Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
СУ, ЖЕР ЖӘНЕ ОРМАН РЕСУРСТАРЫ

ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ МЫСАЛЫНДА АШЫҚ СУАРУ ЖЕЛІСІНДЕГІ СУДЫ ЕСЕПКЕ АЛУДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРІНІҢ ЖАЙ-КҮЙІ

Нурлан Бакбергенов 1 , Талгат Иманалиев 2 , Тимурлан Ишангалиев 3 , Ұлжан Оңласын 4

1 «Қазақ сушаруашылығы ғылыми зерттеу институты» ЖШС; 2 «Қазақ су шаруашылығы ғылыми зерттеу институты» ЖШС; 3 "Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті" КеАҚ; 4 Казахский национальный аграрный университет

doi.org/10.37884/4-2025/40 Бет. 390-398 Қабылданды 02.10.2025 Жарияланды 30.12.2025

Аңдатпа

Қазақстан Республикасында мелиорациялық жүйелердегі, оның ішінде ашық суару желілеріндегі суды есепке алу процестерінің жалпы жағдайы аса қанағаттанарлықсыз деп бағалануда. Ол мемлекеттік су ресурстарын есепке алудың заманауи метрологиялық талаптарына сәйкес келмейді. Негізгі проблемаларға су деңгейі мен ағынды өлшеудің төмен дәлдігі, мәліметтерді баяу жинау, инфрақұрылымның тозуынан (кейбір аудандарда 70%-ға дейін), фильтрациядан (шамамен 40%) және буланудан айтарлықтай су жоғалту жатады. Бұл ресурстарды ұтымсыз пайдалануға және ауылшаруашылық суару тиімділігінің төмендеуіне әкеледі.

Жамбыл облысының ашық суару желілеріндегі суды есепке алу процестерінің құрғақ климаттық жағдайларда су ресурстарын пайдалану тиімділігін арттыру үшін принципті маңызы бар. Мақалада Жамбыл облысының ашық суару желілеріндегі суды есепке алу процестерінің жағдайы қарастырылған. Су шығынын өлшеудің негізгі әдістері мен құралдары, соның ішінде арналық және гидравликалық әдістер, сондай-ақ суды есепке алуды автоматтандырудың заманауи тәсілдері сипатталған. Гидрометриялық посттардың техникалық жағдайына, олардың жабдықталуы мен пайдалану мәселелеріне ерекше назар аударылады. Суды есепке алу пункттерінің едәуір бөлігі ұзақ уақыт жұмыс істеуіне және сертификаттау құжаттамасының болмауына байланысты қанағаттанарлықсыз жағдайда екені атап өтілді. Суды есепке алу процестерін цифрландыру және автоматтандыру бойынша бастамалар талданады, оның ішінде «Қазводхоз» каналдарды қайта құру және шаруашылық аралық каналдарға автоматтандырылған жүйелерді енгізуді жоспарлап отыр. Шектеулі қаржыландыруды ескере отырып, есепке алу пункттерін түбегейлі жаңғырту қиынға соғатыны атап өтілді. Осыған байланысты, ашық суару арналарының ерекшеліктеріне бейімделген неғұрлым қолжетімді және үнемді өлшеу құралдары мен әдістерін енгізу орынды бағыт болып табылады.

суды есепке алу суару каналы су шығыны су өлшеу құралдары су тарату автоматтандыру , гидрометриялық құрылыстар

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1.Филончиков А. В. Технология водоучета на мелиоративных системах КГСХА. Кострома, 1997. 156 с.
  2. 2.Отчеты о заборе, использовании и водоотведении вод. Жамбылский филиал Республиканского государственного предприятия «Казводхоз». Тараз, 2019-2024 гг.
  3. 3.Отчет о деятельности Бассейновой инспекции Шу-Таласская бассейновая инспекция по регулированию использования и охраны водных ресурсов. - Тараз, 2024. – 74 с.
  4. 4. Чураев А. А., Юченко Л. В., Вайнберг М. В. К проблеме оснащения мелиоративных систем средствами водоучета. Пути повышения эффективности орошаемого земледелия: сб. ст. / ФГНУ «РосНИИПМ». Новочеркасск: Геликон, 2010. Вып. 44. С. 59–63.
  5. 5. Шепелев А. Е. Анализ потребности в строительстве пунктов водоучета на ме-лиоративных системах Минсельхоза России.Пути повышения эффективности орошаемого земледелия. 2018. № 4(72). С. 185–186.
  6. 6. Филончиков А. В. Технология водоучета на мелиоративных системах. КГСХА. Кострома, 1997. 156 с.
  7. 7. Чураев А. А., Шепелев А. Е. Техническое состояние пунктов водоучета ме-лиоративных систем Минсельхоза России. Пути повышения эффективности орошаемого земледелия. 2019. № 2(74). С. 71–78.
  8. 8. Абраменко П. И. Повышение точности измерения расходов воды открытых каналов оросительных систем. Труды КубГАУ. 2008. № 2. С. 10–13. 9(8) Годовые отчеты РГП «Жамбылводхоз» за 1999-2002 годы.
  9. 9. Fatxulloyev A., Gafarova A., Hamroqulov J. Improvement of water accounting for ir-rigation systems // IOP Conf. Ser.: Mater. Sci. and Eng. 2021. 1030. 012145. DOI: 10.1088/1757-899X/1030/1/012145.
  10. 10. Сейтасанов И.С., Оңласын Ұ.Қ,. Мұханбет Е. Мелиоративтік жүйелерге су бөлуді жəне есептеуді бақылау тиімділігін арттыратын құрылғылар. 2020ж, Ізденістер, нəтижелер – Исследование, результаты №4(88) 122-128ст. ISSN 2304-3334.
  11. 11. Y.M. Kalybekova, A.K. Zauirbek, I.S. Seitasanov, U.Q. Onglassyn. Increasing water productivity in irrigation with regard to geology and hydrogeological conditions. News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Series of geology and technical sciences. Volume 3, Number 453 (2022), 101-114. https://doi.org/10.32014/2022.2518-170X.183
  12. 12. R.W. Jones. A method for comparing the performance of open channel velocity-area flow meters and critical depth flow meters. Flow Measurement and Instrumentation. №13 (2002) 285–289.
  13. 13. Nangia, V., Turral, H., Molden, D., 2008. Increasing water productivity with improved
  14. N fertilizer management. Irrig Drainage Syst. 22, 193–207, doi:10.1007/s10795-008-9051-9.

