no. 3 (111) (June 30, 2026): 169–179. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1287.
1.СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНДЕГІ СУ ҚОЙМАЛАРЫНЫҢ СУ БАЛАНСЫН СУ ШАРУАШЫЛЫҒЫ КҮЙЗЕЛІСІ ЖАҒДАЙЫНДА ТАЛДАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Jun. 30 [cited 2026 Sep. 15];28(3 (111):169-7. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1287
1.СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНДЕГІ СУ ҚОЙМАЛАРЫНЫҢ СУ БАЛАНСЫН СУ ШАРУАШЫЛЫҒЫ КҮЙЗЕЛІСІ ЖАҒДАЙЫНДА ТАЛДАУ. Izdenister natigeler. 2026;28(3 (111):169-179. doi:10.37884/3-2026/14