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ МЫСАЛЫНДА АШЫҚ СУАРУ ЖЕЛІСІНДЕГІ СУДЫ ЕСЕПКЕ АЛУДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРІНІҢ ЖАЙ-КҮЙІ. Izdenister natigeler. 4 (108) (Dec. 2025), 390–398. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2025/40.
(1)ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ МЫСАЛЫНДА АШЫҚ СУАРУ ЖЕЛІСІНДЕГІ СУДЫ ЕСЕПКЕ АЛУДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРІНІҢ ЖАЙ-КҮЙІ. Izdenister natigeler 2025, No. 4 (108), 390-398. https://doi.org/10.37884/4-2025/40.
ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ МЫСАЛЫНДА АШЫҚ СУАРУ ЖЕЛІСІНДЕГІ СУДЫ ЕСЕПКЕ АЛУДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРІНІҢ ЖАЙ-КҮЙІ. (2025). Izdenister Natigeler, 4 (108), 390-398. https://doi.org/10.37884/4-2025/40
ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ МЫСАЛЫНДА АШЫҚ СУАРУ ЖЕЛІСІНДЕГІ СУДЫ ЕСЕПКЕ АЛУДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРІНІҢ ЖАЙ-КҮЙІ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 4 (108), p. 390–398, 2025. DOI: 10.37884/4-2025/40. Disponível em: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1121. Acesso em: 15 sep. 2026.
“ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ МЫСАЛЫНДА АШЫҚ СУАРУ ЖЕЛІСІНДЕГІ СУДЫ ЕСЕПКЕ АЛУДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРІНІҢ ЖАЙ-КҮЙІ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 4 (108) (December): 390-98. https://doi.org/10.37884/4-2025/40.
“ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ МЫСАЛЫНДА АШЫҚ СУАРУ ЖЕЛІСІНДЕГІ СУДЫ ЕСЕПКЕ АЛУДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРІНІҢ ЖАЙ-КҮЙІ” (2025) Izdenister natigeler, (4 (108), pp. 390–398. doi:10.37884/4-2025/40.
[1]“ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ МЫСАЛЫНДА АШЫҚ СУАРУ ЖЕЛІСІНДЕГІ СУДЫ ЕСЕПКЕ АЛУДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРІНІҢ ЖАЙ-КҮЙІ”, Izdenister natigeler, no. 4 (108), pp. 390–398, Dec. 2025, doi: 10.37884/4-2025/40.
“ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ МЫСАЛЫНДА АШЫҚ СУАРУ ЖЕЛІСІНДЕГІ СУДЫ ЕСЕПКЕ АЛУДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРІНІҢ ЖАЙ-КҮЙІ”. Izdenister Natigeler, no. 4 (108), Dec. 2025, pp. 390-8, https://doi.org/10.37884/4-2025/40.
“ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ МЫСАЛЫНДА АШЫҚ СУАРУ ЖЕЛІСІНДЕГІ СУДЫ ЕСЕПКЕ АЛУДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРІНІҢ ЖАЙ-КҮЙІ”. Izdenister natigeler, no. 4 (108) (December 30, 2025): 390–398. Accessed September 15, 2026. https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1121.
1.ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ МЫСАЛЫНДА АШЫҚ СУАРУ ЖЕЛІСІНДЕГІ СУДЫ ЕСЕПКЕ АЛУДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРІНІҢ ЖАЙ-КҮЙІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Dec. 30 [cited 2026 Sep. 15];(4 (108):390-8. Available from: https://agrosoil.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1121
1.ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ МЫСАЛЫНДА АШЫҚ СУАРУ ЖЕЛІСІНДЕГІ СУДЫ ЕСЕПКЕ АЛУДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРІНІҢ ЖАЙ-КҮЙІ. Izdenister natigeler. 2025;(4 (108):390-398. doi:10.37884/4-2025/